Archive for Outubro, 2008

Final de seu

27 de Outubro de 2008


Este luns de outubro.

Adieu, camarades! (Depretto 6 dito con dervichia basal, morfopsicose meteplóxica e outras contrepètteries onfaloscópicas)

26 de Outubro de 2008

Atourizouse golo fronte ao comedario do licuador, o óndulo entre os isterións rostulares, xa sen desmemoria histérica naquel cenario xardinal da Famille des Plantes. Ubliara nas últimas tres índicas as émanacións plotinas de Dalila. Había dúas toneladas ou máis de peixaría morta para cómpostaxe (10.000 hits abondan xa), o máis dela récoñecíbel só por metempsicose, sen vollos nin hentre tralo acousadoiro das iduras, os únicos nódulos que sobreviviran á ábandonaxe ademais do plecorme mnemo, outra especie ámerinaria das Orixes. Dalila alicerzara que o mnemo cricimecimentaba sen pasas nin refluxo esofáxico nenhum desque o marcara con dous años xa sacrificados na Pascua de Morlaix, onde os xudeus. Era unha amáciga espezónica con pasecto de cropeder doutro roncón-da-historia: desenvolvera as clapas lomboides do éntrecote semicrú pa resistirmos os golpes contra os chorras do Hórreo nas correntes daquelas virxes a rir de noso. Ínxestábase de galas e, se estas faltaren, das vieiras non licuadas de Chez Vincent… ou do que ceibo correr Gaiás arriba nos dez áltimus unus. Medía uns vinte metros e a súa eneza, trubal, caborme —cáseque un certo do porzomillo—, situábase no outro cristo da mise-en-abîme, no fondal de vós, tamén lentispresiva e tenra como a cadela políglota de Steiner. Acorde con ilo, non lle custou follar o peixe pero acabou coas mans ensanguentadas (ovblie outros detalles, Rembrandt!), féridas e escuras polos mespiños xerseis do fleto. Espírase na pulpaxe porque ía balor e a loita alentaba númida entre aspaxe de eidos eólicos, rompida como colaxe no pazo gótico: novas retas, novos metos. Nos días máis escrentes apenas recentira sobre lalepia. A situación chegara a un clobeo basal. Empezara así a emparedar a escrita. Tamén a panar o propio corpo (ovos de curral + pan rallado). Nalgún memento mori, cando non sonsacaba que a pel se dípregase do que a voz ímpragaba, sanguérase fixos, como arume electrolítico de crema catalá. Islandia afundía sen isoglosa e baselaba entón un sorbo hendecasílabo ou grolo mnemotécnico, lido nun derviche mentor da escola do Barcés-Mandeo do que non memoraba ombreiro pero agora si que o ha membrar a istaria porque quixemos firmar aquí: estúvoda afiebencouco aquí o conseieiro detraballo e palgunha lápida sepulcral ou lépitafio poreimos por lle éxtirpardes mención Garcés perante o clamor do blogomillo quasi inánime. Eis o grolo: “unha louca sen sostén até a notura”, “unha sota sen loriga até a sutura (inguinal)”.

Depretto 6

26 de Outubro de 2008

Atopouse logo fronte ao acuario do comedor, o rosto entre as ondulacións interiores, aínda coa memoria naquel escenario familiar do Jardin des Plantes. Esquecera nas últimas tres semanas as indicacións de Wladia. Había dúas ducias ou máis de peixes mortos, descompostos, os máis deles irrecoñecíbeis, sen ollos nin ventre tras o acoso das coridoras, os únicos peixes que sobreviviran ao abandono ademais do enorme pleco, outra especie orixinaria de América. Wladia comentara que o plecostomus medraba sen pausa desque o mercara había dous anos en Morlaix. Era unha especie amazónica con aspecto de proceder doutra fase da historia: desenvolvera as placas coirazadas do lombo para resistir os golpes contra as rochas nas correntes daqueles ríos virxes. Alimentábase das algas e, se estas faltaren, das plantas do acuario… ou do que houber. Medía uns vinte centímetros e a súa cabeza, brutal, enorme —case un terzo do corpo—, situábase do outro lado do cristal, no fondo do acuario, tamén inexpresiva e lenta. Non lle custou traballo coller o peixe pero acabou coas mans ensanguentadas, feridas polas espiñas dorsais do monstro. Espírase no solpor porque ía calor e a noite entraba húmida. Nos días máis recentes apenas escribira sobre papel. A situación chegara ao bloqueo. Empezara a escribir na parede. Tamén sobre o propio corpo. Nalgún momento, cando non conseguía que a pel se impregnase do que a voz ditaba, fixérase sangue. Salmodiaba entón un verso memorizado, lido nun poeta menor do que non lembraba o nome: “unha nota sostida até a loucura”, “unha nota sostida até a loucura”.

Nada

25 de Outubro de 2008

A comezos dos anos 70 fíxose relativamente habitual que as empresas reclamasen aos seus empregados a utilización de tarxetas nas que debía figurar o nome seguido do cargo que naquel momento se ocupase na fábrica, no banco, na xestoría… Non se alcanzou daquela a toleira fachendosa que chegou quince ou vinte anos despois, nos días en que abrochaba unha certa bonanza económica, unha certa expansión de horizontes asociada á chegada dos primeiros fondos europeos. Nesa altura calquera empregado pasou a ostentar algunha clase de dirección de algo e cicelaba en Tahoma a hipérbole dunha identidade profesional dubidosa. Ben antes diso, nos primeiros 70, un compañeiro de meu pai repartiu tarxetas con esta lenda:

Raúl Pedreira Gómez
NADA

Dance me to your beauty

24 de Outubro de 2008

Considerei así a danza. Pode que xa non teña moito creto. Hai quen interpreta inventados algúns dos nomes, algúns dos textos. Entretanto, agardo a carta de Katarzyna Modrzewski que non chega. Pero hoxe, aínda aberta a ferida nova de quen acusa o ritmo desta escrita, hoxe que Apicultor sumou a súa queixa á de varios outros lectores (e como é férida esa dor!), confesarei algo sobre este blog de amenes lentos. Podo confesar que somos varios quen aquí escribimos. É posíbel que a coordinación non existise, de modo que se xuntan os discursos e pareza que dunha efixie varias linguas se entrelacen no corpo erradamente considerado principal ou nos comentos. A conxunción (lándoas ou casas) non era igualadora. Apenas de alternancia, rotatoria. Sucesión sen forma de relatos, académicos ás veces, outras pouco, nada como norte. Tanto ten, pois é pouco o que agora falta por contar. Considerei así a danza. A danza como obsesión masculina. Ninguén dos que aquí escribimos é muller. Acaso un, non o sabemos. Todos concertamos, no entanto, na incómoda análise do que representa para nós a posibilidade de considerar a danza da muller case espida, a obxectualización non do corpo senón da estrita idea do adiamento, que por moito que amole ao Cabaleiro é sempre epifanía de morte. Traduciu Xela Arias con Xabier Muguerza a propósito da relación Jeanne Duval – Charles Baudelaire: “Bailou a danza sensual de Papaíño con retranqueiro malhumor, ollando, enfastiada e fascinada, os elaborados reflexos que as múltiples cadeas de contas de vidro que el lle regalara debuxaban a lle seguir a pista no teito. Ela parecía unha fonte de luz, pero isto era unha ilusión; só brillaba por mor do resplandor dun lume a esmorecer. Aínda que o respecto del a facía resplandecer, a súa sombra facíaa máis negra do que era, a súa sombra podería eclipsala por enteiro“. É un parágrafo, case, da Black Venus de Angela Carter. E nel aparece exactamente aludida, ignoro se por cruce con algún verso de Baudelaire (“A cabeleira”: “La langoureuse Asie et la brûlante Afrique, / Tout un monde lointain, absent, presque défunt, / Vit dans tes profondeurs, forêt aromatique!“) ou polo peso previsto da sífilis, o cancro, a ilusión do adiamento. Ese lume a esmorecer que Carter formula como paixón polo movemento e nunca pola palabra de Duval ou a piedade. A cegueira da danzarina, a intromisión de quen procura sempre Babilonia e sospeita a trampa do vello Schopenhauer tusindo no fondo dos garitos con noxo de ser el. Amoestando por mecánica sobre ese “pouco e pouco” que no teatro de Leonard Cohen é plástico até conmover o verso, ou a náusea: “Longtemps! toujours! ma main dans ta crinière lourde / Sèmera le rubis, la perle et le saphir, / Afin qu’à mon désir tu ne sois jamais sourde!“. E co engadido do outro soño confesábel: o corpo múltiple, a danza nos espellos que fan exponencial a danza. Duval e Baudelaire-Cohen cegan no mal ruín, e a carón deles a videncia é branca, a dama ou prostituta branca de Babilonia, sen perigo ou misterio que temer. A autora que nos cita. Ti, miña dama.

Estatística e solución

24 de Outubro de 2008


As estatísticas reforçam as nossas seguranças. Pelo menos as minhas e as daquele herói da estória que, um dia, nos idos anos oitenta do século XX, enviei ao saudoso matemático Professor Luís Albuquerque, por conhecer as suas predilecções no género —tempos depois ele confessava-me deliciar-se a recontá-la: determinado passageiro frequente tinha um medo horrível de andar de avião por causa das bombas (era o tempo da sua proliferação a bordo), mas acreditava muito em estatísticas. Foi por isso consultar um especialista sobre as probabilidades de ir uma nun avião que tomasse. A resposta não o tranquilizou. As ditas não eram nada desprezíveis. E duas bombas? Aí, o homem das estatísticas acalmou-o: praticamente nenhuma. Tende para zero. Então dali em diante ele passou sempre a viajar com uma bomba na mala.

[Onésimo Teotónio Almeida, “Estoria pouco original do medo”, do libro Aventuras de um nabogador & Outras estórias-em-sanduíche. Lisboa: Bertrand Editora, 2007]

Tres poemas de Rea Nikonova

23 de Outubro de 2008

Arde a terra
e as fibras da risa
son indisolúbeis


Paxaro de cor rosa
para que
es tan azul?


Botándose a voar
se puidese esquecer voltar

[Do libro Dous todo (Poemas e marxes), Santiago de Compostela: Amastra-n-gallar, 2001. Tradución do ruso de Irina Stepanova]

Para unha morfoloxía (expandida) do touriñés

23 de Outubro de 2008

A Elvira. A Teté

Nalgúns países, cando un político é incapaz de manter un mínimo de coherencia e de pulcritude no uso da lingua oficial simplemente queda excluído do exercicio de responsabilidades públicas e acaba dedicándose a outra cousa. A ministra Bibiana Aído ocupou a atención de todos aí atrás pola incorporación inopinada, involuntaria e en última instancia feliz, dun simple morfema de xénero para constituír unha palabra agora mesmo acoirazada e vitalizada: miembra. En Galiza, que un presidente ou conselleiro fale de xeito incorrecto ou sorprendente non constitúe desprestixio ningún. Pódese pensar que todo o contrario, porque o nivel de esixencia social, mediática, académica e institucional é, nese campo, nulo. Galiza quere que sexa nulo.

Ningún dos dous presidentes socialistas que tivo a Xunta de Galiza serían nunca admitidos nunha escola avanzada de oratoria. Serían invitados, con certeza, a reciclarse, ou sinxelamente a ciclarse, en aulas de menos boato. Os problemas lingüísticos de González Laxe e de Pérez Touriño alcanzan dimensións cualificábeis de inesperadas nun catedrático de universidade, á marxe de cuestións sociolingüísticas ou psicolingüísticas, claro está. Certo é que políticos doutro signo, hoxe no Hórreo ou en San Caetano, non teñen nada que envexar. Pero hai un punto de marca, un trazo de estilo diríase que incluso cultivado, sostido e autista-elitista, que fai que toda comparación resulte desequilibrada (déixese agora á marxe o promiscuo vis a vis de Feijóo co sistema pronominal, con todo o condumio de enclises, proclises, mesóclises, tmeses e outros embutidos aleatoriamente ingresados).

Os idiolectos de Laxe e de Touriño posúen marcas diferenciais en todos os aspectos, desde o fonético ao semántico, e incorporan tamén matices propios do sociolecto coruñés (entre Linares Rivas e a Gaiteira). Porén, existe unha rica e profunda veta morfolóxica que na miña percepción sobarda calquera expectativa sobria que se poida concretar sobre os límites da creatividade lingüística humana (animal, mesmo). Por virmos á actualidade, centrarémonos no touriñés, variante expresiva que alcanza o seu flectro cimático nos momentos nos que o presidente da Xunta se mostra relaxado, solícito, expansivo. Hoxe só un par de apuntamentos minimamente desenvolvidos: 1) sobre a dervichia basal, 2) sobre o transplante cruzado. Un e outro deberán ser cotexados e correlacionados coas gramáticas, glosarios e tesituras varias que acumula xa a notábel bibliografía científica sobre o touriñés, con mención especial para a Touripedia.

A dervichia basal (ou sufí-basal) é, en termos técnicos, toda flutuación lingüística producida pola incidencia no tubo faringo-timpánico (vulg., trompas de Eustachius, e + vulg. aínda, trompas de Falopio) dun xiro abusivo sobre o inane conceptual nunha situación de aparente quietude muscular, por exemplo a que é propia do discurso institucional de fin de ano. Os signos perceptíbeis da dervichia basal amósanse no baile fónico (en especial pola relaxación de chaves de paso e esfínteres vocálicos), no baile morfolóxico e/ou no bailongo léxico-semántico; se ben, en ocasións, posúe así mesmo incidencia pragmática (como, por exemplo, cando Touriño concede ou anuncia “Vos prometo que nunca vos follarei“, no canto da expresión moito menos figurada “Prométovos que nunca vos fallarei“). O traballo de campo acumula xa notábeis mostras de dervichia basal no touriñés común e sobre elas e a súa mística xiróvaga habemos regresar noutra altura ou noutra vida.

Da súa parte, o transplante cruzado ou metempsicose morfolóxica resulta do interpréstamo morfémico entre o núcleo e o modificador dun construto frástico distraído ou pusilánime, por antonomasia no que a lingüística funcional denominaba frase nominal disruptiva. A alta creatividade expresiva desta modalidade do touriñés común conduce aos expertos ao estabelecemento de comparacións de alto interese antropolóxico-cultural con determinadas fórmulas oulípicas e tamén surrealistas, pero en especial coa paralinguaxe mixteca á que ascenden certas tribos oaxaqueñas por causa da inxesta simultánea de mezcal e verme de maguei (Hypopta agavis) insuficientemente virxe (o verme). Entre os moitos achados expresivos que ilustrarían ben este trazo do touriñés salienta un en particular, rexistrado no compendio Brian. Refírome a “extraordinario clima da hospital tradicionalidade” no canto do trivial e raso “extraordinario clima de tradicional hospitalidade”. Pero non se pense que nesas poucas palabras hai metempsicose morfolóxica, contrepèterie, e só iso. Non. Resulta connatural ao estro enunciativo de quen construíu esta nova maneira de falar o “2 x 1”. E iso explica a incorporación a maiores nesa frase dun oxímoro encaixado entre dous niveis frásticos, pois se algo é tradicional (a hospitalidade) dificilmente pode ser á vez extraordinario (o clima de hospital, que como todo o mundo sabe é máis ben ordinario, caluroso, desoxirribonucleico e con retrasos nas listas).

O irreprimido furor prosopopeico da Conferencia Episcopal

21 de Outubro de 2008

Máis unha vez, a Conferencia Episcopal Española solta o brazo para redactar unha nota sobre moral, legalidade, sociedade civil e avances científicos. Neste caso, trátase do que nas súas propias palabras se describe como práctica euxenésica destinada á selección dun bebé para curar o seu irmán, afectado por unha anemia conxénita severa. O título da nota actualiza un paradigma argumentativo moi socorrido na homilética católica e noutras prácticas admonitorias cultivadas durante séculos de vida pastoral. Trátase da fórmula “a, pero non b” posta ao servizo do paradoxismo e sustentada nunha parella antitética. Neste caso: curar — eliminar. Completa, a advertencia-título queda así: “Curar a los enfermos, pero sin eliminar a nadie”.

Da nota da CEE, en todo caso, só vou comentar o que me parece eixe vertebrador. Non só da propia nota, por certo, senón en xeral da totalidade da presenza pública da Igrexa Católica en España e do seu firme propósito de intervir en toda decisión social, política e económica que no Estado se tome. Pero non se pense que sairemos da retórica porque non é así.

A reflexión que agora formulo, aliás, dista de ser un pasatempo máis de blogger ocioso. O certo é que me preocupa seriamente desde hai anos. Cal é a razón de base para unha presenza tan acentuada da voz e da opinión da xerarquía católica na vida pública española? E obsérvese que decido non extenderme agora á consideración sociolóxica ou antropolóxica desa mesma incidencia na esfera privada de cidadáns, familias, comunidades… Gustaríame permanecer nunha análise política e en todo caso referida á semiose (ou produción de significados) social e cultural.

A pista para unha resposta fiábel a esa pregunta localízase sen dificuldade na nota á que vai referido este post. Esa nota está asentada, de novo no campo amplo que vai do oxímoro ao paradoxismo de parellas conceptuais, en dous piares que ecoan en dobretes argumentativos sucesivos, como as doas dun colar (motivo polo que o paradoxismo deriva tantas veces ao alegorismo ou á analoxía). Os piares desta nota son os conceptos de vida e morte, reformulados logo como par curación — eliminación, ou tamén, entre outros, dignidade — utilización, procreación — produción, e fin en si mesmo — medio instrumental técnico. Pero o que me interesa agora é transcender esta perspectiva de análise para alcanzar a figuración lóxica de fondo que ampara esas disociacións. E aquí é onde converxemos coas prácticas sociais permitidas e incluso fomentadas polo Estado. Esa tolerancia do Estado, por outra parte, é tamén o que anima á xerarquía católica para proclamar de tanto en tanto a súa incomprensión das respostas de certos poderes públicos cando reaccionan (ou fan que reaccionan) perante algunha declaración política de tal ou cal bispo.

Cal é a figuración lóxica de fondo á que me refiro? Claramente: a prosopopea. No texto da xerarquía episcopal esa prosopopea (personificación, atribución de características humanas a outra clase de seres, pero tamén, atención!, acto a través do cal se atribúe un discurso a algún ser ou persoa ausente) funciona ademais co habitual correlato en negativo, tan caro á oratoria homilética. Ese correlato, que a escultura medieval e a pintura expresionista manexaron con pericia e que máis recentemente a psicanálise e o pensamento feminista reformularon de xeito interesante para reler a pornografía e outras textualidades, chámase cousificación. Funciona de feito como unha inversión da prosopopea, mercé á cal se presenta como cousa ou como animal (ou como mercancía en termos marxistas, entre Lukács e Adorno) o que en realidade é humano. Na nota da CEE a prosopopea funciona en dous niveis complementarios: i) o embrión é un ser humano e ii) a Igrexa fala por ese ser silenciado, eliminado. Así: “La Iglesia desea prestar su voz a aquellos que no la tienen y a los que han sido privados del derecho fundamental a la vida”. E algo parecido en varios lugares máis, en xeral tan obscenos e groseiros na argumentación como este que se sinalou. Doutra parte, a cousificación actívase coa finalidade de presentar o neno que acaba de nacer como simple ferramenta ou instrumento técnico da ciencia, porque “someter la vida humana a criterios de pura eficacia técnica supone reducir la dignidad de la persona a un mero valor de utilidad. […] El hermano que finalmente ha nacido ha sido escogido por ser el más útil para una posible curación. Se ha conculcado de esta manera su derecho a ser amado como un fin en sí mismo y a no ser tratado como medio instrumental de utilidad técnica”.

Deixamos as falacias e imos xa ao que realmente importa: a prosopopea católica na esfera pública. Aquí radica, desde o meu punto de vista, a base da influencia dunha confesión como a católica na vida civil e no ordenamento paralegal do país, tocando de feito, aínda que non de dereito, a maior parte das pezas orgánicas do Estado e, globalmente, a súa manifestación pública como tal Estado. A prosopopea é, neste marco, a fórmula autorizada e legalizada a través da cal a Igrexa fala, postula un estatuto de interlocutora para todo (noutra liña habilitado tamén mediante a COPE) e en alta medida dispón, inflúe, predetermina e estreita a vida pública como unha especie de colesterol moral e ideolóxico. Si, pero antes diso o Estado, malia prohibilo a Constitución, delega na Igrexa Católica a faculdade de expresar opinión e doutrina en actos de altísimo contido simbólico e representativo no que á vida pública e institucional se refere. Faino arreo, despreocupado desa cesión de funcións e ollando sempre para calquera sitio agás para un, a legalidade vixente. Faino con contumacia carneira e sublíñao de maneira moi especial nos grandes acontecementos, aqueles que posúen esa dimensión simbólico-escénica referida, marcadora de habitus, inercial no mantemento dos costumes de sempre, sacralizadora dunha tradición de exclusión do diferene e delimitadora, en fin, dunhas regras do xogo moi no límite ou á marxe da lei.

O exemplo máximo que se pode sinalar do pacto prosopopeico Igrexa – Estado —máximo en canto a vistosidade teatral e forza mediática, non tanto en relación coa eficacia do pacto en por si, porque a eficacia resulta menos telexénica e con frecuencia se desenvolve en espazos tan profanos como o Ministerio de Economía e Facenda— son actos como os que ciclicamente se repiten na catedral compostelá para conmemorar o traslado dos restos do apóstolo ou como celebración do seu padroado, o 25 de xullo. Neses actos o xefe do Estado nomea un delegado rexio que o representa e que ten dous cometidos fundamentais: un é verbalizar en bilingüe un discurso reiterado e vacuo sobre a identidade, os medos e os retos dos españois (ultimamente, tamén dos inmigrantes) e o outro, moito máis relevante en termos simbólicos, é asistir do xeito máis submiso posíbel á prosopopea que neste caso verbaliza e somatiza o bispo de Compostela, como unha especie de transmisor mitrado da voz igualmente bilingüe dunha efixie (o apóstolo, a carón) ou dunha idea (deus, arriba), ás que tamén, de paso, se lles solicitan favores ou se lle encomendan persoas e causas máis ou menos nobres. Estamos, pois, perante un duelo cómplice e simuladamente amábel de dous vicarios. O problema, alén do tedio, consiste en que o Estado se sitúa en disposición de recibir instrucións, amonestacións, consellos… a través dun acto litúrxico e prosopopeico. Enténdase que non me parece que o máis preocupante sexa a utilización da prosopopea para proxectar un Santiago Apóstolo ás veces repelentemente reaccionario e —sempre— conservador, cateto e gris. O máis preocupante, alén dos ideoloxemas que o bispo encadee e das consignas que correspondan, é que ese señor e os seus superiores en Madrid e Roma poden encaixar todo iso no estómago dun Estado sentado, de pé ou xenuflexo (segundo os toques do campaíño litúrxico).

Orabén, ese acto non se limita a dúas festividades por ano en Compostela. E, por suposto, non se formula e se reactiva só en Galiza. O acto a través do cal o Estado admite tragar o discurso e a ideoloxía católicos é absolutamente ubicuo e constante, descoñece a tregua. Vai desde os funerais de Estado até a promesa ou xuramento dos cargos públicos e as tomas de posesión, se solemnes e públicas, dos simples funcionarios de carreira. Vai desde as disposicións sobre a presenza do ensino relixioso nos centros escolares até a obrigación de contribuír con taxas e impostos ao sostemento dunha organización non pública. Vai desde a utilización do exército e a policía como figurantes en celebracións relixiosas alegais que interrompen o tránsito até a existencia dun vicario xeneral castrense que cobrará unha pasta ou mil e unha capelanías para os momentos finais nos hospitais públicos e tal e tumba. Ubicuo e constante ese acto-placenta, na vida e na morte. E, sempre, coa contribución pánfila ou calculada dos poderes públicos, situados fóra da Constitución sen que nada pase (a responsabilidade dos cargos públicos, aos que interpreto que debería dirixirse a fiscalía, será asunto para outro post, pero resulta evidente que a opción acudir / non acudir dista moito de ser persoal).

Unha consecuencia da aceptación desa prosopopea escenificada é que o Estado ten difícil o estabelecemento de límites para os días laborais. É complicado aceptar algo como isto: sitúome diante de ti para que nos domingos e outros días sinalados nos marques unha pauta e verbalices a doutrina papal, divina ou da patroa local (hui, o que nos entra por aquí!!), pero a partir do luns cada un no seu sitio. A Igrexa, resulta comprensíbel, non entende ese parchís. Non entende (a Igrexa é mestra en non entender ou en facer que non entende) esa comenencia do Estado. E, claro, fala. Fala para facer audíbel a voz dos infelices-e-intanxíbeis-irmáns-in-vitro eliminados do neno que acaba de nacer para salvar a vida doutro irmán tanxíbel (“El nacimiento de una persona humana ha venido acompañada de la destrucción de otras, sus propios hermanos, a los que se les ha privado del derecho fundamental a la vida”) e fala para facer oír a voz dun deus ventrílocuo, quietista na doutrina, espilido en contabilidade, voraz en catequese e educación, temerario en cuestións de ciencia, sexo e saúde e abruptamente carca no social e no político.

Memoria e oráculo

21 de Outubro de 2008

Preguntaba Arume, e con el todos, como é posíbel que en cuestión dun semestre ou menos os expertos pasen de cantar as excelencias dunha economía e dunha planificación sólida do futuro (educación, I+D, sociedade do benestar, índices de calidade de vida, igualdade social, práctica ausencia de discriminación en razón de sexo…) a radiarnos a evidencia dun fracaso de dimensión colosal, un fracaso que pode conducir a unha nación como Islandia —e quen sabe se a algunhas máis— ao abismo. Respondía eu, máis ou menos, que case todo relato oficial e autorizado (autorizado xa simplemente pola retención da voz que fala e dictamina) propende a situarse nunha omnicomprensión do tratado e a unha explicación das causas e dos efectos que se mostra como incontrovertíbel, lóxica e esperábel. Historiadores, analistas económicos e cronistas deportivos non se diferencian en exceso nas prerrogativas que se autoadxudican na enunciación dos seus dictames: o periscopio é meu, o megáfono é meu, a verdade é miña. Así, a voz que enuncia o acontecido parece descansar sobre o ónfalos de Delfos, parece conter a alquimia toda do exacto e do veraz, parece ser o panóptico inapelábel que domina e cruza todos os parámetros. E non o é.

Non o é porque todo oráculo, Delfos incluído, bambea na sima negra e masca loureiro até o delirio falabarato dunhas divinas palabras que falan e non din, que explican e casan todo cando todo concluíu fomentando a miraxe do “xa volo dicía eu”. Creso sóuboo ben mentres o lume prendido por Ciro empezaba a quecerlle as pernas. Resulta singular reler esa historia nas Viaxes con Heródoto de Ryszard Kapuściński e repensar co xornalista polaco algunhas das pezas do labirinto da historia e das historiografías. Por exemplo, que hoxe non precisamos da memoria para vivir porque a memoria está socializada e é de acceso inmediato e doado para calquera que a precise (mesmo en soporte papel); tamén, que a memoria en tempos de Heródoto tiña unha consistencia meramente individual (non me convence); tamén que, en función do anterior, historiadores-reporteiros como Heródoto debían prestar atención a relatos diversos e mesmo contraditorios, por aquí e acolá, para relativizar calquera narrativa de xustificación ou de lexitimación; ou que en cada lugar existe sempre un individuo (un “cronista espontáneo”) disposto a contar (isto é exactísimo e alcanza unha das súas máximas expresións nas salas de espera dos ambulatorios).

Pero de Kapuściński quedo hoxe con dúas figuras, a da condición sustentadora do proxenos, unha especie de cónsul-guía entre intelectual e mundano que se ocupaba de orientar en terra allea aos procedentes da cidade da que el mesmo era orixinario; e, en segundo lugar, a do chófer, que na práctica só precisa posuír sentido da orientación e capacidade xestual para entenderse co viaxeiro aínda que non comparta con el ningún idioma e case ningún código excepción feita do xestual (nada menos que o xestual!, sinalará Kapuściński). Un chófer sobrancea no libro de Kapuściński, o etíope Negusi, cuxo inglés se reducía a dúas expresións: problem e no problem. Malia tal, a base de expresividade e movemento Negusi era quen de tranquilizar ou de poñer en garda perante o menor contratempo: problem! Estes días tendo a pensar en Alan Greenspan e noutros dos seus colegas da grande economía locoglobal como o Negusi de Bush et al. Un Negusi menor, por suposto. Oracular, vago, incompetente (no problem!) e, o peor de todo, sen capacidade mímica de ningunha clase, malia o que poida suxerir a fotografía na que talvez se acaba de clicar.

Islandia, dúas FADESAs

20 de Outubro de 2008

Islandia, independente de Dinamarca desde 1944, tres veces máis próxima a Groenlandia que a Noruega, máis preto de Escocia que A Coruña de Barcelona, membro fundador da OCDE e case fundador da OTAN —se ben ausente da Unión Europea e, por suposto, do espazo euro—, até hai pouco e segundo datos do Fondo Monetario Internacional undécimo país do mundo en PIB por habitante (España está no posto 28 e Portugal no 40), sen bases militares estadounidenses no seu territorio desde hai un par de anos, cunha poboación total (310.000) moi similar á censada en Vigo, cunha segunda cidade (Keflavík) cos mesmos habitantes que Betanzos (13.000), cunha extensión equivalente a pouco máis que tres Galizas, cunha inflación do 30% en poucas semanas…, Islandia, dicíase, precisa un préstamo semella que imposíbel de alcanzar e que para recobrar un mínimo de confianza andaría no contorno dos 4 ou 5 mil millóns de euros, aproximadamente o dobre do que Fernando Martín pagou a Manuel Jove por FADESA hai agora un par de anos ou do que o Estado investirá en Galiza durante 2009, aproximadamente a vinteava parte do que o goberno Bush inxectou na aseguradora AIG para salvala do colapso hai menos dun mes, aproximadamente o prezo de 25 CristianoRonaldos segundo o que por el pediu hai nada o Manchester United.

O que chamamos Europa, esa entidade que tantos e tantos fracasos acumula en política exterior común nos últimos vinte anos, parece ignorar o colosal problema social que a crise islandesa supón. Un problema que en certa medida alberga no seu núcleo a posibilidade mesma da volatilización do país (unha porcentaxe elevadísima da poboación en idade laboral pensa xa en emigrar), porque xa non existen bois como os que Gefjon trouxera da terra dos xigantes para arrancar a Gylfi e a Suecia unha porción de terra e asentala mar adentro como a danesa Selund.

O que chamamos Europa contribúe incluso, da man de Gordon Brown e o goberno británico, a afundir máis e máis a cabeza de Islandia baixo as augas frías do Atlántico. As ameazas de confiscación de activos islandeses no Reino Unido, non sempre vinculados ao Estado islandés ou de forma directa a empresas desa nacionalidade implicadas na maquinaria do colapso, como resposta ás perdas ocasionadas pola pésima administración e xestión dos bancos islandeses actuantes en territorio británico é completamente improcedente e, con certeza, ilegal. Entre outros motivos por aplicar disposicións de excepcionalidade na loita antiterrorista a unha situación que nada ten a ver con esas coordenadas nin con ese delirio. Resulta decepcionante a tolerancia da UE con esta clase de prácticas, en si mesmas cargadas dun enorme poder desestabilizador tamén cara a dentro das fronteiras comunitarias e que agochan intereses e apetencias nacionais pode ser que defendíbeis pero agora mesmo innobres, insolidarios e incendiarios.

Proxectarse fóra

19 de Outubro de 2008

En relación coa anotación anterior, menciono só tres cuestións de política cultural que deberían concretarse no que queda desta lexislatura e que é temerario seguir adiando: 1) a creación do Instituto Rosalía de Castro como plataforma global de interlocución da cultura e da lingua galegas no exterior, 2) a creación dunha entidade de xestión e coordinación da presenza do libro galego fóra de Galiza e de proxección exterior de autores/as, moi en particular a través da tradución e 3) a refundación do Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades.

Hoxe mesmo, Manuel Bragado refírese desde a Feira do Libro de Fráncfort ao segundo deses tres puntos. Faino na súa columna no Faro de Vigo, no marco dunha lúcida consideración xeral sobre a presenza exterior da edición galega. Retoma así unha vella idea sobre a constitución do que propón denominar “Oficina do libro e literatura galega”.

No blog Brétemas, o editor ten formulado outras etiquetas alternativas a esa e mesmo presentou nalgún momento unha completa programación de tarefas para esa Oficina. Non concordo en todos os puntos da súa planificación, na que se fala adoito de narradores/as, entendo que polo maior potencial comercial destes fronte a poetas, ensaístas ou dramaturgos, e na que, alén da necesaria interlocución e asesoría pluralizada, se dá paso a un número acaso excesivo de entidades copartícipes (non sei se exactamente na xestión). Disinto tamén sobre a denominación suxerida, aquí máis pola música que pola letra (ademais, considero que habería que optar de inicio por un rótulo bilingüe inglés-galego). Pero sen outras reservas de peso, estimo que a análise de Bragado e a gran maioría das súas precisas notas para o desenvolvemento futuro desa entidade son impecábeis.

Bragado menciona con frecuencia a traxectoria do Ireland Literature Exchange, que por certo apoiou hai algúns anos a edición dunha antoloxía de poetas irlandesas traducidas ao galego editada e presentada por Manuela Palacios. Noutro lugar deste blog referín tamén o labor que leva a cabo o Estonian Literature Centre, editor por exemplo do Estonian Literary Magazine. Estonia e Irlanda son países tamén pequenos en poboación, periféricos en relación cos grandes centros históricos de alta cultura, marcados por unha historia nacional dura de sometemento e resistencia cultural, signados así mesmo pola sangría da emigración durante decenios e nalgúns casos por diásporas e deportacións masivas. Algúns parecidos hai.

As propostas que Galiza levou a Fráncfort son todas relevantes, de grande utilidade, brillantes, pero convén insistir nas urxencias de carácter orgánico e na fundamentación global da proxección exterior da cultura nacional. Non son quen de atopar explicación racional nin estratéxica de ningunha clase para que non se asentasen nestes tres anos de bipartito proxectos como os tres mencionados. Todos eles, dunha ou doutra maneira, figuraban no programa electoral de PSOE e BNG, e tamén, se non me falla a memoria, no compromiso de goberno que con bastante grandilocuencia se presentou á cidadanía o 23 de xullo de 2005 desde o CGAC. Ou é que se precisa unha lexislatura enteira para comezar a fixar as posicións de partida sobre eses asuntos?

Un curso, nada menos

19 de Outubro de 2008


Unha vez aclarado (e comprometido) polo presidente Touriño que non vai haber adianto electoral e habida conta da situación social e económica do país, é esixíbel un sobreesforzo na acción de goberno e no pulo lexislativo por parte dos dous partidos que apoian ao executivo. De actuarse con intelixencia e de non haber nervos á hora de manexar reloxios aos que aquí non temos que dar corda (o vasco e o europeo), quedaría nada menos que todo un curso político por diante. Moitos meses e moito labor que facer, en particular se se aproveita ben a estabilidade do Goberno.

Todos deberiamos convencernos —e Touriño e Quintana os primeiros— da impostergabilidade de determinadas decisións e da conveniencia de apurar un ritmo de actuacións que, para un sector moi amplo do centro-esquerda e para unha proporción aínda máis alta do galeguismo e do nacionalismo, foi lento e cauto de máis nestes tres anos longos.

O primeiro ano da lexislatura (nalgúns departamentos, bastante máis tempo) foise na toma de contacto co poder e coa administración e nos primeiros axustes e tanteos co mundo empresarial, financeiro e mediático. Despois, a brutalidade e a eficacia da maquinaria do lume no verán de 2006 supuxo un pesado lastre e case un noqueo para varias consellarías e tamén para a presidencia e a vicepresidencia da Xunta, moi pendentes ademais do reto que supuña revalidaren a opción maioritaria no ámbito do poder municipal e provincial, dirimido nas eleccións locais de maio de 2007.

Todo iso é certo. Pero o Goberno ten que convencerse de que estes meses últimos até as eleccións non pode dedicalos á simple expectación sobre o curso da crise económica mundial, nin a unha marcaxe fraternal e paralizante nin a darlle a volta a clepsidra absorta das horas de xeito mecánico até a chegada do día D. Nin pode tampouco dedicar o tempo a saborear a inercia de quen sabe que até a meta queda só rodar costa abaixo e certa precaución coas caídas, máis aínda despois de revalidar o acordo no ámbito estatal co apoio do BNG aos orzamentos do PSOE.

O Goberno ten que convencerse de que a moi probábel nova victoria fronte á dereita será seguramente menos apurada que en 2005 e igualmente de que as eleccións marcarán pequenas flutuacións (irrelevantes cun mínimo de perspectiva histórica) no reparto dos 38 escanos que dan a maioría. Por iso mesmo, o prioritario é marcar un ritmo ascendente de autoesixencia, de planificación global e de obxectivos concretos a curto e medio prazos.

En Galiza, o pacto seguirá sendo o único escenario de intervención e de goberno. Por iso mesmo, resultaría imprudente adiar algúns marcos de acordo con capacidade directiva e proxectiva para a acción de goberno en 2009 e nos anos vindeiros. Sería nefasto adiar de novo a toma de decisións para a resolución de certos problemas de complexidade probada relegados a unha especie de conxelador político porque agora non hai certezas. Sería inaceptábel enrocarse outravolta en determinadas encrucilladas só porque vai haber quen levante a voz desde algún púlpito ou tribuna ou porque non é posíbel o acordo interno. É esixíbel que nestes meses se fagan cousas e se pacten decisións con independencia da posíbel mobilidade do marcador parcial de escanos no parlamento. E resulta fundamental que se expoña aos votantes que camiños se tomarán e que ritmos se van marcar nalgúns dos asuntos que vertebran e conforman unha sociedade como a nosa. Non se pode encistar problemas só porque non haxa folgos ou vontade para ollalos cara a cara.

Neste sentido, a retórica paternalista que despreza a pluralidade e enfaixa a esfera pública por simple cálculo ou prurito demoscópico é un ataque directo á democracia mesma e, como tal, debería ser desactivada e desprestixiada de vez. Algo que o Goberno debería tamén saber interpretar é que a ausencia dun contrapeso parlamentario a unha dereita ultraconservadora en máis dun parámetro dos que definen a súa intervención pública (e menos pública) non significa que ese contrapeso non exista na sociedade civil. Existe, claro que existe, e da súa exclusión na toma de decisións é responsábel o mesmo aparato legal que durante decenios permitiu o voto dos mortos, moi en particular dos mortos de dereitas ou dos afíns a quen lles poña flores golosas aos seus herdeiros. Iso tamén debera modificarse de modo inmediato e para sempre.

[…]
ps. Méndez Romeu, conselleiro de Presidencia, fai balance: nunha entrevista publicada hoxe en El País, exhibe como principais logros políticos destes tres anos longos de bipartido 1) a consagración do PSdG-PSOE como punto de equilibrio perante excesos programáticos e/ou discursivos de todos os demais partidos e 2) a domesticación institucional do BNG. A min, aínda concedendo un punto de relativa veracidade á análise, non me parece moito para tanto tempo (20 10 2008).

Depretto 5

17 de Outubro de 2008

Escribía a man, pero sobre a mesa unha pantalla en negro deixaba entrar de forma continuada aquela frase en caracteres de cor violeta que só o primeiro día lle pareceu imposta: Esta historia non é miña. E logo sucedíanse nomes: Myslowitz — Braunschweig — Marseille. E as iniciais WB, que só en parte correspondían á dona da casa. Utilizaba a computadora de Wladia apenas para abrir, de xeito esporádico, o disco das representacións máis ou menos fantásticas das bestas inocentes tal como ela as inventara e debuxara antes de lle ceder a casa durante os dous meses que pasaría pintando e facendo fotos entre Bitlis e Ahlat, no Lago Van. Tiña presente por suposto a intercesión de identidades naquel conto de Cortázar. O momento exacto, excesivamente preparado ou administrado pola narración, no que se intercambian as condicións humana e animal, ou animal-mineral porque eses peixes mexicanos sabemos ben que son como pequenas pezas de cerámica, inexpresivas: “Sen transición, sen sorpresa, vin a miña faciana contra o vidro, en vez do axolotl vin a miña cara contra o vidro, vina fóra do acuario, vina do outro lado do vidro. Entón a miña cara se afastou e eu comprendín”. Aí o eu é xa outro, por moito que se estrañe de “seguir pensando como antes”, de saber. Parara de escribir, e de ler.

Un Zelig íntimo

16 de Outubro de 2008

Tenmo contado varias veces AA. E será por incredulidade propia ou por exceso de convicción súa que nunca acabei de asimilalo. Razón pola que o contarei mal. Pero antes, unha reflexión: nas vellas barberías (pode que aínda nas novas, malia xa non chamarse así), sobre todo cando neno, un experimentaba perante o espello a incómoda sensación de ser a vangarda do universo todo, unha vangarda que contaba como asistente primeiro co barbeiro e que adoito se continuaba, antes de saír fóra daquel recinto-mundo e daquelas liturxias, na tribo de clientes a esperar, vellos, outros nenos acompañados ás veces das nais e, en certos días ou a certas horas, homes aínda en idade laboral. Un nunca noutro momento da vida infantil experimentaba tanta responsabilidade nin tanto temor a non estar ao nivel esperado para o primeiro ser humano a este lado do espello.

Fóra de metafísicas, raro era que se dese unha comunicación privada co barbeiro. Simulábase apenas. E simulábase asemade a representación desa privacidade inexistente, en particular a partir do momento en que un deixaba de ser neno e pasaba a ter patillas e opinión. De maneira que había público, creábase ese público no acto de cortar o pelo a un tipo non impúber. Así é que nada do que o barbeiro dixese quedaría unicamente entre el e ti a partir de certa idade. E todos, absolutamente todos, coñecían ao barbeiro —as suas opinións e actos— igual ou mellor que ao pai. Por certo, falando de pais, o meu, cando morreu o seu vello barbeiro e non deu atopado outro ao que acudir despreocupado de resultados estéticos nin de ren e se metía en consecuencia na primeira barbería que atopaba sen xente, o meu, digo, sabedor da tendencia irreprimíbel á facundia no sector, empezou a contestar por sistema á impertinente pregunta “como quere que llo corte?” cun sinxelo “calado!”.

Ao conto. En Tal, nos 60 ou nos 70, houbo un barbeiro que deshabilitaba aquela convención da privacidade representada, aquela metapragmática tribal. Fulminábaa con naturalidade plena e á vista da clientela toda. Pasaba o seguinte e o barbeiro, que o coñecía de sempre e non tiña máis ca un corte posíbel no catálogo e sobre iso non había nada que falar, lonxe de interesarse polo absurdo da moda inquiría simplemente dúas, tres, como moito catro cousas, relativas estritamente ao asunto conversacional e para ir pechando alternativas até dar, como diría Ortega, co escorzo. Abría así: Fútbol? Mulleres? Touros? Festas?… Naquela altura os barbeiros aínda non disertaban sobre Lacan nin sobre a capa de ozono, nin tampouco de política extra-municipal, de maneira que a cousa paraba por aí. O cliente respondía as dúas, tres sílabas, como quen introduce unha moeda. E case sempre respondía “Fútbol!”. Entón, de xeito mecánico, mentres as tesouras ou o maquinillo calugueiro comezaban xa coa rapa, o barbeiro inquiría: Madrid? Athleti? Sevilla? Celta? E o tipo sometido xa ao ritmo sacrificial contestaba o que lle petaba. E listo, porque o resto consistía basicamente en asentir mentres abaixaba o queixo ou escoraba á esquerda as cervicais.

Até aquí nada especial, dirase. Ben. O caso é que o barbeiro de Tal asimilaba e somatizaba en décimas de segundo esa información e tras esas tres/catro preguntas tipo test verbalizaba un discurso barbeiro perfectamente adecuado ao caso e cohesivo cos gustos da cabeza que tiña entre as mans. Adecuado non en sentido temático (iso faino calquera) senón desde o punto de vista persoal daquela cabeza, daquel suxeito paciente. De modo que se o cliente era do Athleti, cousa común naqueles anos, o barbeiro comezaba a cantar, como unha gramola, as excelencias épicas de Iríbar, Orue, Arieta ou Uriarte e todo o resto. Durante dez ou quince minutos, dependendo do pelame. Se a selección ía sobre mulleres da talla tal, pois o mesmo. As festas de Cambados? As mellores. El Viti? Un fenómeno.

Cumprido o rito e aseado o cliente cambiaba xa logo tamén a opinión. Á vista de toda a xente.

inPOSTados (4)

15 de Outubro de 2008

“Realista é aquel que recoñece a realidade na palabra de Deus”. [Papa Bento XVI na XII Asemblea Xeral do Sínodo de Bispos, Vaticano, 2008]

Complicado, moi complicado en termos discursivos e de semántica extensional. Primeiro foi o realismo burgués, logo o realismo social, logo o surrealismo, o neorrealismo, despois o realismo máxico… Obviarei douscentos máis, que agora temos o realismo papal.

A realidade non é que estea no mundo empírico, non. Nin tampouco non nas representacións que del se fagan, por idealistas que elas sexan. Benvido Plotino ao cadrado, a emanación alucinóxena e, of course, única e anti-(post-)moderna! O realismo está na aprehensión (enténdese que graciosa, facilitada, doada) do real na palabra divina. Que epokhé nin que partinost nin que Cunqueiro engaiolante! Seguro que será por iso o da eficacia do silencio de Pío XII diante do holocausto. Mágoa non erguerse Federico da noite atroz e acalada nos foxos da historia para vos dicir lenta e dignamente, sínodo de bispos, “Grito hacia Roma”. El si foi realista por todos nós, os que nunca agarramos así os evanxeos.

Quandoque bonus…

15 de Outubro de 2008

Un dos misterios da arte é o dos malos pasos. Homero adormecía nalgún hexámetro e algo semellante aconteceu a Petrarca, a Garcilaso, a Schiller ou a Maiakovski algunha vez. Quen está libre diso? No verso de feitura clasicista, pola tensión do ritmo e os múltiples axustes que modelan a expresión, o descoido alcanza unha perceptibilidade case exponencial, de xeito que queda como ecoando na memoria de quen leu e acusa ao autor con crueldade. Nas formas poéticas fundamentadas na creba aparente de convencións rítmicas e nas abertas a tropoloxías novas existe, de primeiras, a sensación de que o erro, o descoido como tal, queda excluído, un pouco “por (xogar a) ser todo descoido”. Mais non é así, ca. De ningún modo é así, e esta é unha das miraxes que máis confunden ao escritor/a que comeza. Ramiro Fonte teimaba moito niso, non sen razón

O único que acontece é que algunhas sondas lectoras non captan o erro. Hai agora por aquí, sen irmos máis lonxe, un blog recente de randeeiras para o despece, un blog que compila poemas fracasados, algo que un sempre tivo ilusión de facer (non como blog e non tampouco como arma de combate, só como perversión privada). En fin, con independencia do criterio “gusto”, tan difícil de homologar, hai pistas que falan de desaxustes, de faltas contra o que o vello Horacio nomeou decoro, termo hoxe inutilizábel porque a semántica lle moveu os marcos e que basicamente está ligado a un principio de selección. E a ese respecto diría algo máis: hai obras completas —traxectorias nalgún caso abertas e en marcha— que eu non podo deixar de ver como un erro global. Algunhas corresponden a moi ilustres e canonizados escritores. E non son quen de lles atopar paliativos.

Asumo como certo que unha boa educación literaria é aquela que capacita para detectar o erro nunha primeira lectura, case de forma automática (así funcionan, seica, moitos xuris aos que abruma o material asignado para a peneira inicial: dous erros grosos nunha páxina, fóra!). O interesante do erro nos grandes escritores, nos que hai consenso en valorar dese xeito —e sei que todo isto é moi problemático e merecería moi extenso rodapé—, é a certeza de que o mal paso pode analizarse en relación non tanto co oficio ou o despiste autoriais como coa poética de fondo, entendendo por tal unha serie non excesivamente ampla de criterios de marca (entre eles, p.e., a posición estética e a posición política desde as cales se fala; porque, isto é relevante, é imposíbel falar desde un non-lugar estético/político), que desde logo van alén do que algúns chamarían estilo. Tamén desexaría incidir en que o erro non sempre ten unha manifestación concisa, limitada a unha mala frase ou construción. Ás veces sobarda esa dimensión, incluso con codicia famenta.

Pensaba isto lendo hoxe o que desde hai moitos anos é para min un agasallo insuperábel. O dietario mensual do Bieito Iglesias en Tempos Novos. Por que non funcionan esas doas do exilio vasco? Por que non van? Creo que o teño claro e, desde logo, non me estou a referir á triste anécdota de base senón ao que antes sobrevoei como simple poética. Pero agora teño que ir espantar os centos de estorniños que me atordan no tellado.

Honor aos prudentes!

14 de Outubro de 2008

Algún día. Algún día, si, gustaríame ter modo para pensar algo á altura do que querería describir. Ese prodixio que é a tertulia a distancia, o blogodiálogo d’As uvas na solaina. O blog de Marcos Valcárcel é singular e exemplar en moitos aspectos. A maior parte desa exemplaridade deriva, como é lóxico, do carácter e condición de quen o fai, e sobre iso poderá falarse noutro momento. Hoxe desexo apuntar só outro aspecto que por suposto ten tamén moito a ver con ese carácter do anfitrión, con ese xeito de convidar outras voces a través das ligazóns aos grandes columnistas do país. Os blogodiálogos das Uvas son, exceptuados rosarios e outras variantes litúrxico-salmódicas de ton monocorde —concursos de orneo incluídos— que por aquí e acolá abrochan, os máis extensos do blogomillo. Non é infrecuente que rexistren máis de cinco ducias de comentarios (en ocasións, moitos máis). E son tamén os máis ricos e profundos por seren os máis matizados, os menos previsíbeis, os máis abertos e gratificantes na lectura. Por que? A receita parece consistir en que o convocante reduce extraordinariamente o principio xerárquico e de condución que sempre corresponde a todo Maese blogger. E como segundo ingrediente ese aluvión enérxico, sabio e prudente á vez, das voces tantas que se van sumando. En especial de oito ou dez voces que nunca son corais pero que nunca disoan no acordo de con-versar ou remoer ideas xuntos, voces cuxa harmonía de disidencias fulmina calquera propósito descualificador do modo-blog (onfaloscopia, exhibicionismo, flatulencia, proselitismo, diván…) e os sitúa como senado máximo da Gallaecia. Iso como pouco e por non ter a man cartografías noutra escala. E por riba cun sentido do humor definitivamente sagrado. En fin, algún día… Na fotografía, unha convocatoria recente de varios dos membros da tertulia das Uvas. Algúns deles/as coñecéronse ese día de festa, despois de tempo a conversar e conversar a km de distancia. Máis datos aquí e aquí.

5 aforismos de Ewa Włoch

14 de Outubro de 2008

Non hai pano no escenario escuro que precedeu á roedura do sangue:

A mazá póstuma xirará na cruz da saia verde e vén o corvo que fertiliza o aire:

Estanques do pracer dentro que desfigure a boca que non bebe:

Abrir o mar por incendiar o pozo:

O riso acróbata da infancia: centeo lento da Pomerania, maré horizontal, o tacto azul de teu:

[Fotografía de Manuel Vilariño, Natureza morta con cúrcuma, 1999]

Pintar a historia

13 de Outubro de 2008

Para Arume

No Museo del Prado inaugúrase pasado mañá día 15 a exposición Rembrandt, pintor de historias, con 35 teas e 5 gravuras que amosarán o oficio do pintor de Leiden para contar a Biblia, e outros relatos vigorosos, só con imaxes, sombras e o portentoso escorzo de vida en movemento que caracteriza un inxenio artístico irrepetíbel. Ignoro se entre os gravados seleccionados por Alejandro Vergara, comisario da exposición madrileña, figurará este de arriba, que glosa con detalle narrativo e descritivo a resistencia dun Xosé portentosamente conmovido perante o furor e a manteiga da muller de Putifar, o capitán da guarda do faraón que o mercara como escravo aos agarenos (Xén. 39). Pero intúo que non estará, pois a cultura oficial propende ao pudor.

Delas, da gravura e da emerxencia erótica, falou en Compostela, hai algo máis de dous anos, Mieke Bal. A profesora e vídeo-artista/documentalista holandesa (atención a Un trabajo limpio, Teté e colegas de PI!), ilustrou a súa charla con referencias non só á Biblia senón tamén a dous lugares máis nos que se menciona a historia (a tórrida historia, que din agora algúns pánfilos): o Corán e a serie Xosé e os seus irmáns, de Thomas Mann. Falárase logo tamén do contrapunto doméstico, un pouco burgués e nada erotizante dese penico de cámara visíbel no hipotálamo, ao pé do cobertor. O caso é que a Biblia en ningún momento recoñece outra cousa máis que a castidade de Xosé, obviando calquera referencia a unha represión dos seus desexos por causa moral ou por temor ao castigo do amo. O Corán, por contra, si menciona as emocións do fermoso fillo de Xacobe: “Ela desexábao e el desexouna” (sura XII). Pero os dous textos sagrados coinciden en recoñecer que Xosé intentou safarse da paixón da dama nun dos encontros de máis acesa voluptuosidade. O Corán fala da camisola desgarrada pola muller de Putifar (nunca recibe nome de seu) mentres que a Biblia alude a un manto: “Entón, ela agarrouno polo manto, dicindo: ‘Déitate comigo!'”. O manto: metonimias, xa se sabe. Rembrandt, cando menos neste caso, fixo algo máis que pintar unha historia. Nalgún sentido emprendeu o comentario, a glosa, a impugnación ou subversión do relato canónico sobre o anxélico Xosé. A gravura en cuestión é de 1634. Vivía aínda Lope de Vega, quen poetizara no seu día agarradas só aparentemente menos firmes ou máis mansas, revestidas no seu caso de cándida zoofilia pastoril.

Sofá-patria

13 de Outubro de 2008

O bo que ten un sofá-patria é que un pode recollelo cando a patria non é imprescindíbel ou cando non hai visitas coñazo. En cambio, se polo que sexa un ten necesidade, pois tira de panca e voilà. Que vén un cuñado de Ferrol, un curmán catedrático en Sevilla ou a directiva dunha asociación de vítimas do terrorismo e a conversa se demora co asunto do cambio climático ou coa primeira comuñón de Borja? Pois se colle o sofá-patria e alí fica a durmir quen faga falta, como é natural e de sentido común. Que España se desfai e en plena cea de Noiteboa nota como un ictus na parte bulbar ou lle acode unha alferecía ou, por poñernos brandos, arde nun prurito anal? Pois o mesmo… Ou é que o estado que lle entra a Fraga na cabeza non vai poder acomodarse todo e indiviso no sofá-patria dun rexistrador da propiedade? Que aparece Arsenio Fernández de Mesa coa macana de que lle explique outravolta a diferenza entre meridiano e paralelo? Globito terráqueo pal nene e a mimí. Que al alba irrompe Federico Trillo acompañado do Estado Maior salvadoreño/hondureño que tanto monta monta tanto porque entre súcubos xa se sabe? Pois, jaima larga e en decúbito, como dios manda! Que aparecen catro bispos para a liada do chiculate con churros vespertino e logo lles entra o pitangüé e remolonean e non queren voltar ás dióceses de cadaquén? Pois se tira do sofá-patria con claridade meridiana (meridiana, non paralela, Arsenio, por compaixón!) e alá eles logo como se entendan con mitras e báculos nos 4 m2 de colchoneta, que un fai o que pode. Que aparece o embaixador Aguirre dando o coñazo e pide un sitio pequecho, mesmo unha cama turca, para ir tirando mentres a crise calca nos Estados Fundidos e o mundo non se fai de vez multipolar? Pois ídem e tal, como faría todo español decente, e a fumarse un puro. Que o partido non ten onde meter os hilillos que o desfiañan e dos navarros non consigo máis que espárragos cojonudos? Pois toda a panda para a casa de Mariano! Porque somos unha nación e queremos celebralo durmindo todos xuntos. Ora, a cabra lexionaria, por moita pindárica que eu lle leve escrito desde os quince anos, nin de coña, mimadriña, que logo Viri non dá apañado os conguitos e se coan até debaixo dos sentimentos máis nobres e profundos.

Pepe Cáccamo escribe a Ramiro Fonte (1988 e hoxe)

11 de Outubro de 2008

Quero lembrar a Ramiro na vida, nos días en que tiñamos todo o tempo por diante. Daquela, contra finais dos 80, escribinlle este poema que logo incorporei ao meu libro Cimo das idades tristes. Da man de Ramiro, o magnífico poeta e narrador cuxa obra é tamén vida inesquecíbel, conservo un feixe de debuxos de rápida e afortunada feitura, resoltos sobre a marcha da conversa en tertulias de café, maiormente en noites longas da década dos 80 e primeiros 90. Vexo a liña do seu sorriso irónico e simpático a pairar por riba dos papeis debuxados (entre eles estes dous que acompañan o meu poema) que me acaba de entregar para a miña colección. Cando todos tiñamos todo o tempo por diante e ninguén podía albiscar no horizonte a cor inaturábel da ausencia.

Pepe Cáccamo


Carta a Ramiro Fonte desde Barraña

Benquerido Ramiro: xa vai Xullo
devalando nas praias do Barbanza
e o mar xeme por dentro na procura
do seu amor máis forte cara á seca.
Logo en Agosto varan as enchousas,
as illas fican libres de arredores
e camiñan os homes sobre as augas.
Mais eu non estarei no tempo fértil
das marés prodixiosas. Non verei
as materias do sal que deitan sedas
sobre o corpo dos nomes —Abanqueiro,
Mañóns, Praia da Corna, Ribeiriña—
nos días en que o mar medra fragoso
e calado labora o seu vacío.

Estas terras son miñas desde o abrente
até unha noite lenta de figuras
que en lago escuro imitan as alfaias
de ardora, as simetrías do solpor.
Pero Xullo debuxa nos esteiros
rostros meus cada hora máis feridos
de salitre e de tempo. Morre o sol
nas abras do Barbanza. Penso en ti
que estás testemuñando o devalar
das Cidades da Nada, o teu Designio
sobre un mar onde brúa a Tempestade.

Traxectoria poética de Ramiro Fonte

11 de Outubro de 2008

Reproduzo de seguido, íntegro, o texto que Ramiro Fonte remitiu en 2003 para o apartado “Reflexión sobre a traxectoria propia” da Antoloxía consultada da poesía galega publicada pola Editorial TrisTram, unha declaración poética que, de acordo co dito na anotación anterior, é tamén unha confesión de vida:

Na miña poesía hai unha etapa formativa, representada nos tres primeiros libros e, a partir de Pasa un segredo, xulgo que vou atopando a miña voz persoal. Síntome satisfeito cun tipo de poema de dicción clara, de ritmo identificable, que poida transparentar, dun xeito sinxelo, os procedementos dunha composición complexa. Un poema que non renuncie nin á emoción nin ó pensamento, e que sexa susceptible de ser lido a alguén a media voz, sen énfase, cun pouso de sentimentalismo. Penso que os meus poemas máis afortunados camiñan nesta dirección. Entre moitos deles establécese unha liña meditativa e de reflexión moral. Interésanme moito os poemas que contan unha historia, que se aproveitan de claves narrativas pero que, ó mesmo tempo, abren zonas que poidamos considerar filosóficas. Un poema que chegue a encerrar en setenta versos iso que lle pedimos a unha boa novela ou a un bo libro de ensaio, sería para min un dos meus favoritos. Nos bos poemas en verso branco, case é obrigado o pensamento e un ton de cordial seriedade.

Non creo na poesía que descoñece os seus antecedentes; tampouco na forma dun poema que nos vén dada antes de escribilo. Todo poema expresa unha dobre experiencia: de vida e de lecturas. É impensable un poeta sen cultura poética. Paréceme difícil que o poeta de hoxe poida restrinxir a súa tradición a unha única lingua. Para min teñen un mesmo rango, como referentes, Rosalía e Cernuda, Machado e Baudelaire, Pessoa e Neruda, Auden e Curros. Nun tempo interesoume moito a poesía dos grandes románticos europeos. Ultimamente relín ós galegos do XIX e moita poesía inglesa. Tamén, en traduccións, ós poetas rusos. A certa altura da creación poética é bo que un autor asuma novos riscos. Prefiro os poetas polifónicos ós monocordes. É por iso que abrín, na miña obra, o que denomino poemas complementarios. Neles trato de establecer contrapuntos. Por unha banda, recuperar a rima, formas e estrofas, reabrindo un debate, como lector, sobre a poesía moderna; pola outra, asumir que a ironía e a parodia poden ser cousas de valor, tamén dentro dun poema. Impúxenme aquí a tarefa de non ser eu un dos responsables de que se perda, en galego, a música da poesía moderna, ausente case desde os tempos de Cabanillas.

A partir de Capitán Inverno comeza a interesarme un tipo de poemas que reescriben, en clave persoal, documentos da historia. Escribir ese poema que non escribiu ninguén pero que envexaría un auténtico poeta, sexa do pasado, do futuro, eis o meu obxectivo. Saber que isto pode levarnos doadamente ó fracaso, ser conscientes da humildade que implica o feito de considerarnos artesáns, que debemos saber cándo riman dúas palabras ou ónde poden ir os acentos dun endecasílabo, son razóns para seguir adiante.

[…]

ps1. Sobre os traballos e os días de Ramiro Fonte. Escribe Manuel Bragado no Faro de Vigo (12 10 2008).

ps2. Antón Castro, no seu blog, sobre a personalidade e a conversación de Ramiro Fonte (12 10 2008).

ps3. Laudatio funebris dita por Manolo Bragado en representación dos amigos e amigas de Ramiro Fonte no cemiterio de Pontedeume o día 13 de outubro, na despedida ao escritor. Inclúe un poema do libro Xardín do Pasatempo (2008) co que Ramiro Fonte ocupa tamén un lugar sentimental de referencia para este blogger entre os poetas que dedicaron obra á cidade de Betanzos. Entre eles, Xosé María Díaz Castro, Manuel María, Uxío Novoneyra, Pilar Pallarés, Xosé Carlos Gómez Alfaro, Ánxeles Penas e varios máis, presentes todos na compilación Betanzos na voz dos poetas (1994), preparada por Xesús Torres Regueiro (13 10 2008).

ps4. En Radio á carta do luns 13 de outubro, 15 h.: monográfico do Diario Cultural da Radio Galega, dirixido por Ana Romaní (13 10 2008).

Abrir horizontes lendo

11 de Outubro de 2008
O bo lector de poesía penso que é o mellor dos lectores
[Ramiro Fonte]

Ramiro Fonte escolleu este óleo de Caspar D. Friedrich para a capa d’As bandeiras do corsario (1995), libro en defensa da poesía e tamén a prol da rebeldía que dedicou ao que quixo chamar retratos poéticos dalgúns dos seus autores de referencia no oficio de escribir: Pessoa, Neruda, Vallejo, Pound, Cernuda, Trakl, Mandelstam, Celan, Pasolini, Eliot, Char, Walcott, Holan e Seifert. A pintura lembra a excursión de Friedrich e a súa esposa Caroline Bommer á illa de Rügen, no Báltico alemán, aínda que os aguillóns en néboa do fondo ben poderían ser, con algo de imaxinación, tamén os de Ortegal ou os de calquera outro lugar propicio á reflexión. O xénero ao que se adscribía o poeta era pois o da semblanza, pero ampliando a fondo o marco da “biografía literaria” a unha hermenéutica directa, de trato non tanto cos textos coma coa traxectoria sentimental e intelectual dos autores. Por iso fala de actitudes vitais e humanas perante os acontecementos do día a día e da historia. E fala igualmente da “verdade da poesía”. A transcendencia desas lecturas para a constitución da obra propia está fóra de dúbida. Fonte recoñecía no limiar a estas Bandeiras a pegada que deixaran en libros seus como Luz do mediodía. Alí e en todo o que veu despois, engadiriamos nós. Velaquí un par de parágrafos do libro, tomados do capítulo dedicado a Fernando Pessoa. Con eles vai o fondo pesar pola morte inxusta do poeta:

Na data moi mencionada do oito de marzo de 1914, ó escribir case en éxtase os poemas de Alberto Caeiro, Pessoa rompe co misticismo, co transcendentalismo. Deixa de ser un poeta da tradición romántico-simbolista para comezar a ser un dos poetas máis importantes do século XX, en canto que afronta problemáticas específicas dunha modernidade que ten a teima de someter as verdades globais ó fenómeno da crise. Caeiro e os restantes heterónimos son froito da crise por partida dobre. Son un froito da crise persoal e creativa de Pessoa, pero son froito da crise global do suxeito contemporáneo. Aínda que as grandes rebelións poéticas se proclamasen en lugares ben afastados de Lisboa, con Fernando Pessoa ábrense unhas novas posibilidades para a poesía moderna. Que un poeta poida escribir como varios poetas, ademais de abordar a problemática do eu, é unha maneira de responder ás épocas sen un estilo determinado, a unha época na que a bandeira do nihilismo e da destrucción era a bandeira das clases cultas europeas e nas que certas vangardas eran a saída totalitaria á prostración estética do nihilismo.

Pessoa escribe despois de Nietzsche, é dicir, despois do nihilismo. Nos distintos Pessoas prodúcese, ademais, un litixio entre tradición e ruptura ou, se se prefire, entre simbolismo e vangarda. Que dúbida cabe que para levar a cabo a multiplicidade poética, pero tamén estética de Pessoa, é de boa axuda a posibilidade de escribir ben, correcta e estilisticamente como Reis, ou escribir mal (descoidadamente) como Álvaro de Campos.

Morte

11 de Outubro de 2008

Vía Brétemas, sei da morte de Ramiro Fonte en Barcelona.

Hai once anos o poeta escollera este lema de Adorno para Mínima moralidade: “Se a vida realizase polo dereito o seu destino, malograríao”.

Dese libro, tamén en homenaxe mínima de despedida, algo sobre a súa concepción da escrita e a percepción social do escritor:

“¿E segues escribindo?” pregúntame de cando
En vez un coñecido,
Que hai anos que non vexo, pois suponse
Que o de escribir poemas,
Igual cá xuventude subversiva
E os amores difíciles,
É unha enfermidade transitoria,
Que se cura co tempo;
Unha convalecencia
Moral, máis ou menos frecuente
Nos espíritos libres, un aquel delicados.

Neste caso a resposta
Case sempre é a mesma
(Un aprende a ocultar
As pequenas razóns, como se oculta
Nestes bares de moda, porque neles
Non se ven os ronseis que os solitarios
Soen deixar no aire, cando entran).

E digo: “¡Que remedio!”.