Archive for Decembro, 2008

Dádivas

30 de Decembro de 2008

Nunha anotación anterior mencionouse aquí o haibun de Matsuo Basho Oku no hosomichi, “Senda ás terras profundas”, que na versión en lingua castelá de Octavio Paz e Eikichi Hayashhiya levou o título de Sendas de Oku. O poeta mexicano afirmou, lendo un dos máis célebres textos de Basho, que os seus poemas constitúen unha advertencia contra a pretensión de identificarmos significar e dicir. Pechemos o ano neste lugar cun segmento do libro:

Ese día cheguei á pousada de Soka. Doíanme os ósos, mallados polo peso da carga que soportaban. Para viaxar debería abondar co corpo de cada un. Pero as noites precisan de abrigo. A chuvia reclama capa. O baño, un traxe limpo. O pensamento, tinta e pinceis. E os agasallos, que un non pode desprezar… As dádivas estorban aos viaxeiros.

[Matsuo Basho en camiño, nunha viaxe posterior á referida. O acompañante creo que é o seu discípulo Morikawa Kioriku, poeta e autor tamén do debuxo (1693). O libro coas versións en castelán que se cita coñeceu unha primeira edición en 1957. A manexada agora é de 2005, en Fondo de Cultura Económica, col. Tezontle, México DF, con ilustracións de Buson]

Bellesa intercalada

30 de Decembro de 2008

Van alá dez anos sen Brossa. Hoxe, 30 de decembro. Bheleza para Joan Brossa, con anacos de lándhoas idas.

[Fotografía tomada para a ocasión en Igohungila, Betanzania]

Escalímetros

29 de Decembro de 2008

Persoas que saben do que falan recoñecen, a propósito da recente publicación do Dicionario Enciclopedia do pensamento galego, que no país non hai hoxe pensadores do nivel ou da influencia que puideron ter no seu momento Otero Pedrayo, Viqueira, Dieste e outros intelectuais en exercicio nos quince anos anteriores á Guerra Civil. E pode ser certo, aínda que eu non o creo así.
Lonxe do illamento que Bourdieu chamou escolástico, promotor de convivencias grupais homoxeneizantes, caracterizadas por unha distancia intelectual, política e incluso moral coa realidade, aqueles pensadores, que cargaban aínda pesados lastres do século XIX e asimilaban asemade —uns moito máis ca outros— aires e ventos coevos, quixeron converxer coa vida efectiva do país a través da proxección pública dos seus actos. Aspiraron a pensar un mundo, a pensalo nas escalas distintas que esa tarefa esixe sempre. Aspiraron tamén a se facer presentes en exercicio, razoando e debatindo en público, único modo de estar e de intervir nas cousas da polis, como xa deixara dito Sócrates. A diferenza cos pensadores de hoxe talvez radique xustamente niso: na retracción escolástica destes últimos intramuros da academia.
Malia o anterior ser indubidábel, o pensamento de Otero Pedrayo e outros de consistencia intelectual similar preséntase para un sector da poboación galega actual como difuso, fragmentario, carente de concreción fóra de tres ou catro ideas a miúdo simplificadas. Isto é así en boa medida polo éxito que o franquismo asegurou a ese respecto mediante operativos moi firmes destinados a anular a realidade e a ocultar ou deturpar a verdade e a súa memoria. Porque a memoria histórica pode ser complexa de conxugar en termos discursivos, legais ou xurídicos; pero do que non hai dúbida e de que a contraparte desa noción, o borrado histórico, só se mide cunha escala, a da eficacia do esquezo. Franco e o franquismo venceron tamén, e seguen a vencer, nese terreo.

[Columna de hoxe en Xornal de Galicia, na serie “A grella de Cardano”, sección de Cultura. Na fotografía, a EHESS, París]

Voces no blog (case unha poética)

29 de Decembro de 2008

Hernán Casciari dixo hai unhas semanas no Evento Blog 2008 celebrado en Sevilla que existen dous grandes grupos de blogueiros. Os que xa escribían ou facían algo con signos e símbolos antes de que se inventase o formato blog e os que descubriron que tiñan algo que dicir ou que escribir xustamente cando souberon da existencia dos blogs. O razoamento de Casciari é que só serían blogueiros os segundos, porque os primeiros deberían seguir denominándose escritores. Escritores que aproveitan un novo formato, si, pero nada máis. Malia a distancia irónica activada polo experto, é claro que o termo blog queda rebaixado de categoría nesa polarización súa.

Non me convence por completo Casciari. De entrada, pola relevancia que outorga ao autor efectivo do blog, en detrimento palmario das voces que neles se localicen, asociadas a suxeitos non necesariamente existentes no mundo real. Ademais é un pouco inxusto, por canto semella priorizar os individuos que tiñan relación coa escritura pública antes da emerxencia dos blogs, non hai tanto tempo. E engade algo máis Casciari: os blogueiros da liña B e os seus subprodutos teñen os días contados.

Debo reiteralo: tampouco me convence esa xerarquía, nin ese vaticinio. A cuestión é que existe bastante xente, cada día máis por motivos biolóxicos, que entra en relación coas literacidades electrónicas e cos actos comunicativos a distancia en simultaneidade co seu acceso aos formatos tradicionais e ás literacidades lineais. Digamos que todos os que aínda non alcanzaron a maioría de idade, boa parte deles nativos dixitais, polo menos no mundo occidental. Cabe adoptar, pois, unha perspectiva máis flexíbel.

O relevante é o tipo de pacto que o blog estabelece entre quen o administra e quen sexan os destinatarios del. O pacto blóguico, podemos chamalo así, con pedantería suficiente, incorpora canda el unha serie de decisións que se ofrecen aos lectores e aos visitantes (distinción nada banal). E é máis: ese pacto non se instaura con firmeza. En realidade, o pacto é cambiante, pode modificarse a vontade. O único que se precisa para iso é activar o cambio, sen previo aviso.
As decisións dependentes do marco comunicativo que chamamos pacto blóguico son moi diversas. Unha das máis relevantes é a determinación do suxeito ou suxeitos con voz e a clase de vínculo que se afirme mediante a concorrencia desas voces-suxeitos. Atención: non se está a falar das voces que entren discrecionalmente a comentar un determinado post ou anotación. Esa é outra dimensión. Fálase, previamente a tal continxencia, do feito de que a voz-suxeito pode comparecer como unha entidade singular ou como unha entidade polimorfa, polifónica, polidiscursiva. Así que unha das iniciais acoutacións do pacto blóguico afecta á permisividade sobre a multiplicidade dos suxeitos.

De aí depende outro parámetro fulcral: a autoridade blóguica. Unha lei aparentemente válida sería esta: a maior monoloxismo nas voces-suxeitos maior posibilidade de exercitar a autoridade blóguica (que quedará en mans da voz eminente, case sempre nestes casos equiparábel en termos discursivos e de control á voz do administrador do blog). Outra cousa será a dirección que se dea a tal autoridade, tendente unhas veces a un discurso profesional / pericial / testemuñal e outras a un discurso directamente autográfico e expositivo, ou como dirían algúns, onfalo-céntrico.

Observarase: pero esa delimitación é en realidade trasunto dunha chave distinta, a da ficcionalización (ou non) do blog. Pois non exactamente. Aquí anotarei unha peculiaridade que desde logo converxe coas prácticas escriturais que veñen recoñecéndose co rótulo autoficción. O que quizais ocorra é que o blog se instaura de raíz, en tanto pacto, xusto como iso, como autoficción; unha autoficción que renuncia mesmo á rebaixa do narrativo que é consubstancial a ese modo. Algo así como preasumir a disnarratividade da experiencia, aceptar que xa non é preciso romper ningún relato.

De modo que, de non sinalarse de modo explícito o contrario, queda activada, por defecto, unha advertencia do estilo seguinte: “Canto aquí se diga pode ser certo e pode non selo; pode ser verídico e pode ser inventado; pode ser pensado ou asumido e pode non selo; pode adxudicarse ao emisor anónimo, anickado ou arriba asinante, ou non”. Pero ademais, segunda parte: “A suposta asunción por parte do autor das decisións que caiban respecto ás correlacións anteriores dista de ser un compromiso en firme, pois é susceptíbel de modificación sen previo aviso”. Estariamos, en consecuencia, perante unha autoficción pluscuamirónica capacitada para impugnarse como tal, post a post.

[Publicado co mesmo título no terceiro número do suplemento cultural “Nós” do Xornal de Galicia, (27 de decembro de 2008, p. 4). O suplemento, baixo o título xenérico “A forza do blogmillo”, recolle artigos de Manuel Ángel Candelas Colodrón e Anxos García Fonte, coordinadora do suplemento “Nós” e xefa de Cultura e Sociedade no xornal. Candelas Colodrón presenta un completo panorama crítico sobre os blogs en galego, e apunta que non estar no blogomillo (con blog propio ou como autor de comentarios) significa hoxe non estar. García Fonte, nun artigo titulado “Un mundo sen cancelas” [sic; cancelas, non Candelas] detense nas motivacións que están detrás dun blog e tamén no eixe privacidade / publicidade, para o que cita a idea de Juan Varela sobre as “identidades de dominio público“.
Non lembro a procedencia do cartel soviético que abre o post]

Choverá o 1 de marzo? Con que intensidade?

28 de Decembro de 2008

Choverá? Fará vento ese día? Cantos mortos votarán? E os vivos, carretarán a eito? Sorrirá quen nunca o fixo? De onde me ponderarán a min e ao meu bloguecho se gañan os bos? Dunha romana? Pobueno!
[A imaxe sobre a felicidade contida do conselleiro ASC naquel moi chuvento verán de 2007 é de Berto Yáñez, a quen algún Rey do país debera pagar un soldo vitalicio para facernos sorrir cada día cunha desas e para que se deixase de montar empresas con outros sabios/as desexosos unicamente de vivir ben]

Bamiro: plan de fuga

28 de Decembro de 2008

Alberto Lema naceu en Bamiro, Vimianzo, en 1975. Lémolo na contracapa da edición do seu libro de poemas Plan de fuga, publicado por Estaleiro Editora a comezos deste 2008 que acaba, ou a finais de 2007 se en vez de facer caso ao colofón do libro ollamos para a páxina de créditos. O libro, alén de poder mercarse como produto físico nalgunhas librarías do país, pode descargarse libremente desde a páxina da editorial, o mesmo que os outros títulos que foron saíndo ao longo do ano, un ensaio de Carlos Diegues sobre feminismo e democracia e un par de obras dramáticas de Rubén Ruibal, unha delas en colaboración con Carlos Losada.
Non creo esaxerar se afirmo que a iniciativa de Estaleiro é un dos referentes culturais deste 2008. Por varios motivos, basicamente por dous: primeiro, por promover en tanto asociación cultural unha forma diferente de entender a edición, traballando con licencias Creative Commons e apostando pola independencia e por un funcionamento asembleario, o cal conta con antecedentes como Letras de Cal; segundo, por asumir con naturalidade unha serie de conflitos sobre os que asenta e pivota o campo literario (un deles, non o principal, o ortográfico) e por facelo da man de xente máis ou menos nova, desprexuizada ou non tan afectada por vellas feridas de guerra. Así que, con independencia da forza da iniciativa e do número de libros que Estaleiro poida sacar por ano, estamos perante unha magnífica realidade que ofrece unha nova forma de ler textos de indudábel calidade e de absoluta actualidade.
Para as persoas da miña xeración (cal será?) Bamiro foi sobre todo un título, bastante lido por certo a finais dos anos 70, razón pola que nós escribimos sempre Bamiro. Probabelmente, o indicador na AC-552, entre Baio e Vimianzo, non estea en cursiva. Non lembro. Mas podía estalo, porque o pequeno libro do historiador Xosé M. Lema Suárez do que fago mención foi especial por diferentes causas. Unha delas foi que Bamiro. Un estudo do habitat rural galego (1977) activou unha mirada nova sobre o mundo non urbano e sobre a gramática dos espazos comunais. Non é que Lema Suárez inventase nada, ademais era moi novo daquela. Leramos xa propostas semellantes na xeira de Nós e na do Seminario e todos os seus continuadores, Xocas, sen irmos máis lonxe. Leramos mesmo o Seraogna de Pexegueiro case naquela mesma hora: “En Seraogna hai pegadas do traballo / […] / Alí, en Seraogna, sécanse / as ilusións”. Con todo, aquel Bamiro ía sobre un lugarexo pequecho e moi concreto, unha parroquia que andaba, e anda, nos 500 habitantes e que aparecía debuxada con pericia descritiva. As explicacións sobre a vivenda legada polo século XVIII, modificada substancialmente sobre todo na segunda metade do século XIX, resultaban accesíbeis e gráficas para un estudante do que algúns, eu non, chamaban daquela “matemáticas puras”. Alén diso, o libro obtivera en 1976 o Premio de Etnografía do Patronato do Pedrón de Ouro. E o caso é que na entrega dese premio en Baio, por decembro daquel ano, faleceu, xusto despois de intervir como presidente que fora do xuri, Modesto Rodríguez Figueiredo.
Pero regresemos ao fío, a Plan de fuga, non para outra cousa que citalo nas súas sílabas, pouco máis. Alberto Lema visita no libro dúas entidades morais e políticas que perviven no imaxinario de todos os que sobrevivimos á historia: unha é a tradición literaria da derrota anunciada, dos derrotados para ser máis precisos; a outra é o territorio límite que conduce a ollar frente a nós aos bárbaros, aos ditos bárbaros, tomados non sempre en grupo, por certo, e adoito considerados desde unha forma de complicidade, non por tanto ao xeito senatorial romano (Hannibal ad portas!) ou ao xeito UE. Con apoio argumentativo semella que evidente en Ferrín, Lucrecio ergue nos poemas de Plan de fuga a poderosa voz que advirte contra toda simulación de transcendencia e boato, contra todo poder, incluídos os poderes nada cativos de Eros e Tánatos. E Lema sae con Lucrecio a visitar barbarie, inimigos, códigos, desertores, corpos. Visita a vida, en suma, a vida na polis. Visítaa lendo nela o tráxico-neorreal, o feito de termos que vivir malia coñecermos ben as regras do xogo alienador/mortal, a dramaturxia enteira que ilustrará logo a biografía de noso. O neorreal-posreal, esa finca tamén no limes entre existirmos a diario e verse/ouvirse logo contados polo poder e as crónicas. Iso ou a épica da experiencia, segundo viron Miguel Mosquera e María do Cebreiro. Plan de fuga, como a novela Unha puta percorre Europa, tamén de 2008, fala diso, fai iso. Un traballo de campo, como Bamiro, ou case, porque aquí non se fala de Arcadia, porque aquí a desmontaxe é fílmica e porque aquí (no mundo) non se queda ninguén. Eis unha proba:

Tratarei de non ser claro
falarei da derrota como se lle pasase
a outros hai moito tempo,
como se os mortos comprendesen
que todo foi en balde e decidisen
descansar por fin en paz,
tratarei de non ser claro, de non citar
as antigas cidades arrasadas
os fugaces menceres nesta noite
demasiado longa, os deuses
e as linguas vencidas lentamente
polo mar incesante, falarei
na antiga lingua dos poetas cegos,
e á patria chamareille Atlántida.

[Alberto Lema fotografado por Sandra Alonso para La Voz de Galicia]

Con Federico García Lorca, no Azougue ou xalundes

27 de Decembro de 2008

Tiara Chrysler

Hoc sub aspectu, res politica et fides conectuntur.
Benedicti PP. XVI, Deus caritas est (2005).

Achille Ratti, Quadragesimo anno, 1931, xustificación de pactos e concordatos
contemplada por Federico García Lorca desde as altas cabezas de aguia
de Manhattan, onda o misterio do pan e o traballo
por el, xa o home vestido de branco predisposto, finais dos vinte
a escoitar entender arrufar bendicir falanxes de Roma e da Iberia,
foxos, cruzadas previstas na encíclica que o forno aquece
pola restauración da orde social;

quen cantou isto en Letrán?;

Ratti impío empenado de incómoda plumaxe
nas páxinas perdidas de Poeta en Nueva York,
vello que ignora a vida nova, queipo de tripla coroa de ferver
fame infantil mentres a arquitectura de Auschwitz agroma en páramos negros,
cúpula Chrysler inversa de cocer odio ao progreso, á voz
liberadora da moeda que queima;

quen cantou isto no cavorco de Víznar?;

badalada profunda e longa polo home sempre vestido de branco
que no seminario de Traunstein soña, finais dos trinta,
con mitras e dogmas e concibe acaso inmaculadas cebolas bávaras no búnker
antiaéreo arredor dun núcleo devastado e frío onde chapucan
a pomba dos ouriños, a muller lapidada, as masas de violinos, martelos ou nubes;
“amor, amor, amor”: “
eros, philia, agapé” na encíclica: introdución á morte;
baixo das estatuas non hai amor, non hai amor
baixo os ollos de cristal definitivo;

quen cantou isto en Bad Aibling?;

balada que dita o currículo de Joseph Ratzinger nas prazas de Ratisbona,
ou cando a limpeza do río Hudson nos anos sesenta,
ou as palabras aquelas de finais dos oitenta,
antes de máis, diríxome a vós, doentes da SIDA, con aflita solicitude;
Pete Seeger besbella a ritmo de blues a Deus caritas est
para o Reichs Arbeitsdienst, non vos sintades sós,
irmáns negros de Harlem, Haití, Nixeria,
the blacks that take out the spittoons,
o Papa procederá a autoinocularse, como no verso 27 do “Grito hacia Roma
de Lorca, e logo declarará inaugurado o Simposio;
quen canta isto en Soweto?

[Na fotografía de maio de 1932, procedente do Arquivo Fotográfico Martínez-Barbeito, Federico García Lorca con Ramón Fernández Cid, José Álvarez Sánchez-Heredero, Francisco Esteve e José Barbeito no cruceiro do Azougue en Betanzos, diante da igrexa de San Francisco, pode que antes de iren xantar xunto con Arturo Cuadrado á Casilla, camiño de Lugo, e deixar na casa de comidas o poeta granadino un poema a Betanzos, escrito en lingua galega e dedicado a dona Angelita, quen rexentaba daquela A Casilla. Do poema de Lorca, escrito nun pano de mesa, non ficou rasto nin constancia documental. Viviu só na memoria (non creo que na ilusión) de Cuadrado.
“Tiara Chrysler”, texto de A. Casas, apareceu en 2006 no libro Homenaxe dos poetas galegos a Federico García Lorca contra a súa morte, volume ao coidado de Xesús Alonso Montero (Vigo: Pen Clube de Galicia). Elimínase agora algunha gralla da edición impresa e, contra o criterio Restai de posprocesado electrónico, déixanse tres trémulos links]

O doutorando Mario e Mr Regueira

27 de Decembro de 2008


En Inquisiciones repite Borges o latinorio de que “no hay tal yo de conjunto”. En El hacedor, exactamente en “Borges y yo”, é onde sae aquilo de que “al otro, a Borges, es a quien le ocurren las cosas”. Non lembro onde reitera que hai un Borges que recibe os premios e outro que contempla eses momentos na distancia, co aceno grave e alleo que tamén adoita amosar Mario Regueira nas fotografías que del circulan. Outras veces deixa ir a un lado as cervicais, Mario. Asoma entón a tenrura, o tacto gráfico, a contrateoría, a moi pasaxeira cesión á complicidade da que fuxe por descrer el das vías rápidas e porque sabe que escribe ben, que o outro escribe ben. Sería esaxerado afirmar que a nosa relación é hostil. Díxoo Borges ou dío Regueira? Vén sendo bagatela porteña a macana toda dos dous Borges diante dun Regueiro a combater contra si mesmo, en desigual kata literaria? Mario Regueira acaba de perder o premio de poesía Johán Carballeira. Pero nin se inmuta. O rosto permanece quieto, como naquela Persona de Bergman, como en case todo Bergman. Dálle igual a Mario perder. El perde e o outro gaña. Así é a vida literaria. O título que lle levou o pulso, Blues da Crecente, macanudo!

[Na fotografía, o outro]

The Galician Way

25 de Decembro de 2008

A presentación o pasado 16 de decembro da marca identificadora The Galician Way por parte da Consellería de Cultura é merecedora dalgún comentario, que obrigatoriamente ten de selo sobre a constitución e definición da marca e asemade sobre a súa oportunidade.

Comecemos por esta última. Non deixa de ser peculiar o momento no que a idea se concreta formalmente e se presenta en sociedade: só un par de días antes da comunicación por parte do presidente Pérez Touriño da data das eleccións de 2009. Cultura adiou en exceso, semella unha obviedade, a materialización do proxecto. E ademais toma a decisión de publicitalo no derradeiro apurón da lexislatura, como querendo subliñar un compromiso para o futuro inmediato con ese xesto (a estas alturas estamos ante todo perante un xesto). Soa, verdadeiramente, a intento de deixar un recordo do paso pola alameda que conduce ao programa electoral e, talvez, á continuación do labor de goberno.

Outro aspecto interesante relativo á oportunidade da que falamos, e que non pode pasar desapercibido para os seguidores do blogomillo, é o que ten que ver coa receptividade que Cultura amosa en relación cun dos debates que protagonizou o derradeiro trimestre do ano: o referido á proxección exterior da cultura galega. Algo que en realidade non representa outra cousa —esperemos que quedase claro coa anotación anterior a esta, oportunamente matizada por Brétemas— que un reforzamento do traballo destinado a facer presentes os produtos artístico-culturais e os seus artífices no espazo interior, no país. Como? Pois efectivamente mediante un apoio eficaz e continuado ás bibliotecas públicas, iso para empezar. Como ademais? Pois pactando cos libreiros e os xestores de superficies comerciais os mecanismos mínimos para que se fagan visíbeis nos trinques e expositores dos seus estabelecementos públicos o que foi feito por nós mesmos (libros, discos, revistas, filmes, etc.), a miúdo moito máis interesante, máis divertido e de maior entidade que o que o mercado e as grandes empresas editoriais instan a consumir de xeito tan pasivo como alienante en forma de bestseller, lectura-lixo e outras variantes das que a intelixencia debe desconfiar, con independencia da lingua de orixe do subproduto co que nos bombardeen ou da lingua auxiliar da tradución. Porque, resumamos: 1) a proxección exterior do que é exterior (e alleo) a nós é constante e infatigábel, non se detén un minuto; 2) a cultura quen non se proxecta resulta retroproxectada polas culturas concorrentes ou competidoras; 3) proxectarse fóra significa proxectarse dentro, basicamente por tres razóns: i) fortalece a autoestima nacional, ii) iguala as oportunidades dos efectos-rebote (premios e recoñecementos exteriores que se descodifican no interior como se adoita facer), iii) fomenta pontes afectivas e cohesivas entre as dúas culturas básicas de consumo que conviven en Galiza, unha centrada basicamente na lingua galega e a outra centrada só na lingua castelá (isto é tan complicado, ou tan pouco, que precisará outro post).


En consecuencia, a propósito da constitución da marca The Galician Way manifesto o meu acordo absoluto. Era e é necesario ese paso. E o nome en inglés achega de porparte boas vibracións mercé a esa apelación simultánea ao específico (o xeito ou estilo noso, our way), aínda mal coñecido e identificado por aí fóra, e ao sabido internacionalmente sobre nós (a idea de camiño espiritual, a idea do encontro interpersoal e intercultural, a idea de poñerse en marcha como metáfora da vida, a idea de finisterre e a imagoloxía asociada…). Parabéns, pois, por ese paso. Aínda que fose tan a destempo.

A explicación fornecida sobre o que pretende configurar The Galician Way, un marco unificador da produción cultural, artística e literaria de noso, semella apropiada e responde cabalmente a unha urxencia improrrogábel. Do que se trataría é de habilitar unha marca de orixe e de fábrica que á vez permite agrupar os operativos de difusión e presenza exterior para os libros (Galician Books), a música (Galician Tunes), as artes visuais (Galician Art), o audiovisual (Galician Films) e as artes escénicas (Galician Shows). Na estratexia da Consellería incorpórase alén diso unha estreita colaboración entre a Axencia Galega das Industrias Culturais (AGADIC), activada hai só seis meses coa estrutura actual, e a Dirección Xeral de Creación e Difusión Cultural que conduce Luís Bará.

A programación de The Galician Way por parte da conselleira Bugallo e o seu equipo, e incluso o adianto dunha serie de actuacións vinculadas ao programa Focus GZ para o bienio 2009-2010, fai pensar no mesmo que antes dixemos. Pero non está mal ese voluntarismo aplicado á planificación e á continuación do moi importante labor feito, por moito que estea claro a estas alturas do partido que haberá fichaxes e repartos novos de tarefas (tamén parece suxerirse que, en calquera caso, Cultura ten ben delimitado o seu perfil orgánico e político-administrativo de non alcanzar o PP os 38 escanos que lle darían a maioría absoluta no Parlamento o día 1 de marzo de 2009).

Benvido, en suma, The Galician Way, para o que en todo caso me disgusta a simboloxía do paraugas, empregada na presentación, e tamén a rotulación dalgunha das pezas constituíntes (sobre todo, Galician Shows, na que vibra a reminiscencia dun axente festexeiro e lerdo, na mellor tradición JPV & Asociados). Benvida tamén a páxina web da iniciativa, áxil e equilibrada, malia as carencias en todo o relacionado coas parcelas até agora non desenvolvidas, todas agás Galician Tunes e Galician Books. Non estaría mal por outra banda, e resulta extraordinariamente barato, ampliar como mínimo ao francés as opcións lingüísticas á hora do acceso. Pénsese que segue existindo un mercado amplísimo no mundo francófono, localizado en varios continentes, que podería sentirse atraído pola literatura, a música ou a produción fílmica galegas.

Outro asunto é o relativo a se eses cinco frentes completan o abano do que no momento presente podemos chamar cultura (penso que non). E aínda se eses cinco expositores son os únicos que interesa mostrar ao mundo desde a web institucional e tamén, xa en directo, nos festivais, feiras e resto de eventos de repercusión internacional. Teño algunha dúbida tamén a ese respecto.

Téñoas así mesmo sobre o engarce literatura/cultura, que aquí seguimos lendo baixo estrito prisma identitario, excesivamente gobernado por unha visión teleolóxica da cultura nacional como ferramenta de liberación histórica. Isto complica algunhas decisións. Unha delas xa a tratei timidamente neste blog. É difícil explicarse en pouco espazo. Haberá interpretacións nesgadas e redutoras do que aquí se formula. Para entendernos: Valle-Inclán, por exemplo, non pode seguir sendo unha anomalía para a cultura galega. É un erro desentenderse del, da súa obra, que é plenamente nosa agás na dimensión lingüística. Iso non ten nada que ver coa súa inclusión na historia literaria galega. Xa sabemos que iso está descartado, pero é que a historia literaria non me parece que represente hoxe o que representou noutra altura: non pode ser a peneira universal, non pode ser a exclusiva alfándega identitaria. Abandónese de vez esa omnidependencia historicista da literatura, ou polo menos alixeirémola, levémola de paseo. Situémonos polo menos de cando en vez en dimensión culturolóxica: pensemos a cultura como algo máis que lingua, porque sendo lingua é algo máis que lingua.

En fin, isto, a lexislatura e o post, rematan. As eleccións están á volta dun par de follas do calendario. É tanto o que queda por facer no que afecta á proxección interior/exterior da cultura de Galiza que non queda outra que felicitar á conselleira Ánxela Bugallo e ao Goberno en conxunto por botar a andar a nova iniciativa.

E por último, unha mínima reserva. Imaxino que The Galician Way, a través da colaboración funcional pactada entre a AGADIC e a Dirección Xeral que podería ser de Produción (*Creación) e Difusión Cultural, non presupón a renuncia ao comprometido Instituto Rosalía de Castro. Imaxínoo, pero non o sei.

[Na fotografía de Antonio Hernández para El Correo Gallego, sitúanse de esquerda a dereita César Galdo, Xavier Campo, Ánxela Bugallo e Luís Bará na presentación á prensa de The Galician Way o pasado 16 de decembro]

Topoloxía

25 de Decembro de 2008

Talvez por unha indixestión orixinada polo moito que nos últimos tres meses se falou da proxección exterior da cultura galega, empezan a agromar discursos, públicos e en particular privados, que aconsellan a reversión do esforzo e do gasto orzamentario asociado nun sentido diferente. Persoas de bo siso, capacitadas para a análise cultural e política, levan algunhas semanas falando de que o que aquí se precisa de verdade é unha boa “proxección interior”.

Madia a ten! O perigo da consigna (que vén de vello) é que esquece unha cuestión capital: a proxección exterior dunha cultura é tamén, pode que ante todo, proxección interior (por prestixio, por igualación con outras políticas, por concorrencia no mercado internacional, polo intercambio de ideas, por esa dialéctica do oreo que tan ben viría…).

Por que se pensa que a dereita non fixo nada en relación con todo iso nos interminábeis anos do seu control? Fraga Iribarne, Pérez Varela (que viña do que viña e entrou para o que entrou) e moitos máis arredor deles xogaron ese xogo e instauraron esas regras sabendo moi ben o que facían: folclorizar, rexionalizar, limitar as tensións ás posicións controlábeis, avanzar no clientelismo tamén na cultura. Reducir e paralizar, en suma.

A proxección interior (rede de bibliotecas, clubes de lectura, institucionalización e planificación, convenios coas librarías para que non escondan certos libros) non abonda. É imprescindíbel, pero non abonda. A proxección exterior da cultura non presupón detraer nada da proxección interior. Ou pode que algo si, pero só no arranque dos motores porque despois eses orzamentos revertirían multiplicados cara adentro en valores simbólicos e en valor comercial. En presenza, en definitiva.

A proxección interior e a proxección exterior corresponden a unha mesma e única estratexia. Tan difícil é entendelo?

[Carátula da película de Frank Oz In & Out (1997)]

O grumete de Lauaxeta

24 de Decembro de 2008


O 25 de xuño de 1937 fusilaron en Gasteiz a Estepan Urkiaga, Lauaxeta, quen daquela non cumprira aínda os 32 anos. Desde comezos da Guerra Civil desempeñaba cargo de comandante de intendencia no Exército Vasco. Urkiaga caeu preso do exército de Franco en Gernika, tras o bombardeo da Lexión Cóndor. Atopábase alí en misión informativa, amosando o resultado da destrución e do masacre a un xornalista francés. Semanas despois o fascismo condenouno en consello de guerra “en vista del celo y entusiasmo que por la causa rojo separatista venía demostrando”.

Urkiaga fixera antes o noviciado cos xesuítas (1920-1928), traballara como xornalista no diario Euzkadi a partir de 1931 e publicara dous libros de poemas, Bide barrijak (“Novos rumbos”, 1931) e Arrats beran (“Solpores”, 1935).

Tomo estes datos, case sen tocalos, dun fermoso e delicado folleto que me chega do agarimo de Miren Billelabeitia e Jon Kortazar, Lauaxeta. Lau haize hamaika begirada, vinculado coa exposición Lauaxetaren Txoko que con carácter permanente se pode visitar na Torrebillela Kultur Etxea de Mungia.

No poema que traduzo, segundo observa Kortazar, recente premio Rosalía de Castro do PEN Club galego, poderían resoar ecos ou algo máis do Marinero en tierra (1924) de Rafael Alberti. Lorca é así mesmo perceptíbel nalgúns versos de Lauaxeta. Certamente, e tamén algúns outros poetas máis próximos a nós, ligados á poesía que nos anos 20 e 30 quixo ollar con formas e ritmos populares —e pautas ás veces míticas e outras tráxicas— a morte, a vida, o mar, o azar, o fado… Todo aquilo que houbo entre os poemas primeiros de Manuel Antonio e os de Blanco Amor, o Blanco Amor do extraordinario e algo esquecido Poema en catro tempos (1931). Ecos, encrucilladas, coincidencias, ese pole de ideas estético-literarias do que fala Darío Villanueva tomando a expresión de William Faulkner.

Traduzo o poema “Txo Moskortuba” intúo que con moita, acaso excesiva liberdade. É máis ben unha recreación, realizada sobre a versión en castelán incorporada na mesma plaquette, xa ela independente da versificación orixinal malia proceder da man do propio autor. Interpreto, desde o absoluto descoñecemento da lingua éuscara e unha desinformada intuición, que os ritmos e o imaxinario do texto de Lauaxeta non son doadamente trasladábeis ás linguas románicas. Aí paira o problema xeral da converxencia entre rima, aliteración e outros procedementos fónicos na poesía tradicional vasca, elementos só parcialmente activos na poética do autor biscaíño, como no seu día explicou Jon Kortazar na monografía Teoría y práctica poética de Esteban Urkiaga “Lauaxeta” (Bilbo, Desclée de Brouwer, 1986), creo que hoxe descatalogada.

TXO MOSKORTUBA

¡Itxastarren barre-zantzuak
Txo arek edan baitaruak!
¡Ez, ezegik edan pattarrik
Gorputz balzsiskadun umia!
Illundu yak begi-unia
Eta eztakuskek zerurik.
¡Auxe samiña,
Yanzki medun txo panpiña
Ta zut egon-eziñik yagok!
¡Itxas-otsuok
Kendu orri pattar-laketa
Ara-onaka yabilk-eta!
Dantza ta dantza, lotu-barik,
Ixai zauritu bat yirudik.
¡Bere keñubak dozak loyak!
Ontzi-gibelan kentzen yozak
Alkondara ta praka urdinak.
¡Auxe samiña,
Itxastarren barre-zantzuak
Txo arek edan baitaruak!
¡Zer dok bare arrats oztiña!
¡Eta sonutzik
Urtzi eder baten antzera
Begi bijak lausoz beterik
Jausi yakuk itxas-barnera!

O GRUMETE BÉBEDO

Andan a rir os mariñeiros
Porque o rapaz de a bordo bebe!
A modo, non bebas máis caña,
Rillote do corpo mouro!
Que nela tolda a túa mirada
E o azul xa non o enxergas.
Canta dor,
A bebedela ruín a posuír
Ao grumete lanzal que non se ten en pé!
Vosoutros, lobos de mar,
Quitaille a caña da boca,
Non vedes que anda aos tombos
Dunha banda para a outra?
Baila como un choqueiro,
aseméllase ao albatros ferido.
A lascivia medra nos seus acenos.
En popa, esporránchase
Da camisa e o pantalón azuis.
Canta dor,
Andan a rir os mariñeiros
Ollando para o pobre rapaz bébedo!
E que azul veu a noitiña!
Encoiro de vez
Tal un fermoso deus de paganía,
Cos ollos acugulados de néboa,
Váisenos o grumete ao fondo do mar!

[Na fotografía, Lauaxeta]

ps. Dá unha xeira a tradución…, como adoito. Esta non funcionaba na primeira versión. Pode que tampouco non na segunda. Modifícoa, vouna modificando, segundo o paso dos días dea a entender, se dá. Si, o paso dos días sempre dá, distancia a man que traduce, decide que se impoña a malfadada intuición da que se falou. Traizoa máis, e acaso vence (25 12 2008).

Pe zaspa raar marpa ís

23 de Decembro de 2008

“A naturalidade que xeralmente caracteriza a actitude dos creadores e creadoras actuais é produto dunha postura desinhibida, desenfadada, moito máis desmitificadora á hora de se enfrontaren ao acto da escrita, que perdeu xa a súa circunstancia de acto sagrado, controlado, que no pasado era un elemento cultural esencial para a supervivencia do país”.

Xulgo moi acertada esta lectura que Fran Alonso ofrece dos cambios habidos na vida cultural entre dous momentos profesionais seus separados por vinte anos no recentísimo Un país por facer (Xerais, 2008). O xornalista que segue a selo olla o pasado, cando entrevistaba para medios como Diario 16 de Galicia, e rotula “Nun país a medio facer” para trazar o retrato dun tempo ido en dezaoito perfís. Vénse logo ao presente e o titular varía a “O país que parece normal”, con catro entrevistas/panoramas/semblanzas máis. Da indeterminación (un) á determinación (o). Excelente a escolla, o matiz que nela vai, a capa do libro, a idea motora, as vintedúas instantáneas que enfocaron o labor e as ideas de escritores, editores, xestores culturais, músicos e xente de teatro e televisión. Áxil e variado o oficio seu como entrevistador, deixando falar e mantendo un rumbo. Outras veces, escoitando aquí e alá para despois constituír un discurso de discursos.

Entresaco tres apuntamentos correspondentes a tres axentes da cultura do país: Manuel Rivas, Uxía e Carlos Blanco. Este último corresponde ao momento 2, os dous anteriores ao momento 1 (é moi interesante lelos en perspectiva cruzada). Véxanse neles, así mesmo, as modulacións diversas do achegamento a formas de estar:

Son nacionalista porque Galicia non é, aínda, unha nación con todos os seus plenos dereitos recoñecidos, e teño ganas de que o sexa para non ter que ser nacionalista.

Teño moitos textos inéditos por pudor. Agora vou tratar de os recuperar porque coido que está ben que un diga o que quere dicir. Por outra banda, o problema é que en Galicia non hai letristas, como Sabina, Lluis Llach, Aute. E aquí descoidouse moitísimo a música cantada, porque todos os grupos naceron á imaxe e semellanza de Milladoiro.

O seu traballo como narrador oral fundaméntase na improvisación e nos recursos da stand-up comedy, ligándoos coa música, a poesía e a tradición da oralidade. Carlos Blanco cita a Miles Davis como símil do que debe ser a súa profesión: o músico afroamericano aseguraba que tocaba a mesma melodía de xeito diferente cada vez, adaptándoa ao público. Ao de Vilagarcía gústalle sentir que no seu público, que é diverso e reúne idades de 18 a 70 anos, cada persoa respira de forma distinta. El precisa comprender e interpretar esa respiración. Por iso define o seu traballo como “puro jazz”.

Os nomes das outras persoas que protagonizan o libro de Fran Alonso son: Suso de Toro, Cid Cabido, Xelís de Toro, Pexegueiro, Ramiro Fonte, Xavier Alcalá, Valentín Carrera, Darío X. Cabana, Méndez Ferrín, Paco del Riego, Úrsula Heinze, Víctor Freixanes, Paco Macías, Reixa, Xurxo Souto, Blanco Gil, a música actual, Marful e Lupe Gómez. A idea de recuperar todos estes textos atráeme tamén, en particular, porque entendo que esa modalidade xornalística non acaba de ofrecer, aquí, os resultados apetecíbeis. O entrevistador, así o penso, non debe ser nin cánido nin felino, nin adorador nocturno nin tabula rasa, nin porteador nin mandarín, nin pedante nin ignorante, nin sabichón nin miñaxoia. Existen outras vías. E Fran Alonso deu con elas. Tendo a pensar que o segredo está, alén de na rodaxe da masa crítica, en preparar o traballo.

[Fran Alonso nunha fotografía recente e, na parte inferior do post, el mesmo con Cid Cabido hai case vinte anos]

Ferrrete Royal (Historia sagrada)

22 de Decembro de 2008

Para Cesare, con admiración incontábel, para que se recupere axiña

Pensei titular tamén “De tríos e voyeurs —influído pola pros(íncop)a de Felicia Soutelo”, pero queda longo, mentres que o outro, o que figura acima así co triplo r de ferrrete, que non é errrata nin grallla, tampouco está mal. E ademais, homenaxea o triángulo erótico. Imos lá.

Falando onte con alguén que chegou ao primeiro nadal da guerra aquela con só cinco anos de idade e rizos loiros hoxe desaparecidos en combate (coa vida), comentou el que naquela hora os nenos crían que o rei negro era Gaspar. “Glub!”, disque cismei en plan monólogo citado. Mentres esta persoa, coruñesa e de raíces completamente urbanas, razoaba que ese nome soaba daquela moito máis étnico que os outros dous do célebre trío eu non podía deixar de lembrar algunhas parvadas lidas sobre fonosimbolismo e outras lerias algo máis sensatas sobre a comparación entre a iconografía estritamente visual da cultura actual (sen notas a rodapé, sen acompañamento verbal ou impreso ningún para o representado na imaxe, por tanto con escasa achega sobre alegorizacións e demais herbaxe) e a cultura de base oral de hai setenta anos, en todo caso ben máis poscolonial que a de hoxe no tratamento correlativo do individuo de raza negra, non desprazado ao peche da fórmula eneasílaba “Melchor, Gaspar e Baltasar”. Porque non creo que a Segunda República promovese nada especial para a terxiversación do que conta Mateu (2: 1-12), o cal, por certo, insiste moito na idea de que as cousas ocorren porque algún profeta, vehículo discursivo de deus, as vaticionou noutro tempo (que se non, nada).

En fin, non era diso do que ía falar. Do que ía falar era de algo que ten relación con esa imaxe da prodixiosa e fría catedral de Autun (Borgoña) que abre este post. Non entrarei de cheo nin na órbita dos Gay & Lesbian Studies nin tampouco na dos Ethnic Studies a propósito da cuestión da visibilidade da homosexualidade interracial ou intercultural, pero farei un par de observacións encol da iconografía burgundia, que me conmoveu en directo hai uns invernos, cando alí parei por motivos ditos profesionais.

O feito dos tres reis (son tal: levan coroa) xaceren xuntos e aparentemente nus (o brazo sinecdótico do melenudo) baixo a mesma colcha. O feito do anxo, encol deles, empregar en simultaneidade os dedos índices de ambas mans non tanto para marcar autoridade e/ou punto “dirección-megalómana-de-masas-desorientadas” (ao xeito sabido de Aznar I o Fotoxénico e dalgúns directores xerais de entidades financeiras en canto ulen megapíxel) senón con vontade de amosar a estreliña ou cometa, dunha parte; e doutra, con meridiana claridade, de simular o acto dixitopuntor co rei máis accesíbel, que ispe sobre a colcha o mentado brazo dereito —o sinecdótico— “a la caída”, efecto natural da lei da gravidade nesa posición, claro, pero de tal xeito que a man despregada súa coincide que se sitúa exactamente, lido o canon de seis cabezas da tropa real, case á altura dos condutos deferentes do rei do medio, ouh casualidade!, acaso o máis ditoso en conxuntura tal e tamén o máis andróxino na súa faciana case impúber [click], similar a que tivo até hai non tanto quen ha reinar nas Españas co título tamén sabido de Felipe o Derradeiro… —desculpen, perdín en parte o fío—; si, observaba que o feito do anxo-voyeur pedirlles a eles tres que miren, alén de constituír un acto de proselitismo reprobábel en termos de conduta moral, configura unha cenografía cargada de forza dialéctica.

Por que? Pois porque o anxo da historia, por definición benjaminiano, no canto de ollar cara a atrás comme il faut, cede ao espectador a mirada proxectiva dixitalizada e así declara todo canto segue: i) que os reis do cometa eran tres; ii) que o ardor da militia amoris os deixou baldados, entrando logo nun sopor que houbo de ser interrompido polo enviado de deus; iii) que un deles (o da posición máis baixa na festa que de consún armaron), a xulgar polos seus trazos faciais, non semella ser de aquí, senón de alá, de Oriente.

Dito o cal cómpre regresar a Mateu, o único dos catro evanxelistas que fala dos tres reis. Dos tres reis? Non tal. Mateu (2: 1) fala só de homes sabios (magos noutras traducións, sobre todo católicas; científicos con catro ou máis sexenios noutras máis burocratizadas e calvinistas, adeptas xa á teoría da expiación limitada), e, ollo!, non di en ningún momento cantos eran. Hai teólogos e catequistas que sinalan que ese número puido ser maior ou menor: entre dous e doce (os armenios armarían o belén, se o armasen, con doce magos doce, e os coptos con sesenta!, mentres que os criptocristianos de Roma aló polo século III metían só un par deles, acaso polas angosturas das catacumbas). Pero como os agasallos foron tres (ouro, incenso, mirra) e a cultura occidental prima o biunívoco, a iconografía posterior (moi posterior) fixou noutros tantos tres o número dos sabios ou magos. Iso, magos, pero non reis. Aliás, quedaría rañicas, agás na cota do ouro, que varios sabios ou magos (de seren reis non tanto) custeasen a escote os presentes do bautizo.

E Mateu, di algo sobre as etnias e as idades dos homes sabios? Non que se saiba. Só di que viñan da parte de Oriente, onde en principio, bardante de excursionistas e desprazados por causa de explotación laboral, non había naquela hora negros. Baltasar, de feito, é nome asirio, co significado de “o protexido do deus Baal”. Mateu tampouco di que el fose o máis novo, como tradicionalmente acepta a iconografía municipal, que segundo é sabido adoita presentar Baltasar nas cabalgatas, a diferencia dos outros dous sabios/reis, como lampexo, pode que por non embarrufar con betume as barbas postizas (bens inventariábeis sometidos a custodia). Curioso que para os bizantinos o imberbe en cambio fose Melchor.

En fin, que se non é polo papa León o Magno, o mesmo que deu tila a Atila para que non convertese Roma nunha instalación neodadá, e sobre todo por The Venerable Bede, hoxe non falariamos nin de tres reis (León) nin de que Baltasar era negro (Beda). Con todo, non é raro que o gran Gislebert, un craque coa expresión da pedra, descoñecese o dito polo Venerábel catro séculos e pico antes de el traballar o atrezo da fría catedral de San Lázaro, en Autun.

[Sommeil des Mages, capitel de Gislebertus, de comezos do século XII, exposto na sala capitular da catedral de Autun]
ps. Audiencia do papa á Curia Romana no Vaticano (hoxe). Complemento Ratzinger sobre homosexualidade e fixación dunha posición oficial vaticana sobre os Gender Studies, inmerecedores de estatuto disciplinar, con desprezo incluso do gender, sen studies. Fala Ratzinger (Atila escoita): “È necessario che ci sia qualcosa come una ecologia dell’uomo, intesa nel senso giusto. Non è una metafisica superata, se la Chiesa parla della natura dell’essere umano come uomo e donna e chiede che quest’ordine della creazione venga rispettato. Qui si tratta di fatto della fede nel Creatore e dell’ascolto del linguaggio della creazione, il cui disprezzo sarebbe un’autodistruzione dell’uomo e quindi una distruzione dell’opera stessa di Dio. Ciò che spesso viene espresso ed inteso con il termine “gender”, si risolve in definitiva nella autoemancipazione dell’uomo dal creato e dal Creatore. L’uomo vuole farsi da solo e disporre sempre ed esclusivamente da solo ciò che lo riguarda. Ma in questo modo vive contro la verità, vive contro lo Spirito creatore” (22 12 2008).

O blogomillo con Brossa

22 de Decembro de 2008

O vindeiro 30 de decembro cúmprense dez anos da morte de Joan Brossa (1919-1998).
Con ese motivo, L’abloccedari Brossa propón que na mañá dese martes día 30 os blogueiros/as de calquera parte do mundo poñan no blog de seu unha anotación en homenaxe ao poeta e artista catalán: visualidades, poemas, reflexións, imaxes, tactos, vías, travesas, críticas, comentarios, textículos ou varios…

O blogomillo non vai faltar á cita. Outros dous bos lugares para a inspiración: este e estoutro.

[Fotografía de Joan Brossa (1948), por Lluis Riera]

No

21 de Decembro de 2008

Creo estar seguro de que non me interesa en exceso a obra poética desta escritora, Idea Vilariño (Montevideo, 1920). Pero recoñezo a extraordinaria atracción que causa a súa conxugación vital e estética da negación. Esa constancia da resistencia a estar, a elegancia de irse antes de chegar. Do seu libro No (1980) copio un poema que si conmove, ou interesa. Pode que polo azar que represente a convicción, ou pola entrega ao rapto, ou por lembrar qué significou ser corpo, non o sei. Veu, e vai, como agasallo do solsticio. Para quen lea:

Decir no
decir no
atarme al mástil
pero
deseando que el viento lo voltee
que la sirena suba y con los dientes
corte las cuerdas y me arrastre al fon-
do
diciendo no no no
pero siguiéndola.

[Unha das escasas fotografías de Idea Vilariño. A súa Poesía Completa vén de ser compilada por Lumen (2008)]

Casa della Poesia

21 de Decembro de 2008


A través do amigo Albert Lázaro-Tinaut, vicepresidente da Casa de l’Est de Barcelona, coñezo a iniciativa da Casa della Poesia de Baronissi (Campania, Italia), fundada en 1995 e vinculada a Multimedia Edizioni, para aumentar os fondos da súa biblioteca especializada de poesía internacional. Copio un par de parágrafos da carta dos directores Raffaella Marzano e Sergio Iagulli que se pode ler no foro da Casa de l’Est:

Uno dei nostri impegni quotidiani è il potenziamento di una Biblioteca e una Mediateca internazionale dedicate alla poesia e alla scrittura poetica con volumi, video, dvd, cd, riviste.

In relazione a tutto ciò, alla qualità e al prestigio internazionale acquisiti dalla nostra struttura, ci permettiamo di chiedere a tutti i poeti, gli editori, i curatori, gli amici, gli appassionati, di partecipare a questo aspetto del progetto di Casa della poesia effettuando una donazione di libri (o video, dvd, ecc.) che ne favorisca la crescita e contribuisca ad ampliarlo.

No elenco de poetas da Casa della Poesia non figura até agora ningún autor galego. Talvez esta sexa unha boa ocasión para encher esa lagoa e para trazarmos pontes que favorezan o escaso coñecemento da poesía galega contemporánea en Italia, facilitando de tal modo a participación nos diálogos e novos proxectos que a institución anuncia. O contacto pode estabelecerse mediante correo electrónico.

[Sede da Casa della Poesia de Baronissi, na provincia de Salerno, Campania]

Ruritania, Sr. Blanco Valdés?

19 de Decembro de 2008


Antes de que algún día dos vindeiros escriba algo sobre o artigo amabelmente remitido por Roberto Blanco Valdés, querería falar con brevidade do limiar que hai tres anos escribiu Fernando Savater para o seu libro Nacionalidades históricas y regiones sin historia. A propósito de la obsesión ruritana (Madrid, Alianza Editorial, 2005).

Gustaríame indicar que neste debate imprevisto a propósito da cuestión da lingua, e en definitiva da cuestión nacional, non me move outra cousa que a declarada, desde os inicios deste blog, a propósito da finalidade priorizada: comentar textos e marxes de texto. E tamén, como indiquei no perfil inicialmente redactado para Blogger “baixar fumes”. Todos necesitamos que alguén nos baixe os fumes. De feito, considero que ese debería ser un oficio en alza na sociedade actual: o de rebaixador de fumes. Por saúde, só por iso.

Entón, pego neste asunto máis ben como observador e analista de discursos alleos. Aquilo da semioloxía aplicada, porque diso se trata, de ver como se articula un discurso e como se conxugan os significados para procurar certos efectos críticos, cohesivos, políticos. Performativos, en suma. Ou sexa, dirixidos a mobilizar unha determinada actitude social e ideolóxica de resposta perante un suposto ataque á identidade supostamente común. Non me move de feito en todo isto a procura dunha controversia antinacionalista. A min éme indiferente o nacionalismo de Savater ou o de Blanco Valdés, que ignoro se son homologábeis, pero que en calquera caso aparentan selo. Interveño lendo a dimensión pragmática e ideolóxica de discursos pretendidamente brancos (e non é un xogo de palabras, créase).

Aliás, eu mesmo non teño conciencia de intervir como nacionalista. Con franqueza, desconfío que o sexa, aínda que non faltará quen pense que o son. En fin, ese non é o asunto hoxe. O asunto é estoutro: como se constrúen os discursos que terxiversan a realidade? Centrémonos niso.

Tomemos, pois, o título do libro de Blanco Valdés (esquezamos o subtítulo, ou deixemos para outra hora a anotación sobre a obsesión ruritana). Observemos o mecanismo retórico que o título mobiliza, pero non quedemos no isocolon nin na néboa antitética, nin sequera na ironía que a algúns parecerá fina e a outros —entre os que me conto— grosa. Transcendamos dese nivel, abandonemos a esfera trópica e entremos nos termos reais da alternancia. Os termos reais da ironía de Blanco Valdés son ben coñecidos: o uso e abuso da expresión “nacionalidade histórica” para referirse a tres comunidades autónomas do Estado que antes da sublevación fascista contra a Segunda República someteran cadanseu estatuto de autonomía ao voto cidadán. Probabelmente, con certeza!, a aplicación do adxectivo “histórica” é burda nese marco. A min paréceme desde sempre, antes ca outra cousa, unha falta de imaxinación e de rigor lingüístico. En termos políticos, de ter ese uso, unha arma descargada, inocua, inane como vehículo de expresión dalgunha clase de distinción. Para min é obvio que ese adxectivo funciona entre a xente baleiro de calquera contido semántico-político: “histórica” aí, sen selo en orixe, virou a un pseudo-epíteto desprovisto de significado. É como dicir “nacionalidade T”, en definitiva. Aínda que T significa, e non hai por que esquecelo, “con estatuto votado antes do 18 de xullo de 1936”. Pero vale, T, sinxelamente T, ou Z… Ou pensa alguén por aquí ou por onde sexa que Castela, Murcia, Extremadura, Navarra ou mesmo Madrid ou o Val de Arán non teñen historia? Claro que a teñen, xaora! E claro que Blanco Valdés sabe que todos pensamos e asumimos que a teñen (incluído, por exemplo, Arzallus ou calquera outro daimon)! Quen vai ser tan parvo para negar iso?

Entón? O xogo de linguaxe do título do libro de Blanco Valdés, alén da relativamente lexítima operación comercial que presupón, consiste en principio en empregar a ironía só para desmontar unha suposta estolidez connatural aos outros nacionalismos (os diferentes do propio). En principio, digo. Porque é doado verificar cal resulta ser a descodificación común desa ludopatía, instada xa a voces desde o prólogo por ese señor que non escribe prólogos e animada desde espazos de opinión impresa e radiofónica con extraordinaria capacidade de convocatoria, inversamente proporcional por certo ao respecto á intelixencia da especie e mesmo á das súas específicas audiencias.

Insta ese título, e con el o libro todo, a pensar exactamente iso que todo o mundo está pensando: Blanco Valdés axita a escura ideación (performativa, ideolóxica, nacionalista hasta las cachas) de que os nacionalismos periféricos reclaman en exclusividade a existencia dunha historia propia e negan, correlativamente, non só a historiografía común senón mesmo que os outros suxeitos históricos presentes no territorio chamado desde hai algúns séculos (non todos) España posúan historia propia, teñan unha historia de seu. Iso é o que promove o título. Ou non?

E é xusto ese movemento? E leal á verdade e á realidade ese órdago, esa argucia? Esquiva a mendacidade como declaración de intencións e como epítome? Modestamente, penso que non. Diría incluso que supera a esfera do enredo lóxico-festivo dirixido á cohesión patética (no sentido etimolóxico deste último termo) da tribo propia e que penetra, non sen furor, no territorio do falaz, no límite exacto da manipulación.

Blanco Valdés elixiu para iso un magnífico portaestandarte. O prologuista Savater, en só tres paxinucas de nada, desenvolve estas notas: 1) dá pábulo incontinente á gracia irónica do título: todos temos historia, incluídos os que sempre a fixeron/-mos; 2) España entrou nun proceso de descuartización controlado polas burocracias locais e rexionais co obxectivo de obteren un privilexio legal (privilexio < “lei privada”) e desmontar así o estado de dereito; 3) o proceso reformador dos estatutos iniciais non interesa á cidadanía, interesa unicamente aos nacionalistas, “a quienes por definición no puede contentar porque su ideología consiste en buscar eximirse de lo común mientras que la tarea del Estado —de cualquier Estado de Derecho— es legislar para todos” (p. 14); 4) son minoría os nacionalistas que aspiran á independencia, “aunque vivan de suspirar por ella en la cordialidad etílica que sigue a bodas y bautizos” (15); e 5) os nacionalismos aspiran só a “acorazar su caciquismo contra cualquier ingerencia del Estado” (15). Non se pense que escolmo o groso e que oculto algún apuntamento de cordura patente. Non, non é iso. Trátase só de que ese é o pensamento de Savater, aínda que debo aclarar que o uso que el fai do termo “nacionalismo” está dirixido con exclusividade ao “nacionalismo outro” (os nacionalistas son sempre os outros, lembran?). Que pode esperarse da argumentación dun libro presentado deste xeito e rotulado daquel outro? Consiste nisto o constitucionalismo español lido en termos políticos e académicos? Por fortuna, creo que non.

E un apuntamento final sobre a alteridade e a exclusión mórbida. Pregúntome por que motivo Blanco Valdés amosa delectación calzando aquí ou acolá algún sic pexorativo cando cita construcións ou usos lingüísticos inapropiados de certos monstros do pensamento (p.e. a propósito de Artur Mas na páxina 55), e en cambio tolera sen sic colateral ningún a ingerencia arriba mencionada do prologuista e pensador Fernando Savater. En realidade, non me pregunto nada a ese respecto. E case nada respecto a outros que aí converxen. Só boto en falta o rigor.

[Na fotografía, Fernando Savater, catedrático xubilado de Filosofía na UCM e impulsor do Manifiesto por la lengua común (2008)]

O legado de González-Millán

19 de Decembro de 2008


Hai un mes publiquei aquí mesmo unha anotación na que lembraba o sexto aniversario do pasamento de Xoán González-Millán (1951-2002) e lamentaba á desaparición de referencias á súa persoa e á súa obra en Internet. Confeso que levei unha moi agradábel e conmovedora sorpresa ao ver que en moi pouco tempo se produciu unha resposta que demostraba que os blogs son unha ferramenta útil e que o afecto e respecto por Xan seguían máis que vivos. Acumuláronse así sucesivos complementos ao post, até un total de nove, cada un deles con información recuperada ou de nova redacción, todos de interese innegábel.

Pero iso non abonda. Faise preciso dar algúns pasos máis. Pasos que teñen que orientarse nun sentido non só afectivo, pasos non limitados ao rexistro dunha personalidade irrepetíbel nas vertentes humana e académica. Debido a que a memoria e a influencia da obra de González-Millán persisten hai, no momento actual, algúns investigadores e estudosos que desexarían ver materializadas algunhas respostas. Unha delas é a puramente académica. Consiste no rescate das súas ideas como reto para a análise da realidade socio-cultural galega e como planificación dos Estudos galegos no seu conxunto. Cónstame que, mercé á implicación persoal de varios colegas coordinados por Gabriel Rei-Doval, profesor da Universidade de Wisconsin-Milwaukee, haberá un panel de relatorios dedicados á análise do pensamento teórico-crítico de González-Millán no IX Congreso da Asociación Internacional de Estudos Galegos, que terá lugar en xullo de 2009 coa colaboración das tres universidades do país.

Pero hai un aspecto máis que preocupa a todos. Falo agora dunha memoria física e documental, a relativa aos seus libros, aos seus arquivos, aos proxectos que fanou a morte e que resulta crucial recuperar, ordenar e poñer a disposición dos investigadores presentes e futuros. Non habería mellor servizo á memoria do Prof. González-Millán que garantir que esa recuperación é factíbel e pode materializarse nun prazo razoábel de tempo, dous ou tres anos como moito.

Para iso é imprescindíbel a xenerosidade dalgunhas persoas e a implicación das institucións públicas. É conveniente por tanto a cooperación leal entre quen herdaron lexitimamente un legado e as institucións que representan un país moderno decidido a preservar e custodiar con intelixencia e sentido do que é o servizo público uns bens que xa son de todos. O Goberno galego, institucións como o Consello da Cultura ou a Real Academia, as Universidades, os discípulos directos do profesor falecido, o Concello do Grove e a familia de González-Millán deberían procurar a opción idónea que asegure continuidade no tempo para o que de seu é un feito: a enorme vitalidade e fertilidade intelectual que atesouran os escritos de Xoán González-Millán.

[Itamar Even-Zohar escoita a intervención de Antón Figueroa no Simposio Entre o nacionalismo literario e a literatura nacional, celebrado en honor de Xoán González-Millán no Graduate Center da City University of New York o 5 de setembro de 2003]

Cortesía

18 de Decembro de 2008

Anoto, en correspondencia á exquisita cortesía do Sr. Blanco Valdés, a recepción, hoxe mesmo, dunha separata cunha publicación moi recente da súa autoría que me comprometo a ler con atención.

O seu título é “La Constitución y las lenguas. ¿Qué fue de la cooficialidad lingüística?” e figura en Claves de Razón Práctica (nº 188, decembro 2008, pp. 20-28). En canto teña modo, regresarei ao asunto e intentarei dar continuidade ao debate iniciado hai uns días a propósito das posicións xurídicas e políticas do profesor de Dereito Constitucional e columnista de La Voz de Galicia, a quen agradezo publicamente o envío e a nota que o acompaña.

[Reprodúcese a capa dun número da revista CRP]

Do Notulario sincopado posterudito de Felicia Soutelo

18 de Decembro de 2008

Constituíndo certeza que o nome María do O [var. da O] provén de onde o fai (antífonas que comezan pola advocación á Virxe coa interxección vocálica o! [var. oh!], rotante da zona premariana á posmariana en chimpo dislateral —permutatio por rodaxe, en terminoloxía retórica ramista—, favorecido aquel (o chimpo) pola forma redondeada do grafema o e mais pola inclinación natural do antifonario á captatio malevolentiae dirixida a colegueos prevaricadores do tipo “María misericordiosa, a ver se me fas sitio polo paraíso”), houbo sabios a comezos do século das luces, ben deles, que postularon para o masculino Dámaso temerarias propostas en parangón ero-onomástico, goliardesco e comercial (lémbrese que a Virxe do O [var. Virxe da {interxección} O] protexe o comercio e o latrocinio menor, como Mercurio). Cabe asegurar que erraron.

[Tránsito solar de Mercurio en novembro de 2006 captado polo observatorio xaponés en órbita Hinode]

Quecer a orella no solsticio de inverno

17 de Decembro de 2008
Claro que en Islandia non só hai xigantas irtas onda Rauðisandur, nas praias do oeste, nas súas baladas. Nesta hora hainas tamén afoutas e decididas a cruzar outras fosas, unha delas igualmente profunda. A música cambiou.
É a semirrevolución, ou algo así dixo Hermann. Velaquí os ministros/as dirixíndose á reunión do gabinete pola porta de atrás do edificio, coa xente que segue a quecerlles a orella, como nos últimos dous meses (a noticia en inglés, e algo máis breve, aquí). Ás veces cen persoas, ás veces cen veces cen a esixir solucións ao desastre económico, á creba de toda confianza. Nesas imaxes de televisión, a primeira en acceder é a ministra de Asuntos Exteriores, Ingibjörg Gísladóttir.

Semirrevolución calmada no solsticio na Rádherrabústadurinn, a casa do goberno. En pé, sobre a fosa grande.

[Na fotografía, a casa na que entran os ministros do vídeo, aquí con luz]

Profundas son, abofé, as fosas de Islandia

17 de Decembro de 2008

Unha lenda conta que unha xiganta quixo ir de Noruega a Islandia cruzando o mar. Sabía que había fosas no camiño porque así llo contara outra xiganta viciña dela que a medio quixera disuadir da idea de cruzar:

—Sonche profundas as fosas de Islandia, pero pasar pásanse.

Sábese que meditou un pouco a xiganta. Había no medio do océano un tramo estreito tan profundo que a cubriría toda, até o mesmo curucho. Pero emprendeu logo a marcha e axiña chegou onde a fosa que tanto a desacougaba. Nese momento viu un barco que se achegaba e quixo sosterse nel para mellor cruzar o abismo. O caso é que perdeu o apoio e esvarou para caer o longa toda que era aló na sima, onde ao cabo afogou.
O corpo, levado polas ondas, arribou tempo despois a terra, en Rauðisandur, no oeste. Era tan enormísimo o cadáver que un home dacabalo non chegaba co puño do látego alzado ao xarrete do xionllo. Alí onde a xiganta xacía, irta nas areas da praia de Rauðisandur.

[A praia de Rauðisandur e en primeiro plano a vella igrexa, fotografía de Gunnlaugur, vía Flickr. O texto tómase do libro Cuentos populares islandeses, escolma de Kristinn R. Ólafsson e Marisol Álvarez, Edda Publishing, Reykjavík, 2004. A miña tradución é, por tanto, do castelán para o galego. A pintura da esquerda é de Paula Rego, e nada ten a ver co que a lenda conta, pero fica por así xuntar dous agasallos, un de Hermann Stefánsson e o outro de Paula Cruz]

Aquel libro escrito en Reboredo

16 de Decembro de 2008


Vaia. O vello e eu xa andamos por Google Books da man. A sensación é de estrañeza. Alegría? Non. Polo menos de entrada e acabado de saber de xeito casual, non. Escribín aquel libro con man solta, con soltura quero dicir, en poucos meses. Logo veu o ano Dieste. Daquela, 1994, non había blogs, pero xa a xente rifaba ao autor polo exceso de discurso, esta facundia. A algún colega ofrecinlle, non con ese libro pero si con outros daquel tempo, despezar o sobrante e deixar a prosa no esencial, que como máis dun saberá (en particular algúns recensionistas) son as lapelas. Vendérase moi ben ese RDeasOLG, lapelas e exceso colateral por xunto. Nunca pensei que se puidese gañar cartos con aquilo. E gañei algo, como unha nómina se tal. Mesmo chegou a ser finalista o libro do premio nacional da crítica de aquí e (case?) do premio nacional de ensaio de acolá (ai, se eu non tivese tan mala memoria para os adaxos e as contas…). Mas a tiraxe fora enorme. E os xuris probos.

Hai dous ou tres anos dixéronme da editorial que o descatalogaban, que se quería exemplares, que o resto iría a un purgatorio. Quixen. A monografía aínda non chegara á maioría de idade. Tiña apenas doce anos, na práctica non fora presentada nin lida no sistema, ou en sociedade, como diría aquel pensador, aquel vicetiple rouco-cómico que pola hora da nacencia de RDeasOLG silabeaba xa ao público os iniciais embustes do primeiro goberno aznarí. En fin, que con eles, cos libros sobros, fixen unha torre e nela morei uns días de hai dous anos. Até que pasou o impo, até encher o lacrimatorio que ela me pasou acolá pola parte da fiestra baldeira. Agora, coa crise do tixolo, non hai torre. E a palabra é gratuíta. Hei falar cos detectives que van ás vodas. Igual, con iso, abonda para pasearmos o río. Non si, vello?

[A foto de Rafael Dieste tomouna Javier Alfaya, pode que mediados os anos 70]

O xeito de Freud

15 de Decembro de 2008

Un xuri integrado por Miro Villar, Antía Otero e Francisco Souto decidiu o ano pasado outorgar o XI Premio de Poesía Johán Carballeira ao libro O xeito de Freud, de Carlos Lema. O volume, publicado por Espiral Maior, vén de aparecer nas librarías hai un par de semanas.

Ignoro se houbo moita competencia á hora de asignar o premio, se houbo outros libros do nivel e interese desta primeira entrega poética de Lema, pode que si; pero en todo caso carece de risco indicar que o xuri acertou á hora de poñernos diante dos ollos esta forma de escrita, esta lúcida e oportuna forma de facer poesía, nova e á vez vinculada cunha certa tradición na que considero moi conveniente seguir incidindo e investigando.

O poeta non oculta algunhas das súas referencias literarias, as súas lecturas. No libro están Montale e Ashbery, están Kafka e Proust. Podían estar tamén mencionados Antonio Gamoneda e Manuel Vilanova, ou Álvarez Torneiro e Paulino Vázquez, e tamén Nuno Júdice, Carlos Penela, Helena de Carlos, Wallace Stevens…, que sei eu. Esa parece ser a liña, a da meditación, a do regreso ao lugar mediante unha discursividade máis gráfica e diáfana nas secuencias e nas tácticas (partes I e III) e menos lineal na parte central do libro, que dá título ao volume enteiro e ceiba o ritmo dunha sintaxe que medra a prosa, a ensaio sobre o que foi vivir, a esa errancia tamén freudiana, e a un despois do léxico lírico e do seu suxeito, ou a un adeus ao poema. Poemas adiados, pois. Ben por soporte nunha montaxe de planos de gramática compartida, ao xeito de “Humus”, poema de poemas, ben por desprazamento centrífugo de todo eixe poemático, de modo que os xiros da dicción deixen imaxinar e lembrar (vida, textos, instantes, tacto) sen fixación de órbita previa ningunha. Interesoume sempre moi a fondo esta clase de aposta, entre nós imprescindíbel aínda que sexa só como contrapeso doutras exploracións tamén necesarias —acaso— no tempo aberto hai trinta anos. Esta poesía en verdade libre que decide prescindir de todo exceso, incluído o fónico, e que razoa o sentimento, ou explora a perda, e calibra o oficio, sen alzar o verso.

[Fotografía de Carlos Lema na Editorial Galaxia]

ps. Falo con Carlos Lema. Recupero con el unha cita dun texto publicado no último Grial: “o movemento que inicia a poesía, que inicia o texto poético, é o movemento de retirada, de avance cara atrás, cara ó que quedou postergado. O tempo postergado é o tempo da poesía: a duración”. Naturalmente, isto vén de Spinoza e Lévinas, observa antes de engadir: “interésame a poesía como linguaxe que permite amosar a disposición en camadas do tempo, tamén a poesía como evasión da Linguaxe” (17 12 2008).

Carta bastante aberta ao constitucionalista Roberto Blanco Valdés

14 de Decembro de 2008

Prezado Sr. Blanco Valdés:

Coñezo e trato de seguir desde hai anos o seu pensamento político como catedrático da Área de Dereito Constitucional do Departamento de Dereito Público e Teoría do Estado e, máis en particular, tamén o seu pensamento político como columnista destacado de La Voz de Galicia. Falo de pensamento político, permítame aclaralo, convencido de que os constitucionalistas tamén o teñen, malia con algunha frecuencia e de forma corporativa intentaren algúns dos seus colegas, vostede tamén en ocasións, simulalo ou camuflalo como proxección natural de simples aproximacións técnicas ou de comentarios periciais ao fío da actualidade do debate público; pero sobre todo malia ao intento, máis que reprobábel, de se apropiaren vostedes con máis forza da conveniente de debates que son da cidadanía toda por pertenceren eles ás regras do xogo da esfera pública e en definitiva por estaren adscritos ao debate sobre as liberdades fundamentais. Falo de pensamento político, si. Falo diso, asemade, porque para min é unha obviedade que nin vostede nin ningún dos seus pares falan, cando o asunto é a Constitución de 1978, desde un limbo de pureza xurídica, desde a asepsia moral, desde a non-biografía ou, en fin, desde un non-lugar profesional, académico, económico, social, sentimental, mediático…

E o certo é que neste tempo observo, sen maior esforzo de concentración, a deriva que o seu pensamento vai tomando. Unha deriva —política!, xaora, aquí non fou falar doutra cousa— que probabelmente vostede controla en por si, con autonomía persoal e profesional plena, e que, con certeza, dependerá destes o destoutros estudos e avaliacións súas sobre o lugar que quere definir e ocupar no campo de forzas ideolóxicas e políticas hoxe actuantes no noso país.

Todo iso é correcto, desde logo. Con independencia de que as máis das veces supoña unha achega de munición supostamente técnica para proveito de posicións políticas e sociais moi reaccionarias, mesmo contrarias á Constitución desde o lado pardo. E eu non entraría a analizalo de ficar aí. Pero hai algo que resulta verdadeiramente peculiar no seu argumentario do día a día e que querería expoñerlle. En particular, pola repercusión que alcanza entre os seus lectores, algo máis numerosos que os meus. Hai algo nos seus puntos de vista, digo, que está posto ao servizo non só da realidade efectiva da vida e do mundo noso, da vida de diario, a efectiva e tanxíbel, a que ás veces se complica e ás veces se acaba, desa; hai algo que está posto ao servizo non só da lexitimidade do punto de vista individual que corresponde a un constitucionalista do prestixio que, por méritos propios, vostede atesoura. E non aceptarei a propósito do que vou comentar, advírtollo de entrada, amoestacións como as tan socorridas na súa linguaxe pública sobre coutos xurídicos, cacharrarías, proboscídeos e mais todo ese pensamento analóxico (cutre, moi cutre) que entre os editorialistas máis ou menos declarados da prensa de noso —vostede é lido como tal por unha maioría dos lectores da Voz, sábeo ben e semella compracido nesa posición— causa furor desque Carlos L. Rodríguez comezou hai anos a facer exercicios de estilo á vista de toda a xente e sen pudor intelectual ningún. Non, non aceptarei esa cousa relativamente subtil (cada día menos na súa prosa, prezado colega) dos argumentos de autoridade e dos contiños analóxicos. Ca! Nin tampouco concedo que sobre linguaxe xurídica non poida intervir por exemplo un semiólogo (eu son tal), ou unha xestora administrativa, ou un canteiro, ou unha empresaria, ou unha estudante de Enxeñería de Montes…, admitido en todos eles un mínimo de lecturas e un mínimo de formación política (eu pode que os teña) e a maioría de idade que máis dun 95% dos seus lectores acadou xa (ignoro se o sabe e se algún mecanismo demoscópico podería aseveralo para non deixar o apuntamento en simple intuición miña).

A Constitución é o referente de todos nun estado de dereito, que lle vou dicir a vostede. Tamén o é para os xuristas e para os parlamentarios, técnicos e políticos que desde fóra, por exemplo desde o Consello de Europa, deban facer análise e valoracións sobre o grao de aplicación do articulado constitucional (de todo o articulado, eh!, porque vostede amosa unha acusada tendencia a poñer o dedo en certos títulos) no atinente á vida de todos os días e de todos os cidadáns. De todos os días e de todos os cidadáns, Sr. Blanco Valdés, non só dos días e as horas dun catedrático de Dereito Constitucional que semella ollar con nostalxia situacións lingüísticas doutro tempo ou doutro lugar.

Porque, desde que clase de experiencia está a falar vostede día si e día tamén na súa columna da Voz de Galicia para aseverar, como fai hoxe, textualmente, que no sistema educativo galego “el castellano está camino de desaparecer”? Ou que o castelán resulta irrelevante no ensino ou que na práctica foi eliminado en determinados traxectos de escolarización? Desde que lugar está a falar vostede, desde que mundo, desde que experiencia da realidade? E en que clase de retórica se ampara ou inspira —como o vén facendo desde hai bastante tempo desde a súa privilexiada e influente columna, maná ideolóxico de grupos cos que vostede non creo que teña moito que ver en termos de parangón político (dígollo con franqueza e moi en serio)— para escandir adxectivos e adverbios (tecnicamente delicados na linguaxe xurídica ou en calquera outra por ela inspirada) que aplica aquí e acolá, día tras día, á súa análise da realidade legal e efectiva, da realidade que a min me gustaría recoñecer nalgunha medida como real, esa que en definitiva existe de veras e que se manifesta no día a día, esa que abrocha por todas partes, non só en determinados salóns, gabinetes, clubes, claustros e moquetas?

Porque, claro, postos a confrontar experiencias concretas, do tipo das que a vostede alguén lle contaría nalgures, ou das que escoite en tertulias incivís e cainitas nalgunha frecuencia radiofónica, eu tamén teño un saquete delas. Un día tomamos un café, prezado colega, e facemos comparatismo a fondo, que iso si concederá que vén sendo o meu, concederao antes de suxerir moi logo que sobre a Constitución e a ignorancia tal e tumba, como hoxe, igualiño ca hoxe na Voz. Pero o certo é que é vostede quen se equivoca, quen ve o que non hai, repítollo, por moi constitucionalista que sexa. Fíxese, hoxe mesmo, escribiu vostede nestes termos, moi pouco ponderados, na columna dominical do seu periódico:

alguien debería informar a sus portavoces [aos do Consello de Europa!, que non é o consello escolar dun instituto de Allariz, nin este é aquel] de que la primera norma que vincula a las autoridades españolas (la Constitución) fija un modelo de cooficialidad lingüística que, ciertamente, no se respeta como debiera en el mundo judicial, pero que no se respeta en absoluto en la vida institucional gallega y en su sistema de enseñanza.

Que, ciertamente, no se respeta [o modelo de cooficialidade lingüística constitucional] como debiera en el mundo judicial“. Iso concede, mide, matiza, pondera, minimiza…, como indicando co adverbio e co ritmo frástico que qué se lle vai facer, que vaia por deus, Maripili, que é un imponderábel, algo como alleo a nós, os xuristas, os constitucionalistas, os que somos Estado… Todo iso que vostede xabe conxugar ben co habitus académico e político propio da súa condición profesional e mediática. E segue logo: “Pero que no se respeta [o modelo de cooficialidade lingüística constitucional] en absoluto en la vida institucional gallega y en su sistema de enseñanza”.

Desculpe agora, prezado colega, o comentario de texto e a close reading (un tamén vai viciándose co pouso profesional, hehe). Así que en la vida institucional gallega, eh! Pero como? Suxire vostede que na vida institucional galega non se usa ou se usa pouco o castelán, Sr. Blanco Valdés? En que país e por que rúas vive/anda vostede? Porque a vida institucional será algo máis que os dez minutos (é un dicir, un dicir piadoso) que Touriño ou Feijoo saen a diario na TVG, e será algo máis que o momento aquel de pedirlle a un conserxe que poña auga mineral sen gas no estrado da cámara, e será algo máis que un pleno no Concello de Lalín, e será algo máis que o acto público no que o director xeral dunha caixa de aforros presenta un libro editado pola súa Fundación con textos dun escritor independentista que se chama igual pero non é igual en case nada, e será algo máis que unha visita institucional de Baltar a algún velorio en Bande, e será algo máis que o pregón municipal das festas de agosto en Burela, ou que a gala cultural da deputación en Mariñán… Digo eu.

Pero non, a súa capacidade de matización, Sr. Blanco Valdés, esváese no ar en canto toca entrar nesa parte do seu discurso, neste prurito delicado seu coa cousa da lingua, que adoito contempla desde unha perspectiva… peculiar. Creo —permítame— que pouco afeita xa (digo xa, non digo aínda, e vostede sabe moito de adverbios e de frases adverbiais) ao marco constitucional, a ese que vostede analiza nas súas clases. Talvez iso explique que fale da situación lingüística no Estado como unha “cacharraría”. Claro. Iso é descodificado pola inmensa maioría dos seus lectores, mestres xa na arte de interpretar as súas simplonas analoxías e/ou alegorías, exactamente como vostede quere: se no canto de tantos cacharros tivesemos unha peza única, centrada, brillante… non falariamos da “cacharrería lingüística española” senón de… De que Sr. Blanco Valdés? De que falariamos? Confésenos os seus soños, ho. Acaban onde os de Francisco Vázquez e Mariano Rajoy ou van alén deles? Alí onde Galicia Bilingüe, por caso?

E é todo? Non, non é todo, prezado colega. Non é todo, pacientes lectores e lectoras. Porque logo engade a columna de hoxe, como puntilla dialéctica e toureira, o do sistema de ensino. Nada menos que o do sistema de ensino! Fíxese que eu teño outra experiencia sobre isto. Véxoa a diario e en toda a parte: nas cidades, nas vilas e nas aldeas galegas. Desde sempre véxoa, tamén desde que o galego entrou a formar parte do currículo escolar e desde que existen leis que regulan o seu uso na escola, leis se cadra (seguro!) menos pomposas que a Constitución pero que vostede tamén lería. Con todo, falo dela, da experiencia miña, cando o fago, en termos bastante atentos á Constitución e ao Estatuto, créame. E entón uso unha frase en relación co que observo: “O Estado funciona!”. Aplícoa, por exemplo, a realidades como esta que enuncio de seguido en termos máis ou menos alxebraicos, lúdicos ou parabólicos (tómeo como homenaxe):

Sexa G un grupo de amigos/as en torno aos cinco anos de idade vinculados en orixe por unhas dadas relacións de viciñanza e amizade dos pais e nais respectivos nunha vila grande V ou pequena v do país P (valería igualmente unha cidade ou un núcleo rural dese país). Sexa x a lingua vehicular e de uso familiar do grupo G nese país P, no que existen dúas linguas oficiais, x e y. Sexa n un número de cursos académicos continuados nos que os nenos/as do grupo G asisten xuntos á escola (dá igual que sexa pública Pu ou privada Pr), de modo que n ≥ 3.

Pregunta 1, Sr. Blanco Valdés: existe a posibilidade de que ao cabo deses n anos, para n ≥ 3, os nenos do grupo G que tiñan por propia e común a lingua x pasen a ter por propia e común na práctica totalidade das súas esferas de comunicación a outra lingua oficial do país P, a lingua y?

Pregunta 2: Tería algo que ver nesa posíbel mudanza o sistema escolar do país P?

Pregunta 3: Pode ocorrer o paso “x a y” para P = Galiza?

Pregunta 4: De responder afirmativamente, para que valores concretos de x e de y (x = galego / x = castelán; y = galego / y = castelán? Para que valores de x e y, Sr. Blanco Valdés?

Por favor, vexa de ser intelectualmente honesto, e tamén cabal e xusto, na súa resposta se considera oportuno ofrecela. Séxao desde a lexítima posición política á que vostede se foi adscribindo nestes anos, pero fale, pericial e tecnicamente se quixer, atendendo como mínimo por igual ás diversas situacións e condicións culturais e lingüísticas do alumnado polo que amosa preocupación en columnas como a de hoxe.

Atentamente,

Arturo Casas
Semiólogo e profesor titular de Teoría literaria na USC

[Nas fotografías, sesión de traballo no hemiciclo do Consello de Europa, en Estrasburgo, e o columnista de La Voz de Galicia Roberto Blanco Valdés]

ps. Informe do Comité de Expertos do Consello de Europa sobre a aplicación en España da Carta Europea das linguas rexionais ou minoritarias. A propósito dos protocolos efectuados e pendentes até a aprobación do Informe por parte do Comité de Ministros, recomendo a lectura do preámbulo (15 12 2008).