autobiografíaArchive for the ‘’ Category

As regras da partida

24 de Agosto de 2009

 

syra-alonso2

Non se trata de trazar parábolas nin de comparar o incomparábel. Pero a casualidade fai que se crucen lecturas e  relecturas que conducen a unha conveniencia. A de precaverse contra a insensatez, ou a inxenuidade, de considerar que o labor de xuíces e maxistrados é puramente técnico. A de non esquecer a condición política da súa actuación, que en momentos como o actual pode mesmo incorporar, na decisión colexiada de expertos presentados á opinión pública simplemente como iso —como un grupo de especialistas altamente cualificados para determinar en sentido técnico se hai axuste ou non o hai entre unha Constitución e un Estatuto de autonomía—, nada menos que o rumbo histórico inmediato dun Estado. De modo que as deliberacións conxuntas e tamén as consideracións máis persoais dos maxistrados do Tribunal Constitucional ao longo dos últimos anos, meses, días, horas… probabelmente garden unha proporcionalidade variábel segundo os casos e os individuos pero, en todo caso, consistirán antes que nunha intervención pericial e experta nunha especie de intento de resolver unha inecuación vinculada a unha álxebra algo estraña na que se combinan máis parámetros dos que un podería imaxinar. Intúese que con algo maior complicación da que a redución nominal conservadores / progresistas (por empregar etiquetas que en realidade significan outra cousa) permitiría sospeitar.

Insisto en que no texto que agora se reproduce son outras as cuestións tratadas, é outra a historia, por moito que, en efecto, todo proveña do mesmo pozo negro que a historia adoito é. Corresponde ao capítulo XVIII do “Diario de Tordoia” dos Diarios de Syra Alonso, na tradución do castelán orixinal ao galego que Anxos Sumai preparou para a colección “Mulleres” da editorial A Nosa Terra no ano 2000. Un libro imprescindíbel, no meu criterio.

Era setembro e era outubro de 1936. Neste fragmento escrito dous anos e medio despois dos acontecementos vividos, Syra Alonso, tras unha semana implorando información no Goberno Civil da Coruña e nos cuarteis de Falanxe e sobre a sorte do seu home, o debuxante e pintor Francisco Miguel, alcanza os datos que lle foran ocultados no cárcere. Dá coa verdade no Xulgado de Carballo, cando un xove xuíz lle presenta unha certificación para asinar:

francisco-miguel-_natureza-morta_1930

Carballo está a trinta quilómetros da Coruña. Vou ata alí acompañada polo meu irmán Fernando e polo doutor Manolo Varela. O coche parou diante dun modesto edificio, hai un pequeno xardín como todos os xardíns destes lugares: xeranios e roseiras e unhas diminutas palmeiras que son o ornato principal destes recantos. É día de feira, pasan soldados, mulleres, rapaciños, anciáns, mozos. Hai moito barullo nas estreitas e empinadas rúas; todo vive, os seres, as plantas, ¡todo menos el!

Entro no xulgado, unha sala espaciosa con esa cheirume a humidade, ese cheiro tan característico de Galiza. Estou diante dun home novo ao que miro desconfiada, aínda que en verdade non lle atopo nada estraño. É un home alto, delgado, cun pálido rostro que iluminan uns escuros ollos de franca e nobre mirada e un afectuoso sorriso cunha marcada expresión de piedade.

Despois de cambiar con el unhas palabras de simples saúdos, vai cara ao armario. As súas mans collen un groso caderno e le con voz un tanto insegura o que hai escrito nel:

“Número 29. Cadáver sen identificar. Cadáver descoñecido, aparecido no punto chamado de Margade, do lugar de Que de Arriba [Queo de Arriba] da parroquia de Bértoa. Un home de trinta a trinta e tres anos, alto, viste traxe gris, camisa branca, xersei color beige, zapatos e calcetíns castaños; todo en bo uso. Ten a cabeza desfeita e tres feridas, unha no ombro esquerdo e dúas no ventre, ao parecer de bala”.

O xuíz fai unha pausa como se desexase poñer punto final á lectura.

¿Francisco Miguel, desposuído no cuartel  da garda civil de toda a súa documentación, pensou talvez en dicirme o derradeiro adeus neste pano de mesa que a noite do 28 lle levara coa cea á prisión?, ¿neste pano de mesa que o xuíz atopou no seu cadáver, suxeito entre o xersei e a camisa cun alfinete? Tremendo de emoción collino entre as miñas mans, bicábano os meus beizos, as vermellas manchas de sangue falábanme da súa morte.

Acabo de ler algo que o xuíz coas súas mans intenta agacharme naquel groso caderno.

Rematamos a lectura, doume conta de que a súa conciencia parece tranquila por terme permitido ler o que a lei lle prohibe, pero o que a súa persoa non admite. Sen embargo, o certificado que veño de ler é substituído polo que segue:

“Número 29. Nome e apelidos: Francisco Miguel Fernández Díaz. Na vila de Carballo, provincia da Coruña, ás dezasete horas e quince minutos do día cinco de outubro de mil novecentos trinta e seis, procédese a inscribir a defunción de Francisco Miguel Fernández Díaz, de trinta e seis anos de idade, natural da Coruña, provincia da Coruña, fillo de don Román e de dona Marcelina, domiciliado na referida cidade da Coruña, de profesión pintor e de estado civil casado con Syra María Alonso Brufau, matrimonio do que deixa tres fillos chamados Francisco Alberto, Xoán Ramón e Sandro de trece, sete e tres anos de idade. Francisco Miguel faleceu dun colapso cardíaco, no punto chamado campo de Margade, do lugar de Que de Arriba da parroquia de Bértoa. Asinan o xuíz e mais as testemuñas”.

 

[Syra Alonso nunha fotografía tomada en Lisboa en 1942. Natureza morta (1930), pintura de Francisco Miguel]

Cunqueiro: libros que non foron

23 de Xullo de 2009

 

 cunqueiro-ca-19503

O máis estimulante de abrir botica é a trastenda. Despois da anotación do outro día sobre a conferencia inédita de Álvaro Cunqueiro en Ourense chegáronme por vía privada algunhas mensaxes curiosas, incluída unha de alguén que eu non sabía que vivía. Podo dicilo abertamente, isto último; que ninguén me atribúa inconveniencias nin descortesía. Ela mesma, a dama da que falo, pediu con sentido do humor que o comentase, aínda que sen dúbida escusará se le as liñas de hoxe que non supere este límite. Unha das mensaxes sobre aquel Cunqueiro de 1933 escribiuma Ramón Nicolás, quen, coa xentil elegancia que nel todos recoñecemos, menciona unha publicación recente en Madrygal, a revista que edita desde 1998 a Universidade Complutense. O caso é que no último número desta publicación dirixida por Carmen Mejía, o amigo Nicolás informou sobre un suplemento que La Región botou a andar naquel mesmo ano da conferencia no Liceo sobre Colmeiro. Un suplemento que o xornal puxera nas mans de Manuel Luís Acuña e de Ramos Colemán. Interesoume moito no artigo de Madrygal unha especie de autoentrevista de Cunqueiro na que fai mención de proxectos seus daquel momento tan complicado na historia do país e menciona unha serie de libros que puido escribir, que pensaba escribir, e non escribiu; asunto este por certo moi propicio a unha liña de pesquisa que nos últimos tempos cobrou enorme actualidade na crítica e do que recentemente tivemos mostra nunha reportaxe xornalística de Daniel Salgado. Reproduzo só unhas liñas do Cunqueiro autointerpelado e chamo a atención sobre os valores que el propio deita sobre a obra que daquela acumulaba e mais sobre os proxectos que reclamaban con forza a súa atención creadora:

 

 

1933 chegou con certa lediza. Livros de Iglesia Alvariño, Bouza Brey. Un livro meu, de 1931-32: Poemas do sí e non. Outro livro meu escrevido en dez días composteláns: Cantiga nova que se chama Riveira. A miña maior obra: Papel de Color. Matino dar outro livro iste ano: Tres herexes simpres e incompretos. Ao millor: Ensaios de arte e literatura aitual.  Fago poesía. Os tantas veces intentados poemas en prosa do Caderno de un Mapa iñocente. Logo Adolescenza en inverno, na mesma liña de Mar ao Norde. Intento, por terceira vegada xa, teatro e novela. Teatro sobre todo. Non sei até que ponto o lograrei. Matino un caderno anónimo deshomanizado, un boletín literario i-artísteco “comercial”, unha gran serie dos Papel de color. Non sei que farei de todo isto. Perdín o senso: do posível i-o imposível. En chegando a un certo ponto tanto da pra riba coma pra baixo. Creo que 1933-34 serán dous bos anos pras letras galegas, a pesares da políteca e do chicolate canónigo das seis. Tamén creo que teño sono e non sei que cousa seña o estar calado.

 

[Fotografía de Cunqueiro contra 1950. Na man esquerda a plaquette autoeditada baixo o selo Edizós do pescador de cana, con tradución dalgúns dos poemas de Hölderlin]

 

 

 

As (c)idades do (c)ego

23 de Maio de 2009

ac-por-map-1973eu-lalia

 

“Avec le temps”, o poema de Léo Ferré, que vai na banda sonora desta semana, aí na columna da dereita, cantada por el mesmo, por Jane Birkin e por Abbey Lincoln. Tres versións moi diferentes, ou pode que non tanto, porque nelas, como en toda performance, o que nos informa, conforma, deforma, transforma… é un torbón de signos, algúns deles, moitos, alleos por completo a calquera propósito de quen supostamente di, de quen se dirixe en aparencia a nós, a ti, Abbey Lincoln por caso. Penso desde logo nas fotografías que alguén subiu a YouTube xunto coa música.

Ai, ai, ai…! A banda sonora da semana, a BS!, que neste lapso entre Lándoa e Lándoas, algo longo de lesbos por razóns técnicas e biográficas, o artífice foi descubrindo que en realidade era o único que a parroquia botaba a faltar. Non era a letra, ca. A música era!, algo do que confeso ignoralo todo. Só polo corpo e non pola ánima o queren a un. Así foi (animula vagula blandula / hospes comesque corporis…) e así será.

Non lembro agora mesmo se no blog anterior a este era eu algo máis novo. Coido que daquela adoitaba esquivarme como asunto, como obxecto, como subject. Ou polo menos facía como de quen, expresión esta moi da miña infancia por certo. Entón que? Quizais pola fundación da rede de fans que con clamor se anuncia (faime enorme graza o uso desta palabra —clamor— en determinada prensa, poñamos La Razón, poñamos El Correo Gallego cando se postula máis local que adoito) en Facebook tras un post recente ponderado amicalmente por Nubosidade (conceptualizadora exacta da pijocracia que quece motores sobre a moqueta de San Caetano)…, quizais porque o blog novo comece con perigo a literaturizarse (i.e., a narcisificarse?)…, quizais porque somos moitos os que convivimos nun nome e o nome xa nos vai ficando estreito… Quizais era máis novo e le temps s’en va. E pode que por iso poña hoxe estes recordos gráficos de 1973, de 199o, de 2002. Un retrato que me fixo Migueliño (Miguelanxo Prado; digo isto e xa me piden as neuronas contar algo daqueles anos); unha das primeiras fotos que me fixo Marga no piso da Rúa Nova, sobre os tellados do mundo (digo isto e xa me falta tempo para poñer unha foto memorábel dela fumando —miña dela—que nunca vou poñer); un autorretrato en espello, de tantos que van, e no que pode apreciarse que nas súas orixes programáticas o Círculo Semiótico de Vite foi en realidade apenas Lingüístico e cun punto de allo-simulador metafórico dos globechos que a banda deseñada emprega para significar pensamento non articulado en linguaxe audíbel, hoxe corrixido (o allo, o pensamento) porque os tempos son ben máis glamourosos nese bairro de Compostela chamado Vite. Esta fotografía, tomada nun baño embutobutoxa na casa actual, arriba do que era a Cal das Barras, foi no seu día un envío para Helena González despois de conversas que tivemos naquela altura pola Concha e o Kursaal, en Donostia, nas que ela me afeaba o corsé teocom que entón usaba eu por baixo da camisa (o século nacendo). 

Xa que logo, amiguitos e amiguitas, como exercicio de reflexión para a finde propoño isto: Comenta nun máximo de 300 palabras se o que di o cabrón de Ferré sobre canas, esquezos, cabalos, rostos, distancias, alteridades, esgotos, amores, hipotecas, morte… è vero ou se simplemente è ben trovato. Recoméndase non deixarse levar polos movementos faciais —ollos, arcos ciliares e zona labial sobre todo— de Ferré, un ichó para sensíbeis, como en xeral o é sempre a lingua francesa.

[Lándoas, as tres idades, ou tal]

Memorabilia

22 de Febreiro de 2009

Andaba na procura doutra cousa e lembraba a Psicopatoloxía da vida cotiá de Freud, todo aquilo das chaves equivocadas (querer abrir a porta do traballo coa chave da casa, p.e.), todo o de Lou Andreas-Salomé a ferver leite nos días da Gran Guerra e a morte do seu terrier branco, todo o de cruzar os contrasinais entre contas bancarias e teléfonos de persoas queridas, o de non atopar ese papel que sen dúbida está sobre a mesa e marca unha obriga perentoria… Freud resulta simpático cando vai tan directo á explicación. Ben, o caso é que eu ía por outra cousa non sei onde e dei cunhas notas de lectura de Memoria de poeta, de Pepe Cáccamo, de cando presentamos o libro no Casino de Compostela, en xuño de 2006.

Recupéroas (algunhas). Estaban destinadas a pensar o que ía dicir eu aquel día. Logo dixen outras cousas.

Creo que estaría ben cargar tintas no que de exploración autopoética hai no libro. Sorprendeume constatar que detrás de cada texto poético de Cáccamo haxa xa non unha experiencia senón mesmo unha anécdota. Incluso en títulos, como Praia das furnas, hai por suposto unha praia real. Semella que a operación é sempre semellante e diso se fala arredor da páxina 220 cando Pepe comenta unha impresión de Rodríguez Padrón. Pártese sempre dun acontecemento, ás veces mínimo. Desde aí opera unha abstracción simbolizante, unha categorización fotografada e deshistorizada, no sentido de que parece paralizada ou acristalada, museizada?, desconectada das coordenadas reais e efectivas de carácter xeohistórico, aquel lugar naquel momento. Esa categorización procura dotar o texto dun valor moito máis amplo que o ligado á súa radicación auténtica, universaliza o seu sentido e suspende toda incidencia co real aparentemente. Coido que o procedemento procede dunha circunstancia: o moitísimo que PC escribe, a súa entrega febril e constante á escrita. Iso activará moita reescritura, moito proceso de categorización meta-física e meta-histórica, case no sentido Chirico.

Outra: PC almacenou sempre moreas de notas, documentos, cartas, diarios, cadernos de viaxe, poemas, textos. En que medida estas memorias son glosa ou expansión de todo ese material/canteira? En que medida estas memorias son un arquitexto? En que xeito son produto da relectura das memorias en directo por el transcritas cada día da súa vida (anterior)?

Pensar o xogo memoria/memorias/memorial/memorando e tamén memorabilia co valor García Bacca (“o recordábel”) pero tamén no sentido anglosaxón de obxectos que teñen un certo valor simbolizante. Por certo moi próximo ao que os Álvarez Cáccamo conceden á idea de microtopofanía (concepto técnico en antropoloxía?).

Pensar tamén nos esquezos, no que “caeu da memoria”, como di a frase coloquial.

[Pepe Cáccamo en Compostela. Foto de Otto AGN para Galciae]

De diarios a dietarios

14 de Decembro de 2008

O que de común teñen os textos enmarcados baixo a etiqueta diario é menos do que se atribúe a ese brioso sector da “literatura do eu”. Sobre todo se abrimos o abano do tempo e do espazo e consideramos obras que chegan a nós co recendo doutras culturas ou doutra idea do que sexa unha personalidade, un suxeito, unha vida.

O propósito de contar os pormenores dunha viaxe a Oriente no século IV, como fixo a galega Exeria no seu Itinerarium, é irredutíbel ao que nas postrimerías do século XVII resolve o xaponés Bashō no haibun titulado Oku no hosomichi, “Senda ás terras profundas”. E, por descontado, ao que poida representar o diario moderno (Gide, Kafka, Pla, Moreiras…) e a súa moi vixente modelización canónica, coa dobre variante que é frecuente observar, a de carácter máis ben íntimo e a aberta ao social.

Xusto desa alternativa privado-público provén unha insegura clasificación, a que opón diarios e dietarios, cando é evidente a existencia de escalas e cartografías complementarias nada despreciábeis. Tres exemplos: as memorias de publicación póstuma dos grandes nomes da vida pública e intelectual na Francia do XIX, as ditas autobiografías estéticas e o que a posmodernidade instaurou arredor da inestabilidade do eixe verdade/ficción. Chateaubriand (e aínda o Portela Valladares de Dietario de dos guerras), fronte a Woolf, Musil ou o diario erótico de Anaïs Nin. Perante estes modelos, o terceiro: as volubilidades de Vila-Matas ou a simulación vida-teatro de blogs como …mmmm…, de Estíbaliz Espinosa.

En tempos e coordenadas sentimentais moi afastadas, tanto Exeria coma Bashō, superados os corenta anos de idade, escribiron os seus diarios de viaxe con pautas definidas, configuradas nas respectivas tradicións nas que beberon, diversas e á vez converxentes na comprensión da viaxe como un movemento espiritual. Só nalgún sentido como unha exploración do eu. En Exeria, mesmo con certa conciencia de xénero, hoxe incómoda porque remite a unha comprensión subalterna da autoría feminina na tonalidade expositiva e na temática, e tamén canto ao que se atila —é irrelevante— de instalación no pre-literario. En Bashō, igualmente con conciencia de xénero, agora no sentido de clase poética, porque un haibun é un híbrido cultural chino-xaponés e textual (prosa e verso). Busca, pois, doutra forma de dicir(se) e doutra forma de entender(se). Velaí a marca de todo diario non trivial.

Non é eludíbel en consecuencia o nome do diarista Stendhal. A autoindagación, non sempre voluntaria ou decidida: “Vou facer cincuenta anos e vai sendo hora de coñecerme” (no limiar á Vida de Henry Brulard). Moi noutras coordenadas, vemos o Castelao que no libro II de Sempre en Galiza lamenta: “[este texto] semella todo el unha confesión máis que un guieiro político”. Ese acceso á intimidade, propiciado pola navegación atlántica, non estaba ausente tampouco no “Adro” estremeño e estremeiro desta obra mixta de Castelao, pero si, e é ben mágoa, no seu Diario 1921, coevo do Quadern gris dun novísimo Josep Pla.

Pode que coa excepción do incisivo e revoltado Antón Tovar, a literatura de noso nutra unha curiosa reticencia cultural neste terreo, equilibrada con fórmulas como a extensión coral de Ramiro Fonte nas súas prosas eumesas ou coa intención retabular e poderosísima en linguaxe e carga plástica de Bieito Iglesias en “Días soltos”, o seu dietario de aparición mensual.

[Este texto apareceu onte 13 de decembro, co mesmo título, na “Páxina de autor” (p. 16) que pecha o suplemento de cultura Nós de Xornal de Galicia. Ilustración: Giorgio de Chirico, Portrait prémonitoire de Guillaume Apollinaire (1914)]

Un home feo, un tratadista do amor

8 de Decembro de 2008

Stendhal escribe, a punto de cumprir cincuenta anos, verán de 1832, os cadernos de Souvenirs d’egotisme. Traballa no consulado de Francia en Civitavecchia, preto de Roma. Talvez tivese pensado xa entón o epitafio que ordenaría rotular para o sepulcro en Montmartre, coa célebre falsificación sobre as súas orixes (Arrigo Beyle, milanese, di o epitafio redactado todo el en lingua italiana) e unha descrición acaso exacta sobre o que para el representou a vida: “escribiu, amou…”. Traduzo desas lembranzas súas algo sobre a sinceridade, a ambición e o autocoñecemento:

O xenio poético finou, pero sobre el instalouse no mundo o xenio da sospeita. Estou completamente convencido de que o único antídoto que pode facer que o lector esqueza os eternos Eu que o autor escriba é unha perfecta sinceridade. Terei eu o valor de contar aquí as cousas humillantes sen as xustificar con inacabábeis preámbulos?

Malia os fracasos da miña ambición, non creo que os homes sexan malos; non me creo perseguido: considero aos homes franceses como máquinas apuxadas pola vaidade e, aos doutros lugares, por todas as paixóns, incluída a propia fatuidade.

Non me coñezo a min propio, e isto, cando o penso algunhas noites, causa en min desolación. Son eu bo, malo, intelixente, necio? Souben obter partido das circunstancias nas que me puxo a omnipotencia de Napoleón (a quen sempre adorei) en 1810, na nosa caída na lama en 1814, no noso esforzo por saírmos dela en 1830? Temo que non: obrei segundo o humor, ao azar. Se alguén me tivese pedido consello sobre a miña propia posición, teríao dado máis dunha vez con gran transcendencia; algúns amigos, rivais en intelixencia, eloxiábanme nese aspecto. En 1814, o conde Beugnot, ministro de Policía, ofrecérame a dirección de abastos de París. Eu non pedía nada; atopábame nunha óptima posición para aceptar, e a miña resposta, porén, foi como para non animar a monsieur Beugnot, home con tanta vaidade coma dous franceses xuntos. Debeu de se ofender moito. O home que finalmente obtivo o cargo retirouse tras catro ou cinco anos, farto de gañar cartos e sen roubar, seica. O extremado desprezo que eu sentía polos Borbóns —para min, daquela, un lameiro fétido— fixo que emprendese a marcha de París aos poucos días de rexeitar a garatuxeira proposición de monsieur Beugnot. Desolado polo trunfo de canto desprezaba e non podía odiar, confortábame só en parte o amor que comezaba a sentir pola condesa Du Long, a quen vía a diario na casa de monsieur Beugnot e que tan importante sería na miña vida dez anos máis tarde.

[Retrato de Stendhal, por Dedreux-Dorcy, Biblioteca Municipal de Grenoble]