Círculo Semiótico de ViteArchive for the ‘’ Category

O ente

27 de Xuño de 2009

aglomeracao

Algunhas persoas, atentas lectoras deste blog, fanme chegar a consideración, compartida por un sector a día de hoxe minoritario no Ente Lándoas, de que a multiplicación e a pluralidade de discursos é inconveniente para un medio como este. A idea deles consistiría nisto: un blog ten que instaurarse como posición e discurso definidos, porque outra cousa suporía ou ben unha traslación ao ámbito do literario (entendido isto como ficcionalización do suxeito e dos referentes) ou ben unha asimilación de formatos caracterizados en orixe pola combinación de autorías, mundos referenciados, posicións políticas e literacidades. Isto último, dito con brevidade, representaría unha advertencia seria: un blog non é un xornal nin é unha revista, e o autor dun blog non debe xogar a multiplicarse e facer como que son varios os puntos de vista que interveñen no proceso. Por que? Pois porque un blog está moi vinculado á noción de autoría, á identidade enunciadora, a un eu que di, ou, en todo caso, a un nós harmónico, se cadra mesmo unánime. Un blog non sería, pois, un kit de ferretería que permita multiplicar funcionalidades, textualidades, personaxes: aquí para o serio, aquí para o riso, aquí para os encrucillados e outros pasatempos, aquí para o profesional, aquí para o íntimo, aquí para a crítica, aquí para a dermatoloxía, aquí para os soños…

É un debate aberto este, segundo sinalo/amos. Un debate aberto no Ente. Como somos bastante organizad*s levantamos actas das reunións. O cal significa que poderiamos documentar esas tomas de posición e os elos da análise que se vai construíndo e erguendo. Un de nós escribiu unha breve peza, mesmo. Dramática, podería dicirse. Teatro-documento, observa o seu autor, agora cun plus de histamina no bulbo raquídeo. Nela estamos todos e todas, interactuando. Tamén a señora Soutelo, tan remisa a publicar segundo ben sabemos. Por non falar da amiga polaco-canadiano-brasileira Katarzyna Modrzewski, a máis hifenizada de nós en termos identitarios e biónicos, con quen recentemente se recuperou contacto. Todos e todas do teatro-documento.

 

Estremas, culturas

6 de Maio de 2009

No programa intensivo Urbes Europaeae que se mencionou aquí o pasado 1 de maio participa o catedrático de Literatura Comparada da Universidade de Tartu (Estonia) Jüri Talvet. Talvet é un vello amigo de Galiza e tamén un amigo persoal deste blogueiro. Con el tiven ocasión de promover de par doutros soños, non sempre concretados, unha antoloxía trilingüe da poesía contemporánea do seu país no orixinal estonio e tamén en linguas galega e inglesa. Tituláramola Vello ceo nórdico (2002) e incorporaba poemas de Hando Runnel, Andres Ehin, Jaan Kaplinski, Paul-Erik Rummo, Juhan Viiding, Ene Mihkelson, Mari Vallisoo, Hasso Krull, Triin Soomets e o propio Jüri Talvet, con fermosas ilustracións de Vive Tolli. Lembro con particular saudade os días nos que nos xuntamos Manuela Palacios, Manuel Barbeito, Jüri e eu mesmo nunha das salas do Círculo Semiótico de Vite, que outros chaman Camerata Cúbica e aínda con fruición Faculdade de Filoloxía.

Un ano antes, en 2001, fíxenlle unha entrevista para o Boletín Galego de Literatura, que por certo tivo continuidade en sentido inverso na revista Akadeemia só un ano despois (“Galicia ja galeegid”), complementada con traducións ao estonio de textos literarios de Méndez Ferrín, Xosé María Álvarez Cáccamo, Emma Couceiro e Chus Pato debidas ao propio Jüri Talvet. Recupero agora un par das preguntas formuladas hai oito anos no BGL coas correspondentes respostas de Talvet:

A.C.: Desde unha perspectiva cultural vostede mesmo ten escrito que a especi­ficidade do seu país non se entende se non é como manifestación do que poderia­mos denominar a súa condición fronteiriza. A produción literaria estonia dialogou historicamente sobre todo coas culturas xermáni­ca, escandi­nava e rusa. Xa nun nivel menor destacan os referentes letón e lituano. A influen­cia do pensamento filosófico e literario alemán foi forte desde o século XVIII. En que medida mudou a situa­ción nos últimos tem­pos?

J.T.: En efecto, a nosa cultura absorbeu influencias de todos e cada un dos países e nacións que nos dominaron historicamente, ademais da proveniente dos finlandeses, os nosos tradicionais e fraternos veciños, falando en termos étnicos. Como cultura e nación, desenvolvímonos no ambiente báltico-alemán (pois, mesmo baixo o réxime zarista, os que na práctica mandaban sobre o pobo campesiño autóctono eran os poderosos terratenentes báltico-alemáns). Despois houbo unha grande apertura intelectual durante a I República, pero eses vinte anos escasos foron curtos de máis como para establecermos contactos coas culturas europeas máis afastadas de nós. É o caso das pirenaicas: observe que as primeiras traduccións directas de obras españolas non se realizaron antes de mediados dos anos 30. A Primeira Parte do Quixote traduciuse integramente só en 1939-1940. Supoño que o pobo estonio da I República non estaba “preparado” para a recepción do discurso filosófico occidental, malia a existencia dalgunas tentativas tamén nese sentido. Durante o case medio século da época soviética o campo filosófico foi o máis censurado e vixiado de todos. Prohibíronse as traduccións da filosofía occidental moderna. Cando en 1972 apareceu en estonio Le Mythe de Sisyphe, de Albert Camus, vivímolo como un milagre excepcional. Tivo unha gran repercusión na nosa intelectualidade e foi lido por todos os sectores despertos da sociedade. Nesta liña, o alto número de traducións de obras filosóficas occidentais na Estonia novamente independente marcou –aplicando a terminoloxía lotmaniana– unha explosión e un salto auténticos. Sen dúbida. Quero subliñar, sen embargo, que tal salto fora preparado paulatinamente pola actividade intelectual mantida, non sempre de xeito visíbel nin público, nos corenta anos de dominación soviética.
A.C.: O peso da tradición oral estonia foi moi importante na etapa román­tica, con peculiaridades que aos galegos nos resultarían familiares en relación co noso Rexurdi­mento. Como marcou esa nota de oralidade a producción literaria posterior e con que clase de matices en función dos xéneros, a procedencia social dos autores, as particulari­dades rexio­nais ou outros parámetros?
J.T.: A partir da segunda metade do século XIX fíxose en Estonia un traballo enorme (e abondo meticuloso) de recompilación, reprodución e arquivo da riquísima tradición da creación oral do pobo. Contamos con grandes coleccións e edicións da poesía tradicional, que reflicten unha gama amplísima de matices no tratamento dos temas e motivos comúns segundo as diferentes rexións de procedencia dentro do país. Do mesmo xeito, coleccionáronse, para sistematizalos posteriormente con metodoloxía científica, numerosos contos, lendas e refráns tradicionais. Todo este tesouro consérvase na actualidade en manuscritos custodiados polo Museo da Literatura Estonia, radicado en Tartu. A máxima expresión da continuidade desta tradición folclórica son os festivais de canto. As súas orixes están na cultura alemana do século XIX, cando se celebrou a primeira Festa da Canción en Estonia (1869). Non embargantes, mentres que en Alemaña tal tradición está extinguida desde hai ben tempo, en Estonia as Festas da Canción celebráronse case sen interrupción durante máis dun século. Estes eventos culminan na Festa Xeral da Canción, convocada unha vez cada catro anos: na altura correspondente congréganse en Tallinn, a capital do país, cantantes vellos e mozos de todas as rexións de Estonia, vestindo para a ocasión traxes tradicionais que locen mentres cantan xuntos nunha enorme praza, baixo un teito acústico especialmente adaptado. Para nós é unha auténtica festa nacional, que adoita presentarse como un espectáculo cheo de colorido, que emociona aos nacionais e causa admiración nos turistas e visitantes estranxeiros.

Malia todo, a influencia desta tradición oral na literatura culta case que desapareceu xa a partir de comezos do século XX. Friedrich Reinhold Kreutzwald, o autor da nosa epopea nacional (Kalevipoeg, de 1861), aínda usaba esa métrica tradicional, común para os pobos finougrios. Entendo que a traducción estonia (1939) da Kalevala finlandesa figura entre as mellores versións estranxeiras da magna obra de Elias Lönnrot, xa que o traductor, o sabio August Annist, apoiándose na semellanza das dúas linguas e tradicións, seguiu a métrica orixinal e soubo transmitir toda a riqueza léxica e fónica da epopea. Na poesía estonia de rexistro culto, emporiso, dominou cedo o sistema silábico-acentual, que é o propio da poesía alemana, entre outras. Isto aconteceu, en especial, logo da renovación de Martin Opitz, a principios do século XVII. Os primeiros poemas cultos en estonio foron escritos por pastores luteranos báltico-alemáns, que aprenderan a lingua autóctona, o maakeel –a “lingua do país”–, como adoitaban chamar ao seu propio idioma os estonios ata o “Espertar Nacional” da segunda metade do século XIX. E é que en estonio maa significa asemade “campo”, “país” e “terra”, mentres que keel é “lingua”. Atópanse as entoacións lixeiras propias da poética tradicional na poesía de Juhan Liiv (1864-1913), un dos nosos maiores poetas líricos. Pero en xeral non permaneceu moito desa influencia.[Jüri Talvet na fotografía incorporada no blog do programa UE, onde figura tamén unha ficha biobibliográfica do poeta e profesor de Pärnu. Algúns dos traballos académicos da súa autoría poden lerse en versión castelá na revista Entretextos, dedicada á Escola Semiótica de Tartu-Moscova e dirixida desde Granada por Manuel Cáceres. Recomendarei hoxe a lectura de “Tartu como signo” (2003) ]

 

Critilo e os antisistema

27 de Abril de 2009

Ultimamente tocan entrevistas. É peculiar o asunto, porque todas derivan —resulta unha obviedade— da pequena proxección que ao escriba puideron darlle as lándoas incultas que rodean a senra na que anda a diario con outros colegas do Círculo Semiótico de Vite (docencia, pescuda, levar contas, refacer currículos e planos de estudo e volver refacelos cando xa os tes listos, atender o turismo académico, pasar a mopa burocrática, solicitar proxectos de investigación e cos fondos que veñen actualizar o equipo informático que o común dos traballadores da función pública recibe co seu posto de traballo, convivir coa vella filoloxía, algo tamén coa nova, aturar egos, celebrar achados, emocionarse ás veces…). Así é a vida. O único que un espera é que desa zona mixta, dese marco non cultivado, saian ideas, análises e en particular algo de forza común para movermos o penedo grande que sempre aparece e dificulta o paso. Mixta a zona, digo, porque sendo a lándoa para o que de seu é, certo parece que nela abrochan algunhas flores e hai trebos, e dase ben nela a herba que chaman baixafumes. Aquilo —isto— é o que se espera, si, debate e intervención, e mais nada fóra diso.

A semana pasada telefonou Óscar Iglesias, xornalista de El País, para formularme unhas preguntas sobre a crítica literaria galega. A reportaxe saíu publicada o venres 24 na páxina 8 do encarte El País – Galicia con opinións de diferentes compañeiros de oficio, talvez moitos para unha soa páxina de xornal. Anotei daquela o que fun dicindo, aproximadamente o que segue, agora levemente ampliado en dous ou tres lugares. Apunto así mesmo as propostas para a reflexión de Óscar Iglesias tal como as lembro.

Preguntou o xornalista polo meu parecer sobre a crítica universitaria ou académica en Galiza. E fun e dixen algo próximo a isto:

Na miña percepción hai un bo nivel, homologábel con vantaxe para nós con outras producións críticas doutros espazos culturais. Cando falo de crítica académica en Galiza loxicamente estou a referirme a toda á que se produce, que non afecta só á produción literaria galega senón tamén á que se fai noutras linguas e noutros lugares. Un ensaio crítico feito aquí sobre Keats, sobre Leopardi ou sobre narrativas fílmicas brasileiras é tamen crítica galega. Ás veces isto non se percibe con claridade por parte da maioría. E engado outro matiz: ese bo nivel técnico considero que está pexado por unha condición inercial na que inflúen aínda en exceso os restos do paradigma estruturalista e prácticas de vella escola filolóxica. Existe unha especie de “vangarda crítica” que se liberou desa condición, pero non consegue constituírse en referente e ten escasa repercusión social, basicamente pola ausencia de operativos dinámicos de axencialidade. Tamén porque en xeral vivimos tempos de “silencio administrativo”. Quero dicir: tendo as dimensións que temos, é raro que alguén conteste; raro que alguén conteste nun sentido orientado ao diálogo e a un razoamento sen exceso de paixón, sen rizoma egótico e sen apelar nalgunha altura da discusión ao seu específico sétimo de cabalería (refírome ás conviccións profundas e aos copartícipes nesas órbitas).

Logo quixo saber Ó.I. se a teoría de sistemas e as que sinalou como outras clínicas desenvolvidas a partir dos anos 90, entre elas a teoría dos campos sociais, non condicionarían en exceso o curso das investigacións na academia galega. Eu formulei o seguinte, máis ou menos:

O peor que lle pode pasar a unha alternativa teórica é resultar trivializada e divulgada por quen non a entende e non se molesta en estudala. As teorías bourdianas e sistémicas chegaron a Galiza, arredor de 1990, con máis forza e repercusión que a calquera outro lugar da Península Ibérica e case diría que de toda Europa. Porén, os seus ecos divulgativos acabaron por afogar en alta medida o corpo conceptual e analítico, de xeito tal que se produciu unha especie de adaptación simplificadora que ten o seu expoñente máis visíbel na igualación entre “campo / sistema literario” e “literatura nacional”. A día de hoxe é complicado desmontar ese erro, tanto no mundo intelectual coma no dos lectores en sentido amplo. Para min, por exemplo, é moi sorprendente escoitar algúns escritores de prestixio sinalar que eles non pertencen ao sistema literario, como se iso fose unha opción, como se iso fose semellante a darse de alta nunha cátedra de mus ou na adoración nocturna. Pero máis grave ca iso é a renuncia a estudar a esfera de novos problemas que esas teorías sinalan como fundamentais, algúns deles con forte repercusión cultural e política, mesmo no eido identitario. Penso nos repertorios, na dominación asociada ao que se coñece como “gusto”, na homoloxia entre campo cultural e campo de poder ou nas transferencias sistémicas (movementos entre posicións centrais e posicións marxinais nun sistema dado).

Despois falamos algo de ProTexta e dalgunhas outras iniciativas en marcha no xornalismo do país, non exactamente das que se vinculan coas cabeceiras de maior difusión. Óscar Iglesias valoraba que nalgún sentido había aí un renacer da case desaparecida crítica midcult. Pensei que tiña razón e así llo dixen:

ProTexta, tanto na etapa de Iago Martínez coma na actual de Ana Salgado, e algún outro proxecto en marcha configuran a evidencia de que a crítica pode ser un exercicio intelectualmente digno e pode constituír unha intervención social e politicamente útil nunha cultura como a nosa.

Ó.I. pasou de seguido aos defectos atribuídos á crítica xornalística. Preguntoume se me parecía a min que a benevolencia era o peor de todos e lembrou algúns dos postulados teóricos de Xoán González-Millán. Lembro dicirlle que non, que para min a benevolencia non é o peor defecto da crítica. Continuei logo:

O peor defecto da crítica é a caída no desleixo intelectual e no acomodo a supostos valores locais ou universais de tipo estético e sobre todo político. Un deses acomodos é sen dúbida o promovido en aras dunha cohesión social pensada como horizonte. O que González-Millán estudou como “nacionalismo literario” ten moito que ver con eses procesos lexitimadores que ás veces son lidos como benevolencia ou amiguismo. Con todo, unhas veces é a nación o referente sobrepuxado en termos de metro-valor e outras será unha ideación alternativa, incluso con aparencia máis neutra que a que convoca o concepto de nación.

Despois pasamos a falar das fronteiras entre a produción literaria de éxito e aquela outra que Ó.I. identificou como “literatura de risco”. Mencionou algúns excesos avaliativos e algunhas correccións metacríticas deses excesos de enxalzamento esaxerado de determinados textos, case icónicos nalgún momento do pasado. Despois na reportaxe, apareceu unha mención expresa ao dito por Xesús González Gómez sobre Crime en Compostela, presentada no seu día coma fundacional para certa literatura case de quiosco. Ocorréuseme responder algo como isto:

Penso que en culturas como a galega levamos vantaxe nese campo a outras xeoculturalmente próximas a nós, tanto no noso continente como máis lonxe. É probábel que iso se deba á ausencia dunha fagocitación burguesa culminada ou completada da idea de valor artístico. Con todo, neste terreo nunca se pode dicir que haxa nada definitivamente gañado. A escola é un campo de batalla en relación co consumo de obra literaria de éxito / de risco. Interpreto que o principal de todos.

Logo derivamos á converxencia entre crítica e mercado. Óscar Iglesias mencionou que ao mellor a medra do mercado editorial estaba a condicionar a independencia dos críticos. Entón dixen:

Para min é inapropiado cuestionar en termos obsesivos a independencia da crítica e hipertrofiar esa nota por riba doutras máis relevantes. Non existe independencia na crítica e non existe tampouco tal cousa en ningunha outra actividade humana. Hai redes, hai conexións, hai fluxos, hai interdependencias, hai reparto de capital, hai conflitos e cousas en xogo. En suma: hai campo e hai sistema.

De aí fomos á recentemente creada Sección de Crítica (ou sección de crítica, a min tanto me ten) da Asociación de Escritores en Lingua Galega e aos recentes Premios Nacionais da Crítica outorgados a Chus Pato e a Marcos Calveiro (creo que en realidade, na realidade oficial, non se chaman así senón simplemente “Premios de la Crítica”, pero xa se sabe que en canto se abre o campo X ao Estado enteiro enseguida comparece, con total naturalidade, o de nacional, así que todo o mundo empeza a usalo, basicamente para marcar terreo e prestixiar o tamaño; tal retrouso, en cambio, irrita e epitelio dos españois ben nacidos cando o uso se aplica polo outro nacional, polo que ten un sentido diferente sobre os límites dos seus afectos). Óscar Iglesias lembrou que antes, na esfera galega, eses premios eran decisión dos críticos do país integrados na Asociación Española de Críticos Literarios. E mencionou, como logo se vería, e aínda se ve, na páxina mencionada do xornal, que para algúns quedaban demasiadas dúbidas no aire a propósito do sistema de votos habilitado pola AELG, en particular sobre o feito de que exista unha suposta proximidade excesiva entre críticos e escritores. Preguntoume Óscar Iglesias se eu sabía como era exactamente o sistema de votación, e en particular se podía darse o caso de que un crítico que tamén fose poeta ou narrador se votase a si mesmo. A este respecto dixen:

Esa dimensión dos premios é a que, en termos intelectuais e directamente persoais, menos me interesa de cantas se atribúen á crítica literaria. Nunca formei parte de xuris literarios (cunha excepción moi menor nos anos 80) e procuro absterme de participar en calquera votación dese tipo. O cal, como é lóxico, non significa que me pareza mal que outros colegas diriman premios. Nin me parece mal nin me parece ben. É algo no que non me paro moito a pensar (agora fágoo máis, talvez porque tamén me ocasiona algúns problemas e malentendidos e porque demanda de min xustificacións ou matizacións). Por tanto, malia pertencer á Sección de Crítica da AELG, sei bastante pouco sobre os mecanismos polos que se me pregunta. En calquera caso, creo que existe un avance importantísimo nos Premios da Crítica. Polo menos, deixaron de ser os Premios do Crítico. E iso a min non me parece pouco.

[Fotografía de Anxo Iglesias que ilustrou a reportaxe de El País da que se fala. Máis abaixo, Tres estudos de cabeza humana (1953), de Francis Bacon]

Iraq e as historias contadas: falsificación e impunidade

8 de Abril de 2009

Hai seis anos, na primavera de 2003, fun convidado pola Asemblea de Estudantes da Faculdade de Filoloxía da Universidade de Santiago de Compostela para conducir un acto poético contra a guerra, contra o imperialismo e contra o pensamento único. No acto leron poemas Antón Lopo, Pilar Pallarés, Claudio Rodríguez Fer, Chus Pato e Alfonso Pexegueiro. Pode que tamén eu. A última hora non puido asistir, por problemas de saúde, Manuel María, quen faleceu no verán do ano seguinte. Algúns membros daquela Asemblea de Estudantes son hoxe compañeiros en tarefas docentes ou de investigación. E o caso é que alguén lembrou o que aquel día dixen na sala de graos, onde se xuntara bastante xente, se non recordo mal. Procurei o texto e apareceu. Reprodúcese abaixo na súa parte introdutoria. Vai para Cristina e Isaac, seis anos despois. Acaso compartan comigo eles e a maior parte dos asistentes a aquel acto unha convicción: que algún día veremos a Bush, a Blair e a Aznar perante a Corte Penal Internacional.

Agradezo á Asemblea de Estudantes a súa invitación para presentar este acto e mais a iniciativa de traerdes poetas á Faculdade. Todos sabemos por que razón estamos aquí, todos e todas sabemos o que este acto significa. O certo é que nunca houbo un exceso de iniciativas desta índole na casa, non desque eu entrei por primeira vez aquí a mediados dos anos 70. Sempre viñeron máis os escritores mortos que os vivos. Non sei exactamente por que.

Grazas tamén a todos os presentes, aos compañeiros que cederon unha parte das súas clases para favorecer a presenza do alumnado e, de xeito moi especial, aos poetas que nos acompañan, incluído Manuel María, que por unha indisposición non pode estar entre nós. Grazas a todos vós, queridos amigos: Antón, Pilar, Claudio, Chus e Alfonso.

Reitero que todos sabemos que facemos nesta sala hoxe, día 30 de abril de 2003. Todos e todas somos conscientes de que a partir da caída do muro de Berlín, do reequilibrio incerto do mundo e das circunstancias históricas que isto trouxo consigo, até acontecementos máis recentes, como os ataques do 11 de setembro e a segunda guerra do Golfo Pérsico, non é só que asistamos á pretendida escenificación da fin da historia senón que contemplamos algo que vai bastante máis lonxe. Cos últimos episodios bélicos, asumidos e xustificados pola administración republicana estadounidense, por parte da súa opinión pública e mais por algúns outros líderes europeos e doutras zonas do planeta —minoritarios, si, pero con enorme poder—, o certo é que parece pretenderse meter a marcha atrás da historia. Rectificar o que eles consideran un exceso de concesións, impropio para garantir unha óptima rodaxe da maquinaria da economía global, incluídos aí por suposto os sectores da industria do armamento e o negocio das grandes petroleiras e outros sectores enerxéticos. Ao fondo, a medio prazo, están ademais outras cuestións, entre elas, penso eu, a emerxencia de novas potencias económicas. China, de maneira moi especial, polas súas extraordinarias potencialidades, incluído de xeito directo o que representa para o consumo. Tomar posicións na zona do Golfo para controlar sucesivamente a Península Arábiga, Siria e Irán, supón gañar un espazo de tranquilidade para o estado hebreo pero non en menor medida adiantar de xeito suficiente as estruturas de contención e o novo reparto da torta mundial en relación con China, a colosal potencia emerxente.

Eis a Historia. Unha das vertentes máis esperanzadoras que perviven neste momento consiste nisto: a poboación mundial e de xeito moi particular vós, que sodes a vangarda dun movemento estudantil comprometido e solidario que irá a máis axiña, tomades nota da manipulación colosal da Historia. Desta do día presente e por suposto tamén da de onte e da de sempre. Pero doe de xeito moi especial, a vós, ás mariscadoras, aos labregos, aos obreiros, aos mariñeiros, testemuñas directas de acontecementos gravísimos, protagonistas en realidade da nosa historia parcial, a rectificación. Que se nos diga: isto que acabas de vivir, de experimentar, de promover… non existe, non ocorreu. Na manifestación do domingo erades 223, por certo todos ebrios, comunistas e separatistas. Todos tendes magníficas bolsas de estudos. Todas tendes traballo se o queredes. Non hai marxinación social. Non hai fame no mundo. A vida é perfecta.

Chegará un día en que se nós non o remediamos, e tal e como vai de lanzada a maquinaria poderosa e reaccionaria da dereita global e local, chegará un día en que a simple asistencia a un recital como este constitúa un delicto de lesa USA, de lesa aznaridade, de lesa fragancia. Estaredes todos nalgunha baralla, como esa que de xeito tan obsceno e perverso publicitaron os gobernos da chamada “coalición” e que sen ningunha clase de pudor nin de respecto por nada que non sexa o espectáculo gratuíto da idiocia reactiva a prensa occidental a diario. Todos estamos na baralla, nalgunha baralla, todos somos delincuentes e marxinais, todos nós reducidos a un non-nome, a ignominia tolerada de Guantánamo.



Isto ten que ser detido e contestado con decisión e convicción. Hai que dicir un “basta” moi alto para rematar entre outras cousas con esta paranioa da autoxustificación permanente, esta síndrome da explicación completa dos nosos actos. Porque agora estamos aceptando a validez dun procedemento louco que nos leva a que cada vez que dicimos non a algo, se non dicimos simultaneamente non a outras tres ou catro cousas que a eles son as que lles interesan máis quedamos desautorizados, autoimpugnados. Cómo se pode xogar a este xogo? Un berra por exemplo “non á guerra“ e de inmediato se lle esixe que pronuncie tamén un “non ao terrorismo”, un “non ao comunismo”, un “non ao derrotismo”, un “non á malaria”, un “non ás laranxas do Magreb”, un “non a non sei que”. É como se cando un vai a un restaurante tivese que dicir que quere de comida e tamén todo o que non quere. E ademais explicando convenientemente os porqués, dado que se non se fai así enseguida será catalogado como sospeitoso.

Fraga vén facendo exactamente isto desde sempre. Desde sempre lembro ser insultado por este señor. Cada vez que asino algo sae el ao pouco dicindo que todos os que respaldan iso nunca asinarán un manifesto contra tal ou contra cal, que nunca denunciarán isto ou aquilo outro. Non pode ser! Tería que estar perseguido por lei. Polos fiscais. Porque supón a redución permanente da opinión e da diferenza ao territorio da ilegalidade.

Todo este panorama é o dunha democracia aparente, manipulada até extremos que fan precisa unha reacción tamén global en todas partes. Empeza a ser unha nova forma de fascismo de cara amábel, un fascismo enfeitado. Noutros momentos da historia falariamos acaso de revolución; hoxe non, con certeza, pero os efectos terían que ser moi semellantes, comezando nun estrato cultural.

A guerra, o imperialismo, o pensamento único… servidos en primeira instancia polos medios. A guerra é tamén unha guerra da linguaxe, dos signos e dos códigos, da pedagoxía social. Desorientado o público, o electorado, sobre os límites entre a realidade e a ficción, entre os feitos e a invención, semella que todo vale. Sabemos da mentira e porén aceptamos o discurso. É como xogar ao xadrez contra un tipo que mete tres raíñas de matute. Querería lembrar as palabras tan silenciadas de Michael Moore cando recolleu o seu oscar ao mellor documental por Bowling for Columbine. Dixo que estaban alí o resto de nominados, que a todos lles gustaba a non-ficción porque vivimos tempos ficticios, baixo o mandato dun presidente ficticio e metidos nunha guerra librada por razóns ficticias.

E en efecto é así. Vén sendo así en todos os niveis da vida pública. Nós sabémolo moi ben en relación co Prestige, en relación coas vacas tolas, en relación coa normalización lingüística, en relación coas infraestruturas viarias… E tamén por iso estamos aquí. E estaremos sempre aquí. Este é o momento para a poesía, é o momento dos poetas e das poetas.

[Arriba, a baralla iraquí, utilizada con profusión polos medios de comunicación e comercializada como xogo nalgúns países no tempo da Guerra de Iraq. Abaixo, a foto dos Azores, tomada o 16 de marzo de 2003]

Que é Poéticas de Resistencia?

31 de Marzo de 2009

Poéticas de Resistencia é unha rede internacional de investigadores e produtores literarios e culturais de Europa, América Latina e Estados Unidos. A rede atópase en fase de constitución mediante encontros e debates centrados xustamente na especificidade das nocións de resistencia e de intervención artístico/cultural. Asúmese de xeito normal a procesualidade desas discusións e acéptase a idea de que os encontros serven para reflexionar en voz alta e en marcha. Cun compromiso crítico e tamén de debate teórico e metodolóxico.

Como se activa a produción artística, literaria, cultural… no momento histórico presente? En que modo a intervención cultural estabelece hoxe relacións de interdependencia con dinámicas sociais, políticas e económicas? Cal é a a marxe de manobra para lograr desestabilizar a axenda política e económica do neoliberalismo, para resistir e vencer a hexemonía exercida e abrirmos paso ao cambio histórico? En que medida son efectivas as poéticas de resistencia? En que modo se vinculan resistencia e poder?

A primeira reunión celebrouse hai agora un ano na Universidade de Leeds, organizada por Ben Bollig e Cornelia Gräbner. Acudira daquela á cidade inglesa unha representación galega, analistas e poetas, relativamente nutrida. Os días 16 e 17 de abril terá lugar na Universidade de Santiago de Compostela unha segunda reunión. Esta páxina web informa sobre programación e actividades do II Simposio Poéticas de Resistencia.

[Colaxe de Xosé Luís Mosquera Camba que ilustra cartaces e web do simposio. O texto tómase parcialmente do texto de presentación da reunión de Leeds]

Arturo y yo: neobarrosos

29 de Marzo de 2009

Por algún motivo que non se me alcanza, experimento unha certa proximidade co arxentino Arturo Carrera (1948), neobarroco ou neobarroso case da quinta do poeta trotskista-anarquista Néstor Perlongher (1949-1992), autor este último de libros de poemas como Alambres (1987) e tamén, na condición de antropólogo social e militante polos dereitos dos homosexuais, de estudos como O negócio do michê. Prostituição viril em São Paulo (1987), inicialmente a súa tese de doutoramento en Campinas.

Agora que recibo de Laura un mail a nome cambiado (AC↔AC) e que ademais María falará, tel quel, de Severo Sarduy e neobarroquismo no Festival Pop Vite Nuove 09, coñecido tamén en círculos goliárdicos como “Festival Didi-Hip-Hop Amarrado/a al Duro Banco 09 horas/día”, é o momento de recuperar definitivamente un celebrado poema do libro Arturo y yo (1984), de Carrera. Este, algo longo para o habitual nesta ventá, de título “El potlatch de las siestas”:

Un coloquio remoto se hundía en la exageración

(miniatura de una incertidumbre
que lo amparaba): Algo querrá ahorrarnos
siempre, la pena de la escritura

El campo.
Todas sus cruzadas de comadronas
invisibles.
La arena de oro el sentido y del sentido,

madres desaparecidas. Vuelvo a una patria
de terrores pueriles y asaltos
a la pequeña oscurecida urbe
de la memoria: Oh, tristeza

Me has enfrentado al lujo insoportable
de mi desnudez.

Aquí está el mapa de lo reído y de lo
por reir.
Los lugares que deslizan su ritmo reificado
en lo alarmante:

El tiempo
que contrae
el abismo
de los niños.

Hay que enfermarse.
Hay que enloquecer.

“Hay tres minas jugando
al Ludo, podés creer?”
-dijo Mariano.
“Parece que juegan y
cuando las mirás fijamente
desaparece el tablero”.

“Estás en pedo -dijo Julio.
Más borracho que ellas”.

Busca el agravio de la alucinación
compuesta (se despereza en estos
campos)

Sus patios para dar mis vueltas.

Sus sótanos para retocar heroicamente
los homenajes al cuadrado.

El campo.

Unas cartografías silbadoras. Colores
repetidos en los timbres, oh, monjes:

Vosotros que de la plegaria hicisteis
una partitura, un mapa para el acting
de escoger de la luz la calentita sombra
quejumbrosa.

Vosotros,
para quienes el mal y el bien
son el paisaje: el paseo más puro
de la contemplación

Estamos en Indio Rico,
a escasos kilómetros de Pringles y
es la industria de los noveleros,
con sus flechas de macizo oro y sus
boleadoras de pepitas áureas forradas
de billetes de cuero…
Estas son dunas, dunas mínimal, y
estas son napas con láminas de mica
traspapeladas.

Ahora estoy en Pringles,
en la azotea de mi casa donde soy Vatek,
con mis astronomías lanares y gozo,
como también de día gozo, tendiendo
desnudo la ropa: paso por el silencio
costumbres que el almuédano corta
al llamar a la Meca: duda, por todas
sus geometrías secretas donde la luna
entierra unas cerezas frías…

Hijo,
y padre.
Pero con un juego limpio
bajo la nariz ganchuda: el amor,
el equilibrio tumultuoso del “galpón”
donde unos tumultuosos quemaban los
juguetes y el trigo.

Malones.
Malones señores pintados con su crueldad
que cunde como el fuego del deseo
en la pampa.

Pero hay el barullo de lo pequeño, aún,
cruzando el cielo matizado sobre
cardos y escobas albinas y estolas plateadas.
El brillo del panadero, erizo suavísimo
con su relámpago tieso de madrugada,

y también el llanto,
el llanto ameno del siringo, angustiante,
y prolongado…

Estímulo de la secreta alegría de la sensación
de simular tantos discursos y prometer más
mímicas,
más mordeduras.

Algo que quiere ahorrarnos
la pena de la escritura: No hace mucho le
dije a Emeterio: No he fundado ningún sistema
nuevo de lectura; nada original: ni siquiera,
volverme imperceptible… ahora enmascararnos
los brazos, las manos… (No dijo nada y después
pensando que iba al mar con los chicos dijo:
“Comprate una sombrilla, es algo que puede
durarte años”).

Genet sabe que el goce le es negado por
principio -dijo Sartre.

¿Yo busco el agravio de la muerte?
No; enumero el sentido de una desaparición
escrupulosa:

el arco iris no.
los niños no.
un amor no.
un cuerpo que al pasar
deja que el deseo nómade se precipite en él
como una nevisca incandescente,
como una lluvia
fulminante. No.

una idea célibe no. viuda no.

una frase fastuosa que aparece
en la mitad de un ingenuo
momento,
de una ingenua desaparición

Del campo. No.
Del fauno o silvano que aflojó los cordones
soltó los ojos en los manojos de doradas
espigas. No.

Un sileno no.
Un coribante con su falo serruchado
en la mano,
bailando y restallando de dolor,
bailando y restallando. No.

Genet sabe que el goce
le es negado por principio:
Natachita me trajo su libro de cuentos
y Natacha, la madre, leyó en ruso.
Un cuento que no entendí, pero que
disfruté bestialmente
como una bestia que se sale de su ajustada
maya.
Natachita me miraba.
Liliana agachó la cabeza y alzó, imperceptiblemente,
los difíciles hombros: Ella también escuchaba…

Natacha cantaba, en realidad, ese cuento
maravilloso. Cuando terminó, alguien dijo: “¡Qué lindo!”
Natacha se apresuró a explicarnos que era un cuento
que le leían asiduamente a Pushkin.

Me despedí de todos ellos, como siempre,
besando a cada niño: coronando con un acto de
malsana estupidez aquella estupenda “lección”
de poesía.

Un poema agora de Néstor Perlongher na súa propia voz. “Cadáveres”, tomado xustamente do libro arriba mencionado Alambres.
[Arturo Carrera e Néstor Perlongher]

Canal 6 de Julio

11 de Marzo de 2009


Moi necesario o traballo do Canal 6 de Julio, fundado en 1988 por Carlos Mendoza, fillo por certo dun exiliado ourensán. Coñezo algún dos documentais desta produtora mexicana polo contacto que manteño con Mario Viveros, correalizador de Zapatistas: Crónica de una rebelión (2004) e Romper el cerco (2006), entre outras producións. Para conmemorar os vinte anos do proxecto, Mendoza preparou o volume Canal 6 de Julio: La guerrilla fílmica. Comunicación alternativa, documental y autogestión, con colaboracións diversas e en verdade interesantes, que inclúen o recoñecemento de alguén con tanta influencia na sociedade mexicana como Carlos Monsiváis. El mesmo, Granados Chapa e outros colaboradores do volume prestan atención especial á persecución destas producións por parte dun poder ansioso non só por impedir o acceso aos circuítos públicos das imaxes senón mesmo pola súa anulación material. O coordinador comenta nas páxinas iniciais do que presenta como unha especie de autobiografía do proxecto que a publicación intenta aclarar tres cuestións: en que medida resulta sostíbel a produción independente e autoxestionada nun país como México, cal é o modus operandi no día a día do grupo de documentalistas e cal é a incidencia efectiva do acoso e da censura sobre o que eles pretenden construír. Destaco unhas palabras de Cuauhtémoc Esquivel sobre o que representa este proxecto:

El Canal 6 de Julio se ha convertido en un doble emblema que, por una parte, recuerda un suceso político repetido durante múltiples ocasiones en nuestro país: el fraude electoral (sea pasado o reciente) y, por otra, señala el fraude en lo político, el fraude en lo social, el fraude en lo económico, el fraude en lo mediático, el fraude en lo moral, destacado por una digna visión que posee uno de los archivos, o quizá el archivo de imágenes más importante de la historia política del país, y que pésele a quien le pese, merece una felicitación tras sus veinte años de largo trabajo y esfuerzo.

O libro será presentado, xunto cunha das producións do Canal 6 de Julio, dentro de pouco máis dun mes en Compostela por Mario Viveros.

[Capa do volume que conmemora os vinte anos de traxectoria do Canal 6 de Julio]

Linguas e culturas na escola

2 de Marzo de 2009


O GRULI (Grupo de Linguas da Universidade de Santiago de Compostela, dirixido por María Teresa Díaz) organizou o sábado 28 o simposio Linguas, culturas e escola, no que participaron case 300 persoas e que contou con moi interesantes achegas para a reflexión sobre novo alumnado e novas pedagoxías. A eficiencia das organizadoras revélase no feito de que dous días despois da celebración do evento dispomos dos materiais desenvolvidos e debatidos neste encontro científico. Desde a páxina web do grupo accédese ás presentacións de apoio de relatorios e comunicacións breves sobre a diversidade lingüística e cultural na escola portuguesa, os modelos de educación plurilingüe en Galiza, a pedagoxía intercultural no ensino secundario, os estímulos para a comunicación verbal, as dificuldades de aprendizaxe en relación co eixe grafema-morfema, a aprendizaxe da lingua e da cultura galegas para estudantes de fóra do país e o conto como recurso para a educación intercultural no ensino primario.

[Logo do Grupo Linguas USC]