Archive for Abril, 2009

A Academia debe falar

29 de Abril de 2009

Tras o anuncio que o presidente Feijóo vén de facer nunha cadea de radio e o que nela e noutros medios se avanza de xeito algo máis que oficioso sobre a súa decisión de lanzar de inmediato a temida ofensiva contra a Lei de Normalización Lingüística e as normas que a desenvolven e que amparan os dereitos lingüísticos dos galegos, a Academia Galega ten o deber impostergábel de falar, ten a obriga política (no máis nobre sentido desta nobre palabra) de intervir. Debe facelo antes de que sexa tarde e de que os feitos consumen unha situación sen volta. Ten que facelo porque así llo demanda o artigo 1 dos seus vixentes Estatutos, onde se recolle que o seu obxectivo fundamental como institución consiste na “ilustración, defensa e promoción do idioma galego”.
[Manuel Murguía, primeiro presidente da Real Academia Galega]

ps. Brétemas: “Feijoo no labirinto” (01 05 2009).

Critilo e os antisistema

27 de Abril de 2009

Ultimamente tocan entrevistas. É peculiar o asunto, porque todas derivan —resulta unha obviedade— da pequena proxección que ao escriba puideron darlle as lándoas incultas que rodean a senra na que anda a diario con outros colegas do Círculo Semiótico de Vite (docencia, pescuda, levar contas, refacer currículos e planos de estudo e volver refacelos cando xa os tes listos, atender o turismo académico, pasar a mopa burocrática, solicitar proxectos de investigación e cos fondos que veñen actualizar o equipo informático que o común dos traballadores da función pública recibe co seu posto de traballo, convivir coa vella filoloxía, algo tamén coa nova, aturar egos, celebrar achados, emocionarse ás veces…). Así é a vida. O único que un espera é que desa zona mixta, dese marco non cultivado, saian ideas, análises e en particular algo de forza común para movermos o penedo grande que sempre aparece e dificulta o paso. Mixta a zona, digo, porque sendo a lándoa para o que de seu é, certo parece que nela abrochan algunhas flores e hai trebos, e dase ben nela a herba que chaman baixafumes. Aquilo —isto— é o que se espera, si, debate e intervención, e mais nada fóra diso.

A semana pasada telefonou Óscar Iglesias, xornalista de El País, para formularme unhas preguntas sobre a crítica literaria galega. A reportaxe saíu publicada o venres 24 na páxina 8 do encarte El País – Galicia con opinións de diferentes compañeiros de oficio, talvez moitos para unha soa páxina de xornal. Anotei daquela o que fun dicindo, aproximadamente o que segue, agora levemente ampliado en dous ou tres lugares. Apunto así mesmo as propostas para a reflexión de Óscar Iglesias tal como as lembro.

Preguntou o xornalista polo meu parecer sobre a crítica universitaria ou académica en Galiza. E fun e dixen algo próximo a isto:

Na miña percepción hai un bo nivel, homologábel con vantaxe para nós con outras producións críticas doutros espazos culturais. Cando falo de crítica académica en Galiza loxicamente estou a referirme a toda á que se produce, que non afecta só á produción literaria galega senón tamén á que se fai noutras linguas e noutros lugares. Un ensaio crítico feito aquí sobre Keats, sobre Leopardi ou sobre narrativas fílmicas brasileiras é tamen crítica galega. Ás veces isto non se percibe con claridade por parte da maioría. E engado outro matiz: ese bo nivel técnico considero que está pexado por unha condición inercial na que inflúen aínda en exceso os restos do paradigma estruturalista e prácticas de vella escola filolóxica. Existe unha especie de “vangarda crítica” que se liberou desa condición, pero non consegue constituírse en referente e ten escasa repercusión social, basicamente pola ausencia de operativos dinámicos de axencialidade. Tamén porque en xeral vivimos tempos de “silencio administrativo”. Quero dicir: tendo as dimensións que temos, é raro que alguén conteste; raro que alguén conteste nun sentido orientado ao diálogo e a un razoamento sen exceso de paixón, sen rizoma egótico e sen apelar nalgunha altura da discusión ao seu específico sétimo de cabalería (refírome ás conviccións profundas e aos copartícipes nesas órbitas).

Logo quixo saber Ó.I. se a teoría de sistemas e as que sinalou como outras clínicas desenvolvidas a partir dos anos 90, entre elas a teoría dos campos sociais, non condicionarían en exceso o curso das investigacións na academia galega. Eu formulei o seguinte, máis ou menos:

O peor que lle pode pasar a unha alternativa teórica é resultar trivializada e divulgada por quen non a entende e non se molesta en estudala. As teorías bourdianas e sistémicas chegaron a Galiza, arredor de 1990, con máis forza e repercusión que a calquera outro lugar da Península Ibérica e case diría que de toda Europa. Porén, os seus ecos divulgativos acabaron por afogar en alta medida o corpo conceptual e analítico, de xeito tal que se produciu unha especie de adaptación simplificadora que ten o seu expoñente máis visíbel na igualación entre “campo / sistema literario” e “literatura nacional”. A día de hoxe é complicado desmontar ese erro, tanto no mundo intelectual coma no dos lectores en sentido amplo. Para min, por exemplo, é moi sorprendente escoitar algúns escritores de prestixio sinalar que eles non pertencen ao sistema literario, como se iso fose unha opción, como se iso fose semellante a darse de alta nunha cátedra de mus ou na adoración nocturna. Pero máis grave ca iso é a renuncia a estudar a esfera de novos problemas que esas teorías sinalan como fundamentais, algúns deles con forte repercusión cultural e política, mesmo no eido identitario. Penso nos repertorios, na dominación asociada ao que se coñece como “gusto”, na homoloxia entre campo cultural e campo de poder ou nas transferencias sistémicas (movementos entre posicións centrais e posicións marxinais nun sistema dado).

Despois falamos algo de ProTexta e dalgunhas outras iniciativas en marcha no xornalismo do país, non exactamente das que se vinculan coas cabeceiras de maior difusión. Óscar Iglesias valoraba que nalgún sentido había aí un renacer da case desaparecida crítica midcult. Pensei que tiña razón e así llo dixen:

ProTexta, tanto na etapa de Iago Martínez coma na actual de Ana Salgado, e algún outro proxecto en marcha configuran a evidencia de que a crítica pode ser un exercicio intelectualmente digno e pode constituír unha intervención social e politicamente útil nunha cultura como a nosa.

Ó.I. pasou de seguido aos defectos atribuídos á crítica xornalística. Preguntoume se me parecía a min que a benevolencia era o peor de todos e lembrou algúns dos postulados teóricos de Xoán González-Millán. Lembro dicirlle que non, que para min a benevolencia non é o peor defecto da crítica. Continuei logo:

O peor defecto da crítica é a caída no desleixo intelectual e no acomodo a supostos valores locais ou universais de tipo estético e sobre todo político. Un deses acomodos é sen dúbida o promovido en aras dunha cohesión social pensada como horizonte. O que González-Millán estudou como “nacionalismo literario” ten moito que ver con eses procesos lexitimadores que ás veces son lidos como benevolencia ou amiguismo. Con todo, unhas veces é a nación o referente sobrepuxado en termos de metro-valor e outras será unha ideación alternativa, incluso con aparencia máis neutra que a que convoca o concepto de nación.

Despois pasamos a falar das fronteiras entre a produción literaria de éxito e aquela outra que Ó.I. identificou como “literatura de risco”. Mencionou algúns excesos avaliativos e algunhas correccións metacríticas deses excesos de enxalzamento esaxerado de determinados textos, case icónicos nalgún momento do pasado. Despois na reportaxe, apareceu unha mención expresa ao dito por Xesús González Gómez sobre Crime en Compostela, presentada no seu día coma fundacional para certa literatura case de quiosco. Ocorréuseme responder algo como isto:

Penso que en culturas como a galega levamos vantaxe nese campo a outras xeoculturalmente próximas a nós, tanto no noso continente como máis lonxe. É probábel que iso se deba á ausencia dunha fagocitación burguesa culminada ou completada da idea de valor artístico. Con todo, neste terreo nunca se pode dicir que haxa nada definitivamente gañado. A escola é un campo de batalla en relación co consumo de obra literaria de éxito / de risco. Interpreto que o principal de todos.

Logo derivamos á converxencia entre crítica e mercado. Óscar Iglesias mencionou que ao mellor a medra do mercado editorial estaba a condicionar a independencia dos críticos. Entón dixen:

Para min é inapropiado cuestionar en termos obsesivos a independencia da crítica e hipertrofiar esa nota por riba doutras máis relevantes. Non existe independencia na crítica e non existe tampouco tal cousa en ningunha outra actividade humana. Hai redes, hai conexións, hai fluxos, hai interdependencias, hai reparto de capital, hai conflitos e cousas en xogo. En suma: hai campo e hai sistema.

De aí fomos á recentemente creada Sección de Crítica (ou sección de crítica, a min tanto me ten) da Asociación de Escritores en Lingua Galega e aos recentes Premios Nacionais da Crítica outorgados a Chus Pato e a Marcos Calveiro (creo que en realidade, na realidade oficial, non se chaman así senón simplemente “Premios de la Crítica”, pero xa se sabe que en canto se abre o campo X ao Estado enteiro enseguida comparece, con total naturalidade, o de nacional, así que todo o mundo empeza a usalo, basicamente para marcar terreo e prestixiar o tamaño; tal retrouso, en cambio, irrita e epitelio dos españois ben nacidos cando o uso se aplica polo outro nacional, polo que ten un sentido diferente sobre os límites dos seus afectos). Óscar Iglesias lembrou que antes, na esfera galega, eses premios eran decisión dos críticos do país integrados na Asociación Española de Críticos Literarios. E mencionou, como logo se vería, e aínda se ve, na páxina mencionada do xornal, que para algúns quedaban demasiadas dúbidas no aire a propósito do sistema de votos habilitado pola AELG, en particular sobre o feito de que exista unha suposta proximidade excesiva entre críticos e escritores. Preguntoume Óscar Iglesias se eu sabía como era exactamente o sistema de votación, e en particular se podía darse o caso de que un crítico que tamén fose poeta ou narrador se votase a si mesmo. A este respecto dixen:

Esa dimensión dos premios é a que, en termos intelectuais e directamente persoais, menos me interesa de cantas se atribúen á crítica literaria. Nunca formei parte de xuris literarios (cunha excepción moi menor nos anos 80) e procuro absterme de participar en calquera votación dese tipo. O cal, como é lóxico, non significa que me pareza mal que outros colegas diriman premios. Nin me parece mal nin me parece ben. É algo no que non me paro moito a pensar (agora fágoo máis, talvez porque tamén me ocasiona algúns problemas e malentendidos e porque demanda de min xustificacións ou matizacións). Por tanto, malia pertencer á Sección de Crítica da AELG, sei bastante pouco sobre os mecanismos polos que se me pregunta. En calquera caso, creo que existe un avance importantísimo nos Premios da Crítica. Polo menos, deixaron de ser os Premios do Crítico. E iso a min non me parece pouco.

[Fotografía de Anxo Iglesias que ilustrou a reportaxe de El País da que se fala. Máis abaixo, Tres estudos de cabeza humana (1953), de Francis Bacon]

Movemento de terras

26 de Abril de 2009

En tempo de tribulacións, facer mudanza. Iso é, contra o que dixo Íñigo de Loiola. Porque nel pesaba o nome cambiado, o ardor guerreiro do ignatius escollido pola súa universalidade (o lume está en toda a parte) en contra do antropónimo vasco, e en cambio nun o que pesa é o significado do nome propio, Artemio, o intacto, o tipo puro que se adapta pero é intocábel. E niso andamos. Movéndonos. Premovéndonos. Noli me tangere pero botádeme unha man, comentei.

Brétemas, que acaba de facer no Faro de Vigo unha lúcida análise do Prontuario Feijóo para a Eterna Permanencia, mudou de Blogger a Blogaliza hai dous meses e recoñece estar satisfeito polo cambio. Tanto que suma a súa voz, como hoxe facemos nós aquí, a prol dun movemento coral, como na operística romántica, como no Guillaume Tell de Rossini, pola independencia do canto. Saudemos pois o Blogaliza 2.0 e vaiamos xubilosos onda os bosques de Uri.

De modo que si, ingresaremos na orde muxideira, no Groupe µ que argalla na retórica, na información, na comunicación e na semiótica. Ben axiña nesta pantalla.

[Na foto o Groupe Muuuuuuu en 1970]

Paul Celan en Bucarest

25 de Abril de 2009

 Para Rosa Marta

Parecen existir lagoas biográficas aínda hoxe sobre os anos que transcorren entre 1940 e 1947 na vida de Paul Antschel (Ancel en romanés). Un repaso rápido: nacido en 1920 en Czernowitz, capital entón da Bukovina romanesa hoxe repartida entre Romanía e Ucraína, asiste á ocupación soviética da rexión en 1940 e á consecutiva ocupación alemá de 1941, esta última acompañada dunha feroz represión da poboación xudía que empeza a ser desenvolvida polas tropas rumanas aliadas de Hitler (lembro agora “La parte de Archimboldi”, do 2666 de Roberto Bolaño); desde Czernowitz os pais do xove Antschel son deportados en xuño de 1942 a campos de traballo na zona do río Bug; o pai resiste só catro meses e morre de tifo, á nai fusílana pouco tempo despois “por non ser apta para o traballo”; a Paul depórtano en xullo do mesmo 1942 a un campo de traballo en Valaquia, 400 km ao sur de Czernowitz, máis tarde a outros campos, algúns nas montañas, así até febreiro de 1944, cando é liberado ou consegue escapar. En marzo de 1944 os soviéticos recuperan a súa cidade natal. Paul pasa por Kiev e regresa a Czernowitz. En abril de 1945 (estou seguindo sempre a biografía de John Felstiner, de quen por certo Emilio Araúxo publicou en Amastra-n-gallar, en 2003, Vinte preguntas que me arrepinto de non lle ter feito a meu pai) entra en Bucarest nun camión do exército ruso atestado de romaneses. Alí permanecerá até decembro de 1947. Traduce, ese é o seu traballo entón. Traballa para a editorial Cartea Rusa, entra en relación profunda co movemento surrealista romanés, xoga cos nomes, modifica o apelido para fixar o seu nome literario, anagramático a partir da versión romanesa do orixinal Ancel. Celan escribira xa algúns dos seus textos maiores. “Todesfuge“, por exemplo. Entón, decide probar a escribir en romanés, unha lingua aprendida. En edición de Víctor Ivanovici, as Prensas Universitarias de Zaragoza compilaron dezasete textos desa etapa nun libro titulado Los poemas rumanos (2005). Ivanovici sinala que son dun Celan-antes-de-Celan. Poemas en verso, poemas en prosa, un cuestionario surrealista… Sorpréndome chegando á conclusión de que o texto que maior impacto de lectura me causa é un fragmento dun poema máis extenso, perdido, acaso destruído. Reprodúzoo e animo de novo a Costraf a que abra o comentario multitudinario do poema. Deste poema brevísimo sen título:

Herba da túa mirada, amara herba,
e sobre dela o vento, unha pálpebra de cera.

 Auga da túa mirada, auga absolta.

 

 Iarba ochilor tăi, iarbă amară. / Flutură vânt peste ea pleoapă de ceară. / Apa ochilor tăi, apă iertată.

[Retrato de Paul Celan lendo na Galería Dorothea Loehr de Fráncfort en xullo de 1964. Fotografía de D.R.]

Toma de terra

23 de Abril de 2009

O novo conselleiro de Cultura e Turismo deixa ver nas entrevistas que van saíndo algunhas notas que haberá que ir considerando. A primeira é que está moi canso. A segunda é que non está excesivamente ao día de case nada do que afecta ao seu departamento. A terceira é que recibiu unha orde moi clara e prioritaria do presidente do goberno. Procedamos con orde.

Está canso Varela Fariña só polo jet lag? Non. Está canso porque Feijóo lle comunicou a súa decisión definitiva apenas vintecatro horas antes de facela oficial e de convocar aos conselleiros para a primeira foto de familia. De modo que o motorista de Monte Pío saíu zumbando polo paralelo 42 adiante en dirección oeste e avisou a Varela Fariña co tempo xusto para pillar un pixama e pouco máis. Esperemos que poida usalo durante a fin de semana. Que durma, que descanse.

Domina o novo conselleiro os temas que pasarán a ser da súa competencia directa? Non, nin moito menos. En xeral contesta con evasivas e di que precisa tempo para ler os informes que lle deixou sobre a mesa Bugallo. Recoñece que dalgúns asuntos non ten a menor idea e destaca en cambio na súa conversa cos xornalistas aqueles outros nos que experimenta maior seguridade, basicamente dous, a xestión cultural e a comunicación institucional. Recoñecerei que iso é algo máis do que se lle presupuña a Varela I, cuxa bagaxe pasaba basicamente pola organización de eventos oligárquico-patrióticos en Madrid e pola redacción de arengas contra a democracia dubitativa dos primeiros 80. Recoñecerei aínda a fotoxenia de Central Park sobre a que poida ter a Cafetería Galaxia. Indubidábel.

Cal me parece a min que sexa a nai de todas as ordes que Varela Fariña recibiu do presidente (e dos que suxiren ao presidente o que hai que facer) e, asemade, a razón pola que foi escollido para o posto? Pois, en función do que vai dicindo este señor, non outra que esta: utilizar os seus coñecementos diplomáticos e de xestión consular internacional para redimensionar a Cidade da Cultura nun sentido basicamente museístico e turístico e promover unha efectiva internacionalización da cultura galega que non se desapegue en exceso desa fórmula (incluída a museización?, incluída). Aparquemos polo de agora a primeira función mencionada e concentrémonos na segunda. Soa ben, non si? Claro, soar soa ben; anotemos con todo un par de observacións a modo de aviso para navegantes sen compás. A primeira remite a algo que aquí xa se comentou con detalle: ao PPdeG non lle interesa nada, pero nada de nada, a proxección exterior da cultura galega tal como por exemplo se veu definindo nos debates do blogomillo; e non só iso, senón que ademais non ten a menor idea sobre en que consista tal cousa. De aí que o seu programa electoral diga as barbaridades que di nese plano. A fundamental, segundo pode constatarse na ligazón recén marcada, é que liga o futuro da presenza exterior da cultura de Galiza ao que se logre alcanzar mediante convenios bilaterais con organismos como o Goethe-Institut e outros homólogos. Reitéroo: n.p.i.

Entón, por que afirmo o que afirmo? Sinxelo, sinxelo e directo como todo o que se negocia nas mesas da dereita. Na misión atribuída a Roberto Varela asúmese algo moi obvio que me fartei de argumentar desde a aparición do blog. A proxección exterior da cultura ten unha vertente efectivamente exterior, que nalgúns casos posúe unha dimensión comercial e/ou ideolóxica importante (pénsese na cultura de masas estadounidense, cos seus vectores de dominación, alienación e neutralización da diferenza cultural) e que noutros moitos permanece nun terreo de interacción cun perfil relativamente limitado ás elites culturais. Pero a proxección exterior das culturas nacionais ten como fundamento principal, cando non se trata de xestionar grandes mercados, algo en principio paradoxal: lograr unha maior cohesión identitaria DENTRO e un certo orgullo de marca efectivamente nacional orientado a alcanzar un parangón con outras culturas nacionais. Proxectarse, por tanto, para cohesionarse cara a uns mesmos e promover así un afortalamento e unha mellor definición da autoimaxe. A cousa é moi sinxela: resulta bastante parecida ao que se fai coas fotos que seleccionamos en Facebook ou en webs persoais para que os demais nos coñezan e nos recoñezan.

O cometido encomendado a Roberto Varela Fariña por Alberto Núñez Feijóo e polos seus superiores/protectores, na miña percepción e análise do que se vai facendo e do que nos medios afíns se vai dicindo, é o seguinte: utilizar a proxección exterior para proxectar DENTRO xustamente a súa idea de Galiza, asociada esta tamén no marco cultural á secundarización da lingua e dos produtos máis directamente asociados a ela como vehículo ou soporte (literatura, teatro e certa música sobre todo). Aposto unhas birras a que Varela Fariña asumiu un decálogo que comeza con algo semellante a isto: 1) hai que proxectar en particular as formas culturais que non precisan da lingua como soporte (pintura, escultura, arquitectura, certa música, certo cinema, certas outras artes visuais, certa BD…), 2) cando se proxecten formas e produtos culturais de base lingüística farase con fundamentación no bilingüismo que antes foi harmónico e agora o PP denomina “cordial” (ou era hepático?, ou duodenal?), 3) a igualación oficial dos textos exportábeis estará ao servizo da idea-marco da política cultural do novo goberno e dos seus inspiradores financeiros e mediáticos, non outra que alcanzar unha minoración definitiva da lingua como elemento identitario e en consecuencia habilitaren unha vaga rexionalizadora que subordine de vez a cultura local (galega) á cultura nacional (española). Isto último significa que dentro dos modelos existentes no Estado, a política da proxección exterior estaría afastada do que fan os institutos Cervantes e Ramon Llull e se aproximaría algo (só algo) ao que se pretendía que fixese o Instituto Etxepare (co novo goberno de Patxi López e o amparo alí do PP pretenderase aínda máis), se ben aquí todo iso se fará sen unha institución homologábel ás que veño de citar e sen que se dean os condicionantes políticos e culturais que no País Vasco conduciron a pensar nunha proxección da cultura vasca de expresión castelá. Sobre este aspecto tamén teño feito comentarios no blog, case sempre por referencia a Valle-Inclán. Calquera pode procuralos e intuír que é o que eu penso sobre o asunto. Orabén, Valle-Inclán non é parangonábel en ningunha orde por exemplo con Marta Rivera de la Cruz ou con Agustín Fernández Mallo (semella que tamén obsesionados co linfoma da imposición lingüística). As circunstancias e as coordenadas de campo eran outras. Non levaría moito tempo explicarllo a un diplomático que le polas noites poemas de Ferrín, pode que mesmo de Heriberto.

Insisto en que o que acabo de formular son, ante todo, suxestións inducidas polo que un vai escoitando e vendo, pero desde logo teñen base tamén no programa electoral do Partido Popular e nas súas prácticas e formas de xestión cultural. Nas deles e, reitéroo, nas dos seus protectores do mundo financeiro-mediático. Ese semella ser o programa, sabémolo de sobra. Pero nós estamos aquí e este estarmos nós aquí non será un problema menor para esa xente nin para a súa planificación do futuro da cultura de noso.

[Bugallo e Varela no recente traspaso de poderes na Consellería de Cultura. Foto tomada de Vieiros]

Intelectuais e manicura

22 de Abril de 2009

“¡Intelligentsia, dame / el nombre exacto de las cosas!”. Ou non era exactamente así o arrinque do poema de Juan Ramón? Xa non o lembro ben agora que releo algunhas pezas breves de Alfonso Sastre, como El intelectual y su sombra e Diálogo para un teatro vertebral, onde se fala do poder metafórico da Numancia cervantina, da alegorese, de autos sacramentais (de que me soará a min isto?). Quen outorga o nome ás cousas? Que instancia do poder ou dos contrapoderes? Quen conforma iso que alguén denominou o colexio de intelectuais? Por que un fiscal considera que a ideoloxía se agocha só nas accións dos outros, do outro político? Dos outros que seguen consignas dalgunha intelligentsia dadora de nomes e estruturas… mentres que a lei e o dereito están limpos, carecen de ideoloxía, como unha estatua nun parque público, a de Millán Astray na Coruña, por caso. A de Unamuno en Salamanca, tamén. Como unha pomba que voa e se detén sobre a cabeza que pensa ou sobre a cabeza que só actúa… e alí defeca. Alí, xusto alí, sobre o cráneo militar ou sobre o cráneo do filósofo.

Quixera hoxe retomar algún fío do escrito onte a propósito de Millán Astray. Claro, é imposíbel non pensar naquel acto universitario, con Miguel de Unamuno como reitor en Salamanca, cos lexionarios na sala, as forzas vivas todas, a idea da hispanidade imperial de fondo na celebración do 12 de outubro, José María Pemán empoleirado no seu rechouchío lírico, Carmen Polo de Franco presente (algúns sinalan que por fortuna para a integridade fisica do intelectual que falecería só dous meses despois, o derradeiro día daquel ano). “¡Coja el brazo de la señora!“. Desde logo, a foto de abaixo, tomada á saída de Unamuno daquel acto demostra algo. Todos coñecemos aquel episodio. Todos e todas recoñeceremos que hai que estar feito dunha pasta especial para resistir naquel momento de guerra e represión a mirada ominosa do xeneral golsando o seu “¡Muera la inteligencia!“. Non todos o resistirían. Non todos. Foi entón cando a Pemán se lle escapou o flato larínxeo, o matiz: “¡Viva la inteligencia! ¡Mueran los malos intelectuales!“. Un prodixio da nanooratoria.
Ocorréuseme máis dunha vez, hoxe mesmo, que aínda que só fose como memoria daqueles feitos, daquel día no que se opuxo a morte á luz da razón e da cultura, algún outubro do terceiro milenio, digo, só algún e non necesariamente con protocolo de maceiros nin grandilocuencia de armadanzas locais, podería convocarse o acto de inauguración oficial do curso académico nas universidades galegas polos tres reitores do país diante da estatua de Millán Astray na praza de Millán Astray. Disfrazados mesmo, por reutilizar o fraseo lexionario que onte saíu no blog. Disfrazados de reitores, si, e acompañados da corporación municipal coruñesa, das autoridades civís e militares, do delegado do goberno central e do macrodelegado da Xunta na cidade (porque entendo que xa non o é na provincia, non si?), acompañados tamén do abade da colexiata, dos directores xerais de caixas e bancos, das asociacións de amas de casa, dos choqueiros das Atochas, da nanoburguesía loira de mesa petitoria e tutti quanti antes de acabar todos logo no Tarabelo ou na Traída. Iso apenas, simplemente iso. En voz baixa. Para que ningún fiscal se anoxe coa intelixencia ou coa ideoloxía. Só iso. Sen serradura de pernas. E entón, nesa altura, soaría desde o cuartel de Infantería ou desde un quinto piso das vivendas militares inmediatas (de oficiais?, suboficiais?, ignórase…) a voz cega que vén do íleon da historia, ¡Cojan el brazo de la señora!, e un psicoterapeuta de Mar del Plata con consulta na Praza de España que casualmente levara a cadela ao green Astray por mor da diaria dexección canina dirá polo bajinis “huuuui, que perversión!”.

[Estatua de Unamuno en Salamanca, de Pablo Serrano (1968), e fascistas increpando ao reitor salmantino á saída do Paraninfo despois do seu enfrontamento con Millán Astray o 12 de outubro de 1936]

A idea de ben público

21 de Abril de 2009

Conta Vieiros algúns pormenores do xuízo celebrado na Sala Primeira do Penal coruñesa por atentado contra un ben monumental da cidade ao que xa nos temos referido aquí outras veces. A verdade é que todo o acontecido e dito no xulgado se revela como unha morea de despropósitos, difícil de comprender e imposíbel de xustificar. Dunha banda, fiscal e Concello da Coruña, doutra unha asociación de lexionarios, doutra o avogado defensor, doutra os tres imputados. Faltou que se personase a Fundación Xoán Piñeiro, aínda que moito me parece que esta obra non será das que na Fundación queiran que deixe memoria viva da dedicación á obra pública do escultor de Hío.

Algún dos momentos referidos pola prensa lémbranme un episodio verídico que tivo lugar aos poucos días de inaugurada a estatua en homenaxe ao xeneral fascista e en desprezo aos valores democráticos. Nunha tasca da rúa Capitán Troncoso, próxima a María Pita e por tanto tamén á praza de Millán Astray, alguén dixo que parecía mentira que acabada de instalar a estatua do xeneral xa lle faltase un brazo. Algúns parroquianos manifestaron incredulidade e un par de vasos de cigales máis tarde decidiron cruzar o pequeno túnel baixo as vivendas ás que se entra pola rúa Xeneral Alesón e encamiñárense así á Praza de Millán Astray subindo polo xardín traseiro do pazo municipal. Regresaron pouco despois sen ter clara a cuestión e seguiron bebendo mentres alguén ría con discreción na barra.

Tampouco ten clara a cuestión o goberno municipal da cidade, que pide oito mil euros de multa para cada un dos tres inculpados e nada menos que vintedous meses de cárcere tamén para cada un deles. Na curiosa percepción do fiscal, que a actuación dos acusados se vinculase cunha determinada ideoloxía aclara e agrava os feitos. A asociación de lexionarios pensa que por iren aqueles “disfrazados” a pena debe ser superior. Hai algúns extremos singulares nestes razoamentos que semellan ter cancha no noso estado de dereito. Unha é que eses lexionarios xubilados son os primeiros en se vestir con roupas estrañas á menor oportunidade, e desde logo cada vez que acoden á praza para homenaxear ao fundador da Lexión. Outra é que o estado favorece sen rubor aparente esa clase de indumentaria en actos oficializados, sen irmos máis lonxe nos que se produce colaboración coa igrexa católica, en especial durante a dita semana santa, cando incluso se chegan a producir simpáticos indultos e outras colaboracións confesionais pintorescas entre os poderes públicos e a xente dos capirotes e das mitras. Pero, por reiterar unha posición que aquí foi exposta en máis dunha ocasión, o peor do asunto é que, en función do estipulado con absoluta claridade pola lei, ese ben patrimonial da cidade coruñesa non só non debería seguir onde segue senón que a súa presenza nese sitio, nese espazo público que é de todos e formula significado político dirixido tamén a todos, constitúe de seu un atentado permanente contra a dignidade democrática e contra as liberdades públicas, alén por suposto dun recordatorio sobre un sistema de valores infernal no que cultura e intelixencia ocuparían un chanzo criminalizado, varios metros por debaixo da bota militar. De modo que, en fin, é posíbel que resulten encarcerados tres cidadáns que, de xeito tan inapropiado como ineficaz, intentaron deixar á pata coxa o bronce que nos insulta a todos día tras día desde hai moitísimos anos.

A pregunta é sempre a mesma: a que espera o fiscal ao que corresponda intervir para inculpar ao alcalde Losada Aspiazu? É máis grave intentar serrar a perna dunha estatua que non retirala do espazo público cando por lei ten que facerse?

[A estatua en homenaxe ao xeneral Millán Astray na Coruña, obra de Xoán Piñeiro Nogueira, e procesión católica de semana santa con lexionarios portando a cruz]

De árbores e deuses

18 de Abril de 2009


En 2004 Eduardo Estévez lanzou o proxecto Lúa Gris, e dentro del a revista de tradución en rede Poesía lunática, da que creo que só chegou a aparecer o número de presentación. Incluía textos de Patrizia Cavalli, Ugo Foscolo, Ingeborg Bachmann, René Char, Vicente Huidobro e Sylvia Plath en tradución a cargo de diferentes colaboradores. Foi unha idea fermosa.

Recupero a tradución que daquela concretara dun texto de Sylvia Plath, o poema “O aforcado” (“The hanging man”), do libro de 1965 Ariel, que hoxe é probábel que formulase doutro xeito:

Colleume algún deus das raíces do meu pelo.
Crepitei como profeta do deserto nos voltios azuis de seu.

As noites escapulíronse da vista, súpetas como as pálpebras dun lagarto:
Mundo de calvos días brancos nunha cunca sen sombra.

Un aborrecemento voitroso prendeume nesta árbore.
De el ser eu, faría o que eu fixen.

By the roots of my hair some god got hold of me. / I sizzled in his blue volts like a desert prophet. / The nights snapped out of sight like a lizard’s eyelid: / A world of bald white days in a shadeless socket. / A vulturous boredom pinned me in this tree./ If he were I, he would do what I did.

[Sylvia Plath e Ted Hughes cos pais deste último nunha fotografía de 1956]

Coincidencias?

14 de Abril de 2009

Mágoa que coincidan no tempo a II Semana de Poesía Salvaxe, que ten lugar en Ferrol estes días, e o II Simposio Poéticas de Resistencia, que ten lugar en Compostela e arrinca mañá con algúns actos previos ao debate máis académico. Ou quizais sexa signo de algo esa coincidencia, pois ambos eventos recollen actitudes nalgún sentido converxentes sobre a renovación da poesía e (quizais máis importante) do concepto e da percepción pública da poesía nas sociedades deste tempo noso.

A poesía xa non pode ser reducida a espazos conceptuais marcados polo vello suxeito (masculino, etc.) hiperestésico. Tampouco non a simple eufonía moral ou a música de fondo con sintaxe ben composta. Moito menos, e un segue a escoitalo, a trasunto sublime de non sei que tensión espiritual. Algo novo abrocha desde hai moito tempo xa. A poesía pode ser todo o que se vén de indicar tamén, claro. Pero é iso e moitísimo máis ca iso. Igual que a política é algo máis que Feijóo falando no Hórrreo nun debate de investidura. E o caso é que o que sinalo non dá chegado nin á xente nin a unha boa parte dos que explican á xente estas cousas.

[Cartaz da semana ferrolá dedicada á poesía salvaxe, asunto ao que presta atención o blog Grøenlandia, que medio compromete cos seus seguidores/as formalizar unha crónica do que alí ocorra. Como lectores de Carlos Santiago, e dos demais participantes no evento, desde aquí facemos votos porque ese compromiso se desenvolva con detalle. Sobre o simposio compostelán apareceu xa unha crónica en Praza das Letras. Recolle ademais interesantes declaracións de Iris Cochón, unha das organizadoras do encontro]

Medir os tempos

9 de Abril de 2009


Segundo xa se sostivo por aquí, dereita e esquerda nominal diferéncianse hoxe nalgunhas pautas, si. Unha delas, das máis destacadas, é no xeito de medir os tempos de intervención/comunicación á hora de combatir ao contrincante político. Sempre me irritou a inversión anotada por Michel Foucault a partir do apotegma de Karl von Clausewitz, segundo a cal a política sería a guerra desenvolvida e continuada con outros medios —Clausewitz dixérao ao revés no célebre Vom Kriege (1832), do que se dispón en liña dunha tradución ao inglés. A fin de precisar argumentos, engadirei que esa torsión sintáctica molesta máis no sentido intelectual que no ético. Desde logo, asumo a exactitude de fondo do quiasmo foucaultiano: a dominación consiste moi a miúdo en facer que o abuso sexa percibido como pacto. Por aí derivariamos á noción gramsciana de hexemonía, segundo é ben sabido; ou mesmo ao Zygmunt Bauman que en Liquid Modernity, tendo presentes conflitos como o balcánico ou o iraquí (o primeiro, o de 1990), reformula a Clausewitz para indicar que a guerra hoxe é a promoción do libre comercio mundial por outros medios. Novos matices quedarán para posterior ocasión.

O asunto entra hoxe no blog a propósito dunha das últimas comparecencias de Pérez Touriño como presidente do goberno. Interrogado polos xornalistas en relación coas declaracións de Baltar das que se informou aquí nun post hai un par de días, Touriño volveu ás andadas: dixo que iso non era novidade e acabou na vella linguaxe formularia da peor resignación antropolóxica. “Éche o que hai”, esa é a fórmula por el aplicada tamén cando o acusaron disto e do outro, nuns momentos nos que a partida estaba en xogo e nada fora decidido aínda. Esa combinación melancólica de suficiencia moral, soberbia intelectual e desgana física para baixar ao ring da argumentación foi o que derrotou ao bipartito o 1 de marzo. Esa abulia, ese baixar os brazos, esa convicción sobre o feito de estar á marxe da loita política, esa indolencia que tanto lembra ao último Felipe González na Moncloa, xa a partir de 1993, resulta por completo inadmisíbel en quen aspira a gobernar un país. Iso é o que abre a porta á reacción, esa entrega desmoralizadora, irresponsábel. Certo, é probábel que Baltar, cando compareza perante un tribunal (que creo que esta vez non escapa), xure e farfalle que el non dixo tal e que todo se debeu a unha mala interpretación do reporteiro e tal e cal e agora imos tomar unha de callos xuntos vosté e mais eu, e eu son incombustíbel e guapo, un campeón e tumba e dalle. Si, e que? E que, Touriño? Todos sabemos o que ese individuo leva anos e anos facendo cando hai eleccións, en efecto, pero até agora non se dera unha circunstancia tan favorábel como esta para conducilo perante a xustiza por delictos libremente confesados contra as leis, incluída aí a electoral. Se a conversa está rexistrada (difícil, porque Baltar non é parvo) algo debería pasar, algo tería que pasar.

Alén do anterior, a dereita de sempre non actuaría así. Funciona coa pauta do can de presa. Sabe calcular o momento preciso para trabar e facer dano. Por exemplo, a dereita non largaría agora, antes da constitución do novo goberno e en plenas vacacións de pascua, o escándalo Hernández. A dereita esperaría a que o tipo fose conselleiro de Obras Públicas. E cobraría así unha peza de caza maior, non un paspallás ou unha miñoca. Naturalmente, estou a pensar na dimensión mediática de todo este asunto, que si, é tamén venatorio, polo menos venatorio xa que non bélico no sentido Clausewitz-do-revés. Porque se concederá que non é o mesmo forzar a renuncia dun deputado que forzar a dun membro do goberno. E que non se dan conta? Cal é o motivo para facer política como hermanitas de la caridad cando un ten fronte a si todo o que o PP ten neste país noso (o que ten á vista e o que ten camuflado como paisaxe)? Alguén entende a esta xente? Esta sedicente finesse d’esprit que en realidade non é máis que panfilismo e dervichia basal, autismo político.

[A ilustración tómase da páxina http://www.myspace.com/coachisrael]

Iraq e as historias contadas: falsificación e impunidade

8 de Abril de 2009

Hai seis anos, na primavera de 2003, fun convidado pola Asemblea de Estudantes da Faculdade de Filoloxía da Universidade de Santiago de Compostela para conducir un acto poético contra a guerra, contra o imperialismo e contra o pensamento único. No acto leron poemas Antón Lopo, Pilar Pallarés, Claudio Rodríguez Fer, Chus Pato e Alfonso Pexegueiro. Pode que tamén eu. A última hora non puido asistir, por problemas de saúde, Manuel María, quen faleceu no verán do ano seguinte. Algúns membros daquela Asemblea de Estudantes son hoxe compañeiros en tarefas docentes ou de investigación. E o caso é que alguén lembrou o que aquel día dixen na sala de graos, onde se xuntara bastante xente, se non recordo mal. Procurei o texto e apareceu. Reprodúcese abaixo na súa parte introdutoria. Vai para Cristina e Isaac, seis anos despois. Acaso compartan comigo eles e a maior parte dos asistentes a aquel acto unha convicción: que algún día veremos a Bush, a Blair e a Aznar perante a Corte Penal Internacional.

Agradezo á Asemblea de Estudantes a súa invitación para presentar este acto e mais a iniciativa de traerdes poetas á Faculdade. Todos sabemos por que razón estamos aquí, todos e todas sabemos o que este acto significa. O certo é que nunca houbo un exceso de iniciativas desta índole na casa, non desque eu entrei por primeira vez aquí a mediados dos anos 70. Sempre viñeron máis os escritores mortos que os vivos. Non sei exactamente por que.

Grazas tamén a todos os presentes, aos compañeiros que cederon unha parte das súas clases para favorecer a presenza do alumnado e, de xeito moi especial, aos poetas que nos acompañan, incluído Manuel María, que por unha indisposición non pode estar entre nós. Grazas a todos vós, queridos amigos: Antón, Pilar, Claudio, Chus e Alfonso.

Reitero que todos sabemos que facemos nesta sala hoxe, día 30 de abril de 2003. Todos e todas somos conscientes de que a partir da caída do muro de Berlín, do reequilibrio incerto do mundo e das circunstancias históricas que isto trouxo consigo, até acontecementos máis recentes, como os ataques do 11 de setembro e a segunda guerra do Golfo Pérsico, non é só que asistamos á pretendida escenificación da fin da historia senón que contemplamos algo que vai bastante máis lonxe. Cos últimos episodios bélicos, asumidos e xustificados pola administración republicana estadounidense, por parte da súa opinión pública e mais por algúns outros líderes europeos e doutras zonas do planeta —minoritarios, si, pero con enorme poder—, o certo é que parece pretenderse meter a marcha atrás da historia. Rectificar o que eles consideran un exceso de concesións, impropio para garantir unha óptima rodaxe da maquinaria da economía global, incluídos aí por suposto os sectores da industria do armamento e o negocio das grandes petroleiras e outros sectores enerxéticos. Ao fondo, a medio prazo, están ademais outras cuestións, entre elas, penso eu, a emerxencia de novas potencias económicas. China, de maneira moi especial, polas súas extraordinarias potencialidades, incluído de xeito directo o que representa para o consumo. Tomar posicións na zona do Golfo para controlar sucesivamente a Península Arábiga, Siria e Irán, supón gañar un espazo de tranquilidade para o estado hebreo pero non en menor medida adiantar de xeito suficiente as estruturas de contención e o novo reparto da torta mundial en relación con China, a colosal potencia emerxente.

Eis a Historia. Unha das vertentes máis esperanzadoras que perviven neste momento consiste nisto: a poboación mundial e de xeito moi particular vós, que sodes a vangarda dun movemento estudantil comprometido e solidario que irá a máis axiña, tomades nota da manipulación colosal da Historia. Desta do día presente e por suposto tamén da de onte e da de sempre. Pero doe de xeito moi especial, a vós, ás mariscadoras, aos labregos, aos obreiros, aos mariñeiros, testemuñas directas de acontecementos gravísimos, protagonistas en realidade da nosa historia parcial, a rectificación. Que se nos diga: isto que acabas de vivir, de experimentar, de promover… non existe, non ocorreu. Na manifestación do domingo erades 223, por certo todos ebrios, comunistas e separatistas. Todos tendes magníficas bolsas de estudos. Todas tendes traballo se o queredes. Non hai marxinación social. Non hai fame no mundo. A vida é perfecta.

Chegará un día en que se nós non o remediamos, e tal e como vai de lanzada a maquinaria poderosa e reaccionaria da dereita global e local, chegará un día en que a simple asistencia a un recital como este constitúa un delicto de lesa USA, de lesa aznaridade, de lesa fragancia. Estaredes todos nalgunha baralla, como esa que de xeito tan obsceno e perverso publicitaron os gobernos da chamada “coalición” e que sen ningunha clase de pudor nin de respecto por nada que non sexa o espectáculo gratuíto da idiocia reactiva a prensa occidental a diario. Todos estamos na baralla, nalgunha baralla, todos somos delincuentes e marxinais, todos nós reducidos a un non-nome, a ignominia tolerada de Guantánamo.



Isto ten que ser detido e contestado con decisión e convicción. Hai que dicir un “basta” moi alto para rematar entre outras cousas con esta paranioa da autoxustificación permanente, esta síndrome da explicación completa dos nosos actos. Porque agora estamos aceptando a validez dun procedemento louco que nos leva a que cada vez que dicimos non a algo, se non dicimos simultaneamente non a outras tres ou catro cousas que a eles son as que lles interesan máis quedamos desautorizados, autoimpugnados. Cómo se pode xogar a este xogo? Un berra por exemplo “non á guerra“ e de inmediato se lle esixe que pronuncie tamén un “non ao terrorismo”, un “non ao comunismo”, un “non ao derrotismo”, un “non á malaria”, un “non ás laranxas do Magreb”, un “non a non sei que”. É como se cando un vai a un restaurante tivese que dicir que quere de comida e tamén todo o que non quere. E ademais explicando convenientemente os porqués, dado que se non se fai así enseguida será catalogado como sospeitoso.

Fraga vén facendo exactamente isto desde sempre. Desde sempre lembro ser insultado por este señor. Cada vez que asino algo sae el ao pouco dicindo que todos os que respaldan iso nunca asinarán un manifesto contra tal ou contra cal, que nunca denunciarán isto ou aquilo outro. Non pode ser! Tería que estar perseguido por lei. Polos fiscais. Porque supón a redución permanente da opinión e da diferenza ao territorio da ilegalidade.

Todo este panorama é o dunha democracia aparente, manipulada até extremos que fan precisa unha reacción tamén global en todas partes. Empeza a ser unha nova forma de fascismo de cara amábel, un fascismo enfeitado. Noutros momentos da historia falariamos acaso de revolución; hoxe non, con certeza, pero os efectos terían que ser moi semellantes, comezando nun estrato cultural.

A guerra, o imperialismo, o pensamento único… servidos en primeira instancia polos medios. A guerra é tamén unha guerra da linguaxe, dos signos e dos códigos, da pedagoxía social. Desorientado o público, o electorado, sobre os límites entre a realidade e a ficción, entre os feitos e a invención, semella que todo vale. Sabemos da mentira e porén aceptamos o discurso. É como xogar ao xadrez contra un tipo que mete tres raíñas de matute. Querería lembrar as palabras tan silenciadas de Michael Moore cando recolleu o seu oscar ao mellor documental por Bowling for Columbine. Dixo que estaban alí o resto de nominados, que a todos lles gustaba a non-ficción porque vivimos tempos ficticios, baixo o mandato dun presidente ficticio e metidos nunha guerra librada por razóns ficticias.

E en efecto é así. Vén sendo así en todos os niveis da vida pública. Nós sabémolo moi ben en relación co Prestige, en relación coas vacas tolas, en relación coa normalización lingüística, en relación coas infraestruturas viarias… E tamén por iso estamos aquí. E estaremos sempre aquí. Este é o momento para a poesía, é o momento dos poetas e das poetas.

[Arriba, a baralla iraquí, utilizada con profusión polos medios de comunicación e comercializada como xogo nalgúns países no tempo da Guerra de Iraq. Abaixo, a foto dos Azores, tomada o 16 de marzo de 2003]

Crise, deporte e nomenclatura

7 de Abril de 2009


Vendo a Rodríguez Zapatero comentar a crise de goberno e situala como apéndice do plano secuencia da súa semana de gloria internacional, con foto en tres cidades distintas da man de Obama, vendo o aceno aínda xuvenil de persoa oufana por sentar na mesa onde se decide o rumbo do mundo, anoto o que me vén á cabeza sobre a reconfiguración do Goberno do Estado:

1. Resulta clara a mensaxe que Zapatero quere deixar en termos históricos como presidente. Chámase igualdade e pasa pola equiparación definitiva de homes e mulleres. Non é pouco, hai que recoñecelo. As dúas primeiras vicepresidentas son mulleres, o terceiro vicepresidente é varón. Na foto de mañá nas escaleiras da Moncloa flanquearán ao presidente dúas mulleres: pola dereita Fernández de la Vega e pola esquerda Salgado. A foto é a mensaxe, considero. Salgado será a primeira ministra de Economía na historia de España. Primeira ministra de Defensa hóuboa xa antes. Está claro, a día de hoxe, que o xefe de goberno intentará promover unha muller como sucesora súa cando el canse.

2. Resulta tamén claro o propósito de blindar colexiadamente o núcleo duro de decisión. Será o partido quen entre apretado á melé da crise económica. Ignoro se coa mesma estratexia que os da foto de arriba. Era precisa máis política, dise. Si, e tamén menos responsabilidade persoal se a cousa fracasar. Obsérvese: nunca antes estiveran nun goberno do Estado o secretario xeral do partido, o vicesecretario e o presidente. Ou moito me equivoco, ou nunca antes (Glorioso Movimiento Nacional á parte, claro).

3. O famoso organigrama ten bastante de carambola. A verdade é que eu non acabo de crer que haxa organigrama. Desde logo non na proxección que se traslada á sociedade. Descoñécese esa cousa, dentro e fóra. A distribución queda así, e podería quedar doutro xeito, de calquera outro xeito. Nas primeiras informacións, a iso das 13,3o h. de hoxe, escoitei nomes curiosos de ministerios, que polo de agora non existirán. Por exemplo, Fomento y Vivienda como un único ministerio. Educación…, que dicir de Educación? Era un ministerio diso, de Política Social y Deporte. Sen Universidades. Agora será de Educación a secas. Ou de Educación a Secas? Díxose que de Educación y Universidades, pero na páxina de Moncloa di só Educación, se ben coa Secretaría de Estado de Universidades dentro. Zapatero non sabe que facer con Universidades. Agora mete a un catedrático de metafísica a dirixir o asunto. Tamén hai unha latinista en Cultura. Son novidades curiosas. Como persoa de Humanidades, a min preocúpame un pouco tanta presenza do gremio. González-Sinde non perde o tempo: xa ten clube de fans. Piden que sexa cesada antes de tomar posesión (P2P e esas cousas…). Por certo, Política Social agora pasa a ser, con Trinidad Jiménez, Políticas Sociales. Curioso tamén. Talvez haxa dúas no canto de só unha. Non hai organigrama? Non, non hai organigrama. Hai reaxuste e adaptación ao medio. Serán tres as vicepresidencias (algo como mínimo antiestético) pola entrada como ministro de Política Territorial de Chaves (na páxina web da Moncloa, asegúroo!, até hai uns minutos dicía que sería ministro de Cooperación Territorial; pero igual se queixou Moratinos a ZP, porque el é de Asuntos Exteriores y Cooperación…, demasiada cooperación, carafio, pensaría ese home un chisco diletante de máis). Raro igualmente isto de deixar a presidencia dunha comunidade autónoma como Andalucía para entrar como ministro no goberno central. E cando aínda non se cumpriran trece meses desde aquelas eleccións autonómicas. Non semella moi respectuoso cos andaluces. En fin: tres vicepresidencias, diciamos. Podían ser máis, é certo. Podían ser oito, ou once. Podían? Podían! E podía haber un ministerio de Vivienda, Universidades, Avecrem y Medio Ambiente? Abofé que si!! Con circunstancias ad hoc, abofé que si.

4. Chama a atención que a Secretaría de Estado de Deportes e o Consejo Superior de Deportes pasen a depender directamente de Presidencia do Goberno. Será que Gabilondo non o quixo? Ca! Máis ben terá que ver con algo que ocorrerá en outubro deste ano 2009. A posíbel designación de Madrid como cidade olímpica en 2016. Úloo, so iso. De non estar Chicago na carreira até pensaría que esa fose unha das postais intercambiadas con Obama. Pero Chicago é Chicago, talvez outra aposta persoal. Ou é que en Chicago xa decidiron que non poden cargar con iso ou que non cadra coa austeridade autoaplicada? De calquera xeito, o deporte sempre se enuncia con sorriso, como ben saben nos telexornais. Nunca entenderei por que, pero iso é o que ocorre.

5. Blanco toma posicións para entrar na carreira de fondo pola Xunta en 2013. Este home, creo que con Corcuera e Corbacho o único ministro socialista da Restauración sen título universitario (acabou Dereito pola UNED?), é calculador. Todo era previsíbel, pero agora fica confirmado un dos elos do conto que nós mesmos nos contamos. Semella verosímil. Aí, por outra parte, concordo con Rajoy e con Feijóo (horreur!): será moi doado facelo mellor que Magdalena Álvarez.

6. Catro galegos nun total de dezasete ministros. Imaxino que iso precipitou a saída de Molina, ou que polo menos contribuíu a darlle porta tras un par de anos de servizos. Catro galegos, si, e polo menos tres con peso político no gabinete. Pode ser interesante. Veremos.

7. Last but not least, máis da metade dos membros do novo goberno son máis novos ca min. Non acabo de entender como pasan estas cousas.

[Partido de rugby con tocamento Francia-Australia (2008). Fotografía de Tim Wimborne]
ps. Cando o vicepresidente nono prometeu o cargo o crucifixo seguía alí. Un aseguraría que incluso máis grande (08 04 2009).

A democracia aparente

7 de Abril de 2009

Leo o capítulo VIII da vixente Lei Electoral, “Delitos e infracciones electorales”. Leo despois as declaracións de José Luis Baltar a Xornal de Galicia o domingo 5 de abril. Pregunta o xornalista ao presidente da Deputación de Ourense se o carrexo é un invento seu. Responde Baltar: “Lo hacemos todos, pero nosotros ganamos. Hay que trabajar. En todas las elecciones voy a Nogueira para vigilar cómo va la cosa. Vi a una pareja y tuve dudas. Le pregunté si me darían el voto, me dijeron que sí y entonces les cambié las papeletas que llevaban en la mano por unas del PP. Los acompañé hasta la mesa y luego comprobé que le iban a votar al PSOE”.
Vai pasar algo? Que fai a fiscalía?
Resulta obvio: iso que declara Baltar é un episodio que sabemos mínimo. O tipo, fachendoso como é, pletórico na súa estatura moral, ardido na hiperestesia ocasionada pola vitoria e por saberse co control absoluto de cada centímetro cadrado da provincia de seu, afeito ao vaivén hormonal do trombón fálico-retórico (burrada colosal seguida de inmediata retracción da vara; infamias persoais seguidas de calculadísimas peticións de desculpas), no límite último da súa lenta retirada da vida pública institucional, confesa algo. O tipo confesa algo mínimo. Mínimo, si. Sabemos que iso que di Baltar representa na escala dos mapas etopolíticos deste self-made man unha minucia, un nanocouso, un retallete do catálogo brutal de sometemento a intereses propios e de partido da bendita democracia, desta democracia tamén lenta del e do seu partido. En efecto, mínimo o acto do tipo na xornada electoral, mínimas as consecuencias. Pero a fiscalía non pode ignoralo. Ten a obriga constitucional de intervir. Máis aínda por ocupar Baltar o cargo que ocupa. E non debería agardar a que ninguén, particulares ou partidos políticos, promova nada.
A fiscalía ten que observar se hai ou non hai delicto no que Baltar confesa que fixo o día 1 de marzo. De habelo, terá que concretar aínda en que número. Cantos son os delictos confesados nesas palabras mínimas polo presidente da Deputación?
[Baltar no seu gabinete da Deputación de Ourense. Fotografía de Suso Arjomil publicada en Xornal de Galicia]

Maside teórico

6 de Abril de 2009
Co fío do texto de onte, saen outros no taller do blogueiro. Entre eles a dimensión teórica de Maside, que analicei en traballos de hai case quince anos e que hoxe sinto algo alleos nalgún punto da argumentación, pero sobre todo na linguaxe crítica aplicada. Vía entón conexións claras entre o movemento renovador da plástica galega de preguerra e a estética fenomenolóxica. As liñas conducían a Ortega, a Heidegger, ou ao Hartmann que se coñecería bastante despois… Mesmo a Adorno nalgún punto. Pensei tamén no interese de Maside por verse e situarse como signo para si propio (como nestas fotos). Algo sobre o que sen dúbida tivo que falar por extenso con Dieste, el mesmo afectado por esa doenza non só posmoderna da autoficción, en especial nun libro como o Félix Muriel. Recupero, traducidos e levemente abreviados, uns parágrafos escritos quizais contra 1995:
Resulta constatábel en Ortega y Gasset e en Rafael Dieste a consi­deración da obra artística como unha opera­ción fenomenolóxica, como instru­mento de visión ou logos herme­néuti­co destinado ao desvelamen­to do ser. No que afecta a Dieste esa reflexión é moi recu­rrente, se ben dous dos lugares en que mellor se manifiesta son “Análisis de una breve nota de Masi­de”, texto non destinado a publicación e utilizado para a preparación dunha conferencia, e a propia conferen­cia aludida, cuxo título foi “La estética pictórica de Carlos Maside (con alusiones a otros pinto­res gallegos coetáneos)”, lida na Galería Sargadelos de Madrid o 23 de maio de 1975.

As glosas de Dieste decla­ran o grao de proxi­mi­dade teórica entre el mesmo e Carlos Maside —o máis raciona­lista dos reno­vadores, o máis metafísico e entregado á meditación sobre o transcendente, segundo o escritor rianxeiro—, vínculo que os conduciu a pensar de forma conxunta no Vigo prerre­publicano todo un sistema de problemas interre­lacio­na­dos relativos á arte.

Para Maside a arte consistía precisamente en realizar o irrealizábel, acto equi­va­lente a un crear da nada, e que, sobre a transposición da serie de elementos sensíbeis do obxecto represen­tado en canto imaxe tería que vir definido pola incorpo­ra­ción das sensacións suprasensíbeis, encargadas en fin de inte­graren á ficción do cadro os funda­mentos do ser, da cousa, e que, concretamente, opera­rían por negatividade ou oposición para amosar na fugacidade e transito­riedade do ser a súa presenza eter­nal, a súa perduración no tempo como tal ser (o repouso expresa ou suxire así o move­mento, a vida fai o propio coa morte, etc.). Exactamente nese punto radicaría para Maside o que denominou o fundamento do aparecer.

Agrego simple­mente que o comen­ta­rio de Dieste matiza algunhas impreci­sións concep­tua­is e nominais do texto de Maside, pero asume os seus criterios sobre a ficción artísti­ca, sobre a verdade e sobre esa dobre visión, tan próxima aos pos­tulados de Nicolai Hartmann (á marxe da chave negati­vista, que á súa vez ha lembrar desenvolvementos debidos a Adorno). Na conferencia, Dieste lamenta, por outra parte, o pouco que deixou escrito Maside, e suxire a posibilidade de que nalgún momento decidise desfa­cerse da súa obra teórica. A teoría estética que reconstrúe ten a súa base, pois, en discusións, comentarios e exames de obra comparti­dos no decenio anterior á Guerra Civil, sobre todo nos anos nos que coinci­diron en Vigo.
[Maside en dúas fotografías das que descoñezo autoría e data]

Maside debuxante

5 de Abril de 2009

Baixo o selo da Secretaría Xeral de Política Lingüística, reeditouse en 2008 o libro de Mª Esther Rodríguez Losada A época da II República vista por Carlos Maside. O volume serviu para lembrar os cincuenta anos da morte do gran pintor cesureño (en 1988, sufragado pola Dirección Xeral homónima, servira para un propósito semellante). A editora literaria do libro, profesora nun instituto compostelán e nora de Maside, recuperou no volume un considerábel feixe de viñetas publicadas moi maioritariamente en El Pueblo Gallego, o xornal de Portela Valladares, nos anos 1931-1936. Acompaña cada un dos debuxos unha cita tomada de textos historiográficos e políticos, tratados ou artigos sobre economía ou socioloxía… De xeito que os lectores están en disposición de contrastar cada viñeta con informacións ou opinións complementarias de variada procedencia autorial e disciplinar. A que figura arriba, por exemplo, acompáñase dun breve texto de Santos Juliá pertencente ao libro da súa autoría Orígenes del Frente Popular en España (1934-1936).
[Viñeta publicada por Carlos Maside en El Pueblo Gallego o día 6 de febreiro de 1936]

Desconcerto

4 de Abril de 2009

En 2001 Antón Lopo propúxome facer un número da Revista das Letras, con poemas novos e unha entrevista que logo se titulou “Lopo & Casas en (des)concerto”. Publicouse o 19 de xullo. Recollo a última pregunta súa e a resposta que daquela dei:
LOPO.— Nestes poemas que publicamos en rDl, vostede insiste nos roteiros dunha poesía de esculca formal e contidos desvergonzados. Nun momento en que os poetas galegos parecen instalados nas convencións, vostede inclínase cara á imaxinación e o xogo. Non cre que se pode considerar pouco seria a súa proposta? Ou, pola contra, opina que o motor lúdico é a única aposta seria da poesía?

CASAS.— Desque pechei Momentum. Circungrafía, o meu terceiro libro, cousa que aconteceu contra 1994 —malia o libro saír no 97 (todos os meus libros de poemas saíron tres ou cinco anos despois de escritos)— non volvera a escribir poesía. Por tanto, pasaron sete anos sen facer practicamente nada nese campo, todo o máis algún texto pequeno para revistas, dous ou tres como moito, obra aforística, microrrelatos para autoconsumo. Tampouco estou seguro de que faga ben publicando agora “Dereito Natural”. Neste tempo pasaron cousas, pasáronme cousas como lector e tamén na miña relación coa literatura e coa vida. Cando saíu Momentum escribín unhas palabras preliminares nas que facía explícita e pública a conciencia de pechar un ciclo e unha concepción da escrita. Estaba moi seguro diso.

En Galiza hai agora mesmo unha ducia de poetas cun nivel extraordinario. Iso, estatisticamente, non é normal. Por temperamento e por outros motivos éme difícil converxer decididamente con outras poéticas activas do momento, pero o certo é que nestes anos ler e estudar determinados autores e autoras galegos —e non nego que Pepe Cáccamo e Chus Pato son para min referentes principalísimos, como tamén o son Avilés de Taramancos, Méndez Ferrín e varios outros escritores, tamén poetas doutras tradicións—, levoume a tomar nota de que hai espazo para unha literatura poética que, facendo da elaboración discursiva e do traballo coa palabra case un emblema, interveña no eido social e político con algunha eficacia.

Nese sentido, estes textos de “Dereito Natural” non van alén da vontade de experimentar un discurso civil que aspira a abrir o diámetro xa amplo desa clase de rexistro. Vostede destaca a dimensión lúdica, outros apreciarán neles a parodia de certas convencións ou de certas poéticas, outros a denuncia das manifestacións diversas e inesgotábeis do abuso e da impunidade…

Non lle sei se isto é menos serio que o que antes escribía (tendo a crer que non, máis ben todo o contrario). Se é menos metafísico, menos esencialista, menos hermético…, etiquetas estas que se atribuíron á miña poesía en diversos momentos. Pero o que noto é que “Dereito Natural” pode ser un indicio do que me interesaría saber facer no futuro (se eu tiver futuro como escritor, cousa que está por ver). Con independencia ademais do marco xenérico que escolla, porque non nego que me interesaría recuperar unha relación máis normal coa novela ou aínda co teatro. Mesmo como lector.

Doutra parte, eu son un señor que entre as súas perversións confesábeis conta a escrita de dicionarios, de bibliografías e doutras empanadas semellantes. Agora mesmo, cando saio do traballo, o corpo pídeme outra relación coas palabras, outra mirada. Con moita frecuencia, humorística e crítica, nas primeiras versións case sempre algo máis duras e acedas que nas que finalmente dou ao prelo, se as dou.

Os cinco poemas que agora publico quizais naceron cun propósito máis definido de instalarse no gume dunha provocación menor e nunha apertura interpretativa que acaso sexa temeraria, porque non faltará quen os lea xusto ao revés de como eu os comprendo. Tanto me ten. A literatura é con frecuencia un exercicio de compensación. Lendo e escribindo compensamos algunhas carencias que nos amolan. Neste tempo menesteroso e tartufón, con iso abonda.

[Antón Lopo sorrí en 2006 (Dentro). Abaixo e fóra, As tres idades do sorriso (2003), de Amalia Iglesias Serna]

Tiki

4 de Abril de 2009

Ámote diante dos mares
Vermella igual que o ovo cando é verde
Lévasme ondia o clareiro
Delicada ás mans como unha paspallás
Sitúasme sobre o ventre da muller
Como contra unha oliveira de nácara
Dóasme o equilibrio
Déitasme
A propósito do feito de ter eu vivido
Antes e despois
Baixo estas pálpebras de caucho

Je t’aime à la face des mers / Rouge comme l’oeuf quand il est vert / Tu me transportes dans une clairière / Douce aux mains comme une caille / Tu m’appuies sur le ventre de la femme / Comme contre un olivier de nacre / Tu me donnes l’équilibre / Tu me couches / Par rapport au fait d’avoir vécu / Avant et après / Sous mes paupières de caoutchouc

[André Breton nunha fotografía de Man Ray, contra 1930. O poema “Tiki” pertence ao libro Xénophiles (1948)]

Isomeracións (iv), ou Sic transit gloria mundi

3 de Abril de 2009

Vicepresidente. Vicesecretario. Vice. Bice. Beatrice. Dante. Pedante. Perante. Peralte. Curva. Turba. Turbamulta. Multa. Malta. Alta. Baixa. Médica. Guerra. Paz. Pas. Sobao. Sobrao. Sobrado. Faiado. Faia. Vaia. Baia. Amarela. Amar. Odiar. Adiar. Adubar. Peixe. Pesca. Barco. Iate. Até. Baixo. Bardante. Cabo. Canda. Manda. Obedece. Devece. Agoxa. Agocha. Gocha. Quina. Porca. Miseria. Miserere. Clemencia. Mencía. Uva. Ula? Upalás. UPG. Pega. Chata. Ata. Solta. Salta. Baila. Chimpa. Chimpo. Impo. Espasmo. Pasmo. Abraio. Abrazo. Beiras. Rodríguez. Francisco. Paco. Empaco. Envío. Enviso. Viso. Biso. Enagua. Auga. Iate. Vaites. Fuches. Fuchicas. Fodes. Herodes. Rei. Rey? Rei. Panta. Manta. Fanta. KAS. Cuscús. Sémola. Fixémola. Cagámola. Mudámonos. Muda. Xorda. Xarda. Peixe. Iate. Foto. Voto. Cambio. Corto.

[Last Repichoca at Poio, by A. Quin (2009)]

الكرجو [Ou por outro título, Pequenez do mundo]

2 de Abril de 2009

Cher Lándoas:

Xa no mes de abril —o máis caloroso do ano aquí— e desde a máis bonita das illas Agalega, escribo esta humilde nota sobre a orixe dos topónimos Agalega e Cargados Carajos. Ata non hai moitos anos eu tampouco sabía grande cousa desta parte do mundo e moito menos dos seus topónimos. Deuse a circunstancia de que unha das miñas irmás se puxo de noiva —nun deses cruceiros polo Índico— cun home mauriciano, e cando anunciaron á familia o compromiso formal, xa era tempo de informarse sobre a patria do exótico novicio, máis que nada para non quedarmos de rústicos perante a familia do crioulo. Despois, el mesmo respondía ás preguntas que —por ignorancia— faciamos, sobre canta cousa nos sorprendía da súa terra. E unha desas cousas era a toponimia: Illa Rodrigues, Agalega, Cargados Carajos… Respecto á orixe do nome desas illas, unha das explicacións que me deron foi que aló a comezos do século XVI (un pouco antes da efémera unión das coroas española e portuguesa) o navegante portugués Pedro de Mascarenhas descubriu o grupo de illas que hoxe levan o seu nome. Unha das naves que pilotaba tiña por nome A Galega. De aí pasaría a marca ó par de illas que aquí interesan.

Respecto as illas Cargados Carajos podo sinalar o que segue. O “carajo”, posiblemente do latín *CARASSUS era o nome que lle daban os mariñeiros ao mastro, e por relación de metonimia á cestiña que no cumio do barco servía para vixiar o horizonte en busca de terra, ou de corsarios, á vista. Dada a situación de dito aparello, o mareo e o malestar estaban case asegurados, o cal explicaría a frase cast. de “vete al carajo” para expresar que se quere perder de vista a alguén e que o pase mal. A relación entre o “carajo” orixinal, un pau dereito, e o órgano sexual masculino sería de tipo metafórico.

Outra das posibles etimoloxías de “carajo” é a palabra cast. “grajo”, ave que semella un corvo, con enxordecemento da consoante sonora inicial —típica da fonética árabe— e epéntese vocálica, que daría al-carajo, الكرجو. Tamén é bastante crible esta explicación xa que o inglés ten “crow’s nest” para denominar esa plataforma destinada ó vixía á que nós chamabamos carajo, ou incluso carallo.

Bisous,

Tetê Pinaud-Lafitte

[Arriba, envelope recibido hoxe mesmo polo factótum da casa. Asevérase con total compromiso moral, porque é sabido que existen linguas desatadas que descrén da vera realidade e pensan que un sexa unha especie de Mortadelo XXI, que malia ser factótum e cornetín desta movida, eu non son o autor da misiva superior, que se incorpora transcrita a partir dun orixinal mecanografado e asinado a man. Por estas! Alén diso, sempre se soubo que un carteiro é un carteiro. Cómo deu o servizo de Correos connosco tendo en conta a limitación informativa do enderezo marcado desde Illa Mauricio no sobre, e mais o pouco tempo transcorrido desde o post que dedicamos a este asunto hai só unha semana, é caso de mérito, á vez que insondábel, pois a confraría carteira segue a ser círculo pitagórico no que non entran, jamais au grand jamais, os non iniciados na música das esferas. Direi, por último, que fico conmovido pola carta desta vella amiga de meu, a quen hai un mundo de anos que non vexo. Desde aqui, atravesando hemisferios, fico aos seus pés, Madame ]