Álvaro CunqueiroArchive for the ‘’ Category

Cunqueiro: libros que non foron

23 de Xullo de 2009

 

 cunqueiro-ca-19503

O máis estimulante de abrir botica é a trastenda. Despois da anotación do outro día sobre a conferencia inédita de Álvaro Cunqueiro en Ourense chegáronme por vía privada algunhas mensaxes curiosas, incluída unha de alguén que eu non sabía que vivía. Podo dicilo abertamente, isto último; que ninguén me atribúa inconveniencias nin descortesía. Ela mesma, a dama da que falo, pediu con sentido do humor que o comentase, aínda que sen dúbida escusará se le as liñas de hoxe que non supere este límite. Unha das mensaxes sobre aquel Cunqueiro de 1933 escribiuma Ramón Nicolás, quen, coa xentil elegancia que nel todos recoñecemos, menciona unha publicación recente en Madrygal, a revista que edita desde 1998 a Universidade Complutense. O caso é que no último número desta publicación dirixida por Carmen Mejía, o amigo Nicolás informou sobre un suplemento que La Región botou a andar naquel mesmo ano da conferencia no Liceo sobre Colmeiro. Un suplemento que o xornal puxera nas mans de Manuel Luís Acuña e de Ramos Colemán. Interesoume moito no artigo de Madrygal unha especie de autoentrevista de Cunqueiro na que fai mención de proxectos seus daquel momento tan complicado na historia do país e menciona unha serie de libros que puido escribir, que pensaba escribir, e non escribiu; asunto este por certo moi propicio a unha liña de pesquisa que nos últimos tempos cobrou enorme actualidade na crítica e do que recentemente tivemos mostra nunha reportaxe xornalística de Daniel Salgado. Reproduzo só unhas liñas do Cunqueiro autointerpelado e chamo a atención sobre os valores que el propio deita sobre a obra que daquela acumulaba e mais sobre os proxectos que reclamaban con forza a súa atención creadora:

 

 

1933 chegou con certa lediza. Livros de Iglesia Alvariño, Bouza Brey. Un livro meu, de 1931-32: Poemas do sí e non. Outro livro meu escrevido en dez días composteláns: Cantiga nova que se chama Riveira. A miña maior obra: Papel de Color. Matino dar outro livro iste ano: Tres herexes simpres e incompretos. Ao millor: Ensaios de arte e literatura aitual.  Fago poesía. Os tantas veces intentados poemas en prosa do Caderno de un Mapa iñocente. Logo Adolescenza en inverno, na mesma liña de Mar ao Norde. Intento, por terceira vegada xa, teatro e novela. Teatro sobre todo. Non sei até que ponto o lograrei. Matino un caderno anónimo deshomanizado, un boletín literario i-artísteco “comercial”, unha gran serie dos Papel de color. Non sei que farei de todo isto. Perdín o senso: do posível i-o imposível. En chegando a un certo ponto tanto da pra riba coma pra baixo. Creo que 1933-34 serán dous bos anos pras letras galegas, a pesares da políteca e do chicolate canónigo das seis. Tamén creo que teño sono e non sei que cousa seña o estar calado.

 

[Fotografía de Cunqueiro contra 1950. Na man esquerda a plaquette autoeditada baixo o selo Edizós do pescador de cana, con tradución dalgúns dos poemas de Hölderlin]

 

 

 

Cunqueiro fala sobre Colmeiro (Ourense, 1933)

16 de Xullo de 2009

 

Onte á tardiña, despois do panel que tivo lugar sobre a obra de Xoán González-Millán no IX Congreso da Asociación Internacional de Estudos Galegos, asunto ao que volverei con calma calquera día destes, compartín café con Antón Figueroa, Álex Alonso e Miguel Anxo Seixas nunha das terrazas da Praza de Mazarelos. Falando con Seixas sobre papeis, cousa que non parecerá rara a ninguén, comentei que tiña un texto de Álvaro Cunqueiro sobre Manuel Colmeiro (acaso inédito) de 1933. Quedamos en tratar o asunto e hoxe púxenme a localizar a conferencia entre as carpetas que andan pola casa. Apareceu por fin e agora contarei unha parte de certa historia por ser ela algo curiosa e porque a carpeta azul estaba chea de fichas e pequenos apuntamentos acumulados en distintos momentos que tiran uns dos outros como cereixas e conducen a memoria a tempos pasados, a outras conversas, que sei eu… Algúns preguntan se haberá algunha ficción cruzada, acaso inducida pola novela L’Œuvre na que Zola fabula sobre a vida dun Paul Cézanne presentado ficcionalmente como Claude Lantier.

colmeiro-o-sono-19331

Calculo que contra 1993 o amigo e compañeiro Claudio Rodríguez Fer, con quen naquel momento compartía gabinete no que era Colexio Universitario de Lugo, con nós estaba tamén Luís Miguel Fernández, tivo a xentileza de pasarme o texto dunha conferencia que localizara no Arquivo Luís Pimentel e que pensaba que correspondía a Rafael Dieste. A min tamén mo pareceu naquel primeiro momento. Cedeume unha copia (17 páxinas dun total que pola numeración ascendera en orixe a 20, polo que faltaban tres) e eu fixen despois o propio para que a viúva de Dieste, Carmen Muñoz, a quen daquela visitaba con algunha frecuencia no seu piso da Coruña, puidese ver aquel texto. Non só o leu ela, tamén enviou copia ao máis querido discípulo de Dieste, o enxeñeiro e poeta Gabriel Zaid, a México.

A conclusión compartida por todos era que a letra non pertencía ao escritor rianxeiro, pero que o pensamento crítico e as referencias parecía que si podían ser súas. Como é sabido, Dieste dedicou varios traballos á estética pictórica do seu amigo Colmeiro en distintos momentos da súa vida, de modo que non había nada raro en que aparecese un texto novo. Algunhas desas referencias que menciono aparecerían incluso no ensaio de 1936 La vieja piel del mundo, que para min é. xunto con algúns de Unamuno, un dos libros fundamentais da hermenéutica española anterior á Guerra Civil (por certo, a práctica totalidade da edición orixinal dese libro ardeu nos talleres da Editorial Signo de Madrid no verán de 1936 a consecuencia dun bombardeo da aviación franquista). Indaguei algo máis posteriormente e, segundo observo polas notas acumuladas na carpeta, nalgún momento anterior a 1996 cheguei á conclusión de que o autor daquela conferencia era Álvaro Cunqueiro. Hoxe non hai dúbida posíbel sobre a autoría. Aínda que si me quedan, reitéroo, sobre a veracidade dalgunhas incorporacións ao texto, como a da historia de xove poeta occitano Henri Souvent e a visita en 1906 ao seu paisano Cézanne para ver o cadro Jeune homme a la tête de mort, leit-motiv da primeira parte da conferencia. Cunqueiro chega a ofrecer uns versos traducidos de Souvent, quen segundo observa morrería en 1914 de tuberculose: “Eu ando a buscar a miña testa de morto. / Eu ando a chorar pol-a miña testa de morto. / Eu quero têr, agora de mozo, testa de morto […]”. Como complemento da historia transcribo unha das miñas notas, de data non coñecida, pegada sobre as fotocopias do texto da conferencia: “Á vista dos textos autógrafos de Cunqueiro editados en 1991 polo Consello da Cultura Galega (téñoos) non hai dúbida de ningunha clase: é Á. Cunqueiro o autor deste texto. Tamén interesa ver as respostas de Cunqueiro a Filgueira en 1936 [seguramente fale aí da antoloxía consultada que Filgueira Valverde estaba a preparar por encargo do Seminario de Estudos Galegos]. Colmeiro figuraba entre as súas máis claras preferencias culturais“.

A finais dos anos 90 a bibliotecaria Carmen Barbosa, da Biblioteca Pública de Ourense, facilitoume copia cunqueiromecanográfica a partir da microficha dunha páxina de La Región correspondente ao día 15 de xuño de 1933. Nela dábase conta da conferencia de Cunqueiro no Liceo ourensán dous días antes, nun acto que acompañou á exposición de pinturas de Colmeiro e que fora presentado por Eladio López, presidente do Liceo naquela altura. Cunqueiro publicou no mesmo ano 1933 un breve traballo crítico titulado “Colmeiro, pintor” no Boletín de la Universidad de Santiago (17, pp. 145-153). É curioso que nel falase de Cranach o Vello, a vida ten coincidencias. En Grial tamén volvería a falar do pintor de Silleda en 1976.  Algunhas ideas reaparecen. O caso é que a conferencia é interesante non só polo que di sobre a obra de Colmeiro senón por moitos outros motivos. Entre eles, que axuda a entender a evolución estética do propio autor de Poemas do si e non. Tamén é atractiva polo potencial informativo e crítico sobre a arte europea do primeiro terzo do século XX. Transcribo de seguido, sen modificación ningunha, unha breve mostra do manuscrito, ignoro se da propia man do mindoniense:

Cezánne pintara xa un arlequin. Veñen logo os de Picasso, os de Metzzinger. Souvent conta que Cezánne dou un consello trascendental a un pintor novo: Pinta o tubo da tua estufa. Souvent anuncia a verdade inaugural, que fará logo que os homes de Rafael Barradas perdan os ollos. A verdade, unha das mais grandes verdades da pintura de todos os tempos é ista: “Toda pintura debe ceder ao ar ou resistirlle. Ceder ao ar é negar os colores locaes. Resistirlle é dar nos colores a sua forza i-a sua variedade. A luz non eisiste pra o pintor”. Braque ouce  ista verdade e responde con outra: “Non hai que imitar aquelo que se quer crear”, e pra que ninguen s-esqueza, Picasso di que o primeiro que se precisa pra pintar unha mesa é o medila”. Na pintura castelá foi sempre unha preocupazón a profundidade. Picasso reivindica ista preocupazón. Por iso Picasso acaba en pintor italián e L’Ermont fala do “andalucismo” en arte. Ven a perspeitiva do llo, salvada pol-o cubismo a forza de xeometria esencial. Todo limita ao Norde e pasa a cuaresma, a vixilia qeu nos ensiñou a todos Euxenio d’Ors. O cubismo, ponto esencial despois de Cezánne. Era inevitável. Salvou todo o preciso, o que debia ser salvado. Algús quedaron n-el, como matemáticos do aburrimento. O cubismo non creou ningún mito. A xeometria é cenza primitiva, purísima, de esenza, de facer e refacer, exaita, intuitiva, e non podia creálo.

[O soño (1933), de Manuel Colmeiro, e retrato de Álvaro Cunqueiro correspondente ao seu carné de alumno da Universidade de Santiago de Compostela en 1928]