comparatismoArchive for the ‘’ Category

Vidas oclusivas, vidas fricativas

16 de Xuño de 2009

nena_daconte-he_perdido_los_zapatos-frontal

Anótoo para exploralo como dialéctica outro día. Hoxe só iso. Algo ocorreu entre Miguel de Unamuno e Nena Daconte, no tempo transcorrido; algo ocorreu que ten un correlato na ciencia fonolóxica, nesa abstracción da oclusión e da fricación, previa á teorización sobre o continuum larínxeo-alveolar e á emerxencia da idea de caos. Fonosimbolismo tamén nos eidos que abren entre filósofo e dúo. E onomancia, pois non pode ser o mesmo chamarse Pepe que chamarse Fifí, chamarse Tata que chamarse Fofó ou Fofito, aínda que este último hipocorístico atempera a fricatividade no xiro derradeiro de seu. Nomes oclusivos malia as aparencias (Unamuno) e nomes fricativos malia o propio (Daconte). Poéticas oclusivas e poéticas fricativas? Claro! No campo da poesía hispánica Unamuno andaría polos penedos aqueles da oclusión encabalgante e Nena Daconte andarían polas chairas esoutras dos estanques e dos parques temáticos, fricativos eles (fricativa sobre todo ela na redución articulatoria que remite a unha minoría de idade declamatoria, sentimental e intelectual, propiciatoria no imaxinario patriarcal de cazas e capturas —supóñase un Pondal pola parte de Neaño— no límite do estupro), si, fricativos eles na dicción e no pensamento, insisto, como un demorado flato oral, nasal, vaxinal. Anal non, anal non. Un flato emitido empero como crítica da linguaxe. E como apoteose do ripio (“tardamos mucho en no volver / a ver la luz del sol nacer”, onde o eneasílabo se alcanza como sexa, faltaría plus).  Compróbese, compróbese se non se me outorgar creto. En termos puramente empíricos e comparados. Primeiro este “El Aleph” (2009) do dúo omnipresente, co vídeo de autor (J.A. Bayona)  e a inconsistencia dos vellos conceptos a derrubarse con feitura plástica desde as alturas hermenéuticas  de tellados ou as baixuras metamórficas de patio urbano, entre kubricko e gadameriano todo, con palabras rotas (“corazón” – “razón”, e logo “compartir” – “partir”, “sentimiento” – “miento”, “ilusión”, ¡”pareja” – “reja”!, “confianza” —mágoa perder aí o xogo que tería dado “fianza” de tirar algo máis da corda, coa isotopía aquela do préstamo hipotecario, euríbor e tal— e, en fin, pero non ao final senón polo medio, ¡¡”sentido”!!…, que clímax conciliatorio e diexético o de sentido meu-deus!). E de contado, todos quietos, o contrapunto: un soneto de Unamuno, un soneto mal composto que non sei ben por que sempre me amolou un chisco. Que mente, Unamuno!, ese prodixio de facer el crítica aos postestruturalistas e á posmodernidade antes de existir nada semellante ao estruturalismo ou a Barthes, nin en Salamanca nin en Fuerteventura nin en París. Todo iso nos catorce versos do soneto en cuestión. Antes, escóitese e véxase, se se quer, Nena Daconte, que fan da corda e da fricatividade ontolóxica alegorese e sostén da súa poética enteira, segundo se preanuncia xa na foto que arriba incorporo, non sei se carátula tamén nin penso comprobalo:

[kml_flashembed movie="http://www.youtube.com/v/qFg9OVEGUIg" width="425" height="350" wmode="transparent" /]

[Por se alguén bloquear o acceso, que temo que si, clíquese neste punto e váiase acolá: http://www.youtube.com/watch?v=qFg9OVEGUIg]

Velaquí agora o soneto de Unamuno, “Don Juan de las ideas”, da serie “De nuevo en casa” de Rosario de sonetos líricos (1911), escrito en Salamanca no outono premoriente e encabalgante de 1910, cen anos antes de Nena Daconte fricativizarnos a todas horas cerebelo e linguaxe mentres a AP-9 transcorre no parabrisas e afoga o tempo, oclusivo ou polo menos africado, con este pó quente que vén do Sahara, seica:

Don Juan de las ideas que cortejas

todas las teorías, libertino

del pensamiento, eterno peregrino

del ansia de saber, sé que te quejas

 

de hastío de inquirir y que aconsejas

a los mozos que dejen el camino

de la ciencia y encierren su destino

de la santa ignorancia tras las rejas.

 

No amor a la verdad, sino lujuria

intelectual fue siempre el alimento

de tu mente, lo que te dio esa furia

 

de perseguir a la razón violento,

mas ella se vengó de tal injuria

haciendo estéril a tu pensamiento.

 

 

 

BGL

12 de Xuño de 2009

tollii-porta-1991

Vinte anos e corenta números, algúns deles dobres, do Boletín Galego de Literatura, un soño feito realidade por Anxo Tarrío Varela desde a súa cátedra  de Literatura Galega na Universidade de Santiago de Compostela. El mesmo lembrou hai unha semana algúns datos e eixes desta traxectoria, de gran mérito e vitalidade, na páxina semanal que escribe para Galicia Hoxe.

Non é doado subsistir vinte anos para unha empresa desta clase nos tempos que vivimos; non é doado, para empezar, se falamos da súa dimensión primaria, a do sustento orzamentario, que é o que permite manter o equilibrio e o rumbo ao longo de tanto tempo. Este é sempre un plano delicado e máis que complexo cando se trata de revistas universitarias. Tarrío soubo conducilo con discreción e talento, o que lle permitiu aplicar pautas en verdade infrecuentes no eido da publicación académica.

Alén disto, a revista soubo interpretar a finais dos pasados anos 80 algo relevante que mantén absoluta vixencia: a conveniencia dunha expansión e dunha actualización dos Estudos literarios de marca galega en dous sentidos, o dos métodos e o dos obxectos de análise e estudo. Nese sentido, Anxo Tarrío promoveu e brindou con xenerosidade e perspicacia un espazo de diálogo e convivencia para que especialistas en literatura galega compartisen páxinas con colegas especializados noutras tradicións culturais e literarias, un espazo asemade para o intercambio de perspectivas epistemolóxicas e de aplicacións metodolóxicas diversas. Segundo a el mesmo lle aprace explicar, o proxecto corresponde a unha publicación feita en Galiza sobre literatura e sobre literaturas, o cal non é o mesmo que falar dunha publicación sobre literatura galega. O Boletín acolle este campo de estudos, por suposto, pero faino sen exclusividade de atencións, segundo saben moi ben os seus lectores e lectoras. Como tampouco practica exclusividade de ningunha especie en relación cunha lectura restrinxida ou inercial do fenómeno literario. Tarrío, e este paréceme outro dato importante que fala con anxo-tarrio1claridade do seu talante como director da revista e como coordinador do grupo de colaboradores que o acompañou e acompaña no periplo, incorporou así mesmo ampliacións comparatistas e interartísticas, algunhas delas tan inusuais no ámbito académico (de noso ou de radio máis amplo) como as que se concretaron en monográficos sobre banda deseñada, as relacións entre literatura e cinema ou a literatura infantil. A este propósito, a publicación paréceme exemplar. Éo tamén noutros aspectos. Un deles, que todo lector estima, é o exquisito coidado gráfico e a de novo plural nómina artística de debuxantes, gravadores, pintores, fotógrafos… que ilustraron as sucesivas entregas do BGL. Outra faciana tamén interesante é a constituída polas páxinas de peche da publicación, dedicadas á obra literaria de narradores, poetas e dramaturgos, consagrados ou de traxectoria aínda non tan firme, a quen se convida adoito a reflexionar en voz alta sobre esa tarefa creativa súa mercé a unha modalidade complicada pero moi atractiva que chamamos poéticas de autor.

Longa vida, pois, a este proxecto fundamental! Longa vida, desexo hoxe aquí, a unha revista que para quen asina constitúe, non o vou ocultar, unha das referencias centrais e máis queridas da súa peripecia como investigador. Como tamén o é o nome do seu director, o meu profesor e mestre Anxo Tarrío Varela. No Boletín publiquei a instancias súas diferentes traballos a partir de 1991. Unhas veces recensións, noutros casos artigos, e tamén entrevistas, bibliografías e traducións. Creo que un total de dez colaboracións neste tempo xa non tan breve, incluídos dous números monográficos tan laboriosos como satisfactorios. A nova política que se está a emprender por parte do Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da USC permitirá axiña que o Boletín Galego de Literatura e outras revistas da casa poidan consultarse libremente on line, talvez antes de que remate o ano. Unha expansión nova, da que temos que felicitarnos todos porque favorecerá un acceso universal a traballos sobre a nosa cultura e a outros moitos, escritos igualmente en lingua galega, debidos a investigadores e investigadoras de moi plural procedencia sobre literaturas alleas que, por medio de soños como este de Anxo Tarrío, son á vez e de vez nosas.

Parabéns emocionados por estes vinte anos do Boletín e beizóns por tantas e tantas horas de dedicación, caro amigo.

[Augaforte “Porta” (1991), da artista estonia Vive Tolli, publicado na monografía 2 do BGL, e fotografía recente de Anxo Tarrío Varela, tomada do xornal Galicia Hoxe]

Eslavística

6 de Xuño de 2009

estb1

Eslavistas en formación da Universitat de Barcelona, compoñentes dun grupo con xente entre os 18 e os 23 anos, lanzan publicación en liña, a Revista esть. Existen aínda algunhas dificuldades de navegación (comprobo que con navegadores distintos), pero hai xa bastante información e ligazóns de interese que afectan campos complementarios, desde a tradutoloxía aos estudos lingüísticos e filolóxicos ou culturolóxicos, tamén sobre blogues referidos a Rusia, aos Balcáns, a Polonia e a outros países e rexións da Europa oriental. 

Semella que o pulo veña da renovación das titulacións filolóxicas tras as pautas marcadas polo EEES e do conseguinte perigo que os eslavistas perciben sobre o futuro inmediato da súa dedicación académica e profesional. Saúdase desde aquí con ledicia a nova. En particular, por dúas razóns: primeiro porque a iniciativa corresponde a persoas moi novas que desexan intervir no debate público e, en segundo lugar, por esa intervención estar dirixida á ampliación das fronteiras de determinadas construcións culturais e mentais (a identidade europea, por exemplo) que esixen permanente axuste e para as que propostas coma esta funcionan como recordatorio incluso político. Porque Europa é algo máis que o que adoito se nos di que é.

Blogs literarios e remediación

28 de Marzo de 2009


Blogomillo vén sendo a catosfera como Galiza é a Cataluña. Máis ou menos, porque con certeza existen especificidades das blogosferas galega e catalá que resultan irredutíbeis entre si. Publicouse hai case un ano o libro que aparece aquí á dereita, La catosfera literària 08, unha escolma de anotacións vinculadas nalgún sentido á noción cultural de literatura, que a día de hoxe segue a ser unha noción inevitabelmente cruzada pola categorización xenolóxica, como ben deixa ver (oír) este vello podcast de Catalunya Ràdio correspondente ao programa L’Internauta. Quero dicir, que seguimos sendo incapaces de pensar a literatura sen facer pasar o concepto polos xéneros ou as agrupacións de xéneros consolidadas pola tradición (os célebres arquixéneros). Nese sentido, era esperábel a pregunta qué é un blog literario?, e igualmente era previsíbel que a resposta pasase polos arquixéneros consolidados. Un blog literario sería, segundo o anterior, un blog asemellado ás formas narrativas, poéticas, ensaísticas… literarias. Indicarei que non me convence (aínda me convencería menos pensar a noción en perspectiva “calidade”, “estilo literario” ou similares). E engadirei que non estou nada seguro de que o que con Paul Levinson chamariamos remediación blog-libro (ou blog literario – libro literario: blook, en definitiva) teña excesivo interese. Na tertulia de Catalunya Ràdio marcada arriba saen argumentos importantes contrarios ao que nalgún sentido postulo. Un deles, quizais o de maior ensulla, consiste en apelar ao feito de que moitos lectores de libros son por completo alleos á lectura de blogs (ou blocs, que os cataláns andan a voltas coa escolla). O primeiro que se me ocorre é que nese avance existe en realidade un pulo retro, unha especie de re(tro)mediación. En termos conceptuais, non tería nada que obxectar. O mesmo que nada teño en contra de que a partir dun filme se escriba unha novela, invertindo o proceso transdutivo máis frecuente. Tampouco quero suxerir con isto que o paso cinema-novela ou o paso blog-novela, por exemplo, sexan en si mesmos conservadores ou limitativos en sentido semiótico ou en xeral comunicativo (simplemente pola minoración de códigos e linguaxes en xogo). Non é iso. Máis ben, o que ocorre é que un blog vén caracterizado por unha nota moi específica: a interacción, o axuste, o dialoxismo que introduce a presenza virtual e efectiva de quen le e coa voz de seu responde, concorre, matiza, insulta, gaba, acompaña, bloquea, motiva, rebenta, sabotea, complementa, suscita, ri, canta, cala, venga, flanea, entende, acorda, agarda, sotela, arrouta, deserta, confesa, lembra, sobreestima, asea, irriga, figura, busca, agravia, lisca, tupe, fica, nace, medra, copula e palma… Así… como pasa un arrouto do blog ao libro? Como se remedia? Como pasa, permítaseme a vaidade, o hiperWitz ou Witz linqueiro (algo p.e. do estilo da ligazón anterior) ao libro? Como pasa un chucho verbalizado (muaaac) do blog ao libro? O blog é a comunidade que nel mora, o circuíto de razóns, sentimentos e linguaxes-mundos que son órbita súa, coido. A remediación é admisíbel, claro. Pero nela só vai algo. Como en todas.

[Capa do libro compilado por Toni Ibañez La catosfera literària 08, Cossetània Edicions, 2008. Atoparanse datos sobre a historia do libro neste sitio]

Linguas e culturas na escola

2 de Marzo de 2009


O GRULI (Grupo de Linguas da Universidade de Santiago de Compostela, dirixido por María Teresa Díaz) organizou o sábado 28 o simposio Linguas, culturas e escola, no que participaron case 300 persoas e que contou con moi interesantes achegas para a reflexión sobre novo alumnado e novas pedagoxías. A eficiencia das organizadoras revélase no feito de que dous días despois da celebración do evento dispomos dos materiais desenvolvidos e debatidos neste encontro científico. Desde a páxina web do grupo accédese ás presentacións de apoio de relatorios e comunicacións breves sobre a diversidade lingüística e cultural na escola portuguesa, os modelos de educación plurilingüe en Galiza, a pedagoxía intercultural no ensino secundario, os estímulos para a comunicación verbal, as dificuldades de aprendizaxe en relación co eixe grafema-morfema, a aprendizaxe da lingua e da cultura galegas para estudantes de fóra do país e o conto como recurso para a educación intercultural no ensino primario.

[Logo do Grupo Linguas USC]

De diarios a dietarios

14 de Decembro de 2008

O que de común teñen os textos enmarcados baixo a etiqueta diario é menos do que se atribúe a ese brioso sector da “literatura do eu”. Sobre todo se abrimos o abano do tempo e do espazo e consideramos obras que chegan a nós co recendo doutras culturas ou doutra idea do que sexa unha personalidade, un suxeito, unha vida.

O propósito de contar os pormenores dunha viaxe a Oriente no século IV, como fixo a galega Exeria no seu Itinerarium, é irredutíbel ao que nas postrimerías do século XVII resolve o xaponés Bashō no haibun titulado Oku no hosomichi, “Senda ás terras profundas”. E, por descontado, ao que poida representar o diario moderno (Gide, Kafka, Pla, Moreiras…) e a súa moi vixente modelización canónica, coa dobre variante que é frecuente observar, a de carácter máis ben íntimo e a aberta ao social.

Xusto desa alternativa privado-público provén unha insegura clasificación, a que opón diarios e dietarios, cando é evidente a existencia de escalas e cartografías complementarias nada despreciábeis. Tres exemplos: as memorias de publicación póstuma dos grandes nomes da vida pública e intelectual na Francia do XIX, as ditas autobiografías estéticas e o que a posmodernidade instaurou arredor da inestabilidade do eixe verdade/ficción. Chateaubriand (e aínda o Portela Valladares de Dietario de dos guerras), fronte a Woolf, Musil ou o diario erótico de Anaïs Nin. Perante estes modelos, o terceiro: as volubilidades de Vila-Matas ou a simulación vida-teatro de blogs como …mmmm…, de Estíbaliz Espinosa.

En tempos e coordenadas sentimentais moi afastadas, tanto Exeria coma Bashō, superados os corenta anos de idade, escribiron os seus diarios de viaxe con pautas definidas, configuradas nas respectivas tradicións nas que beberon, diversas e á vez converxentes na comprensión da viaxe como un movemento espiritual. Só nalgún sentido como unha exploración do eu. En Exeria, mesmo con certa conciencia de xénero, hoxe incómoda porque remite a unha comprensión subalterna da autoría feminina na tonalidade expositiva e na temática, e tamén canto ao que se atila —é irrelevante— de instalación no pre-literario. En Bashō, igualmente con conciencia de xénero, agora no sentido de clase poética, porque un haibun é un híbrido cultural chino-xaponés e textual (prosa e verso). Busca, pois, doutra forma de dicir(se) e doutra forma de entender(se). Velaí a marca de todo diario non trivial.

Non é eludíbel en consecuencia o nome do diarista Stendhal. A autoindagación, non sempre voluntaria ou decidida: “Vou facer cincuenta anos e vai sendo hora de coñecerme” (no limiar á Vida de Henry Brulard). Moi noutras coordenadas, vemos o Castelao que no libro II de Sempre en Galiza lamenta: “[este texto] semella todo el unha confesión máis que un guieiro político”. Ese acceso á intimidade, propiciado pola navegación atlántica, non estaba ausente tampouco no “Adro” estremeño e estremeiro desta obra mixta de Castelao, pero si, e é ben mágoa, no seu Diario 1921, coevo do Quadern gris dun novísimo Josep Pla.

Pode que coa excepción do incisivo e revoltado Antón Tovar, a literatura de noso nutra unha curiosa reticencia cultural neste terreo, equilibrada con fórmulas como a extensión coral de Ramiro Fonte nas súas prosas eumesas ou coa intención retabular e poderosísima en linguaxe e carga plástica de Bieito Iglesias en “Días soltos”, o seu dietario de aparición mensual.

[Este texto apareceu onte 13 de decembro, co mesmo título, na “Páxina de autor” (p. 16) que pecha o suplemento de cultura Nós de Xornal de Galicia. Ilustración: Giorgio de Chirico, Portrait prémonitoire de Guillaume Apollinaire (1914)]

O trasno en polaco

10 de Decembro de 2008

Con franca ledicia, anuncio a recente aparición dunha escolma de textos narrativos de Rafael Dieste traducidos ao polaco e integrados nun número especial da revista Studia Iberystyczne, monograficamente dedicada nesta ocasión ao escritor rianxeiro. Os contos traducidos pertencen na súa maioría ao volume de 1926 Dos arquivos do trasno, pero recóllese tamén un par de relatos de Historias e invenciones de Félix Muriel (1943). As dúas series narrativas, ás que se suma o célebre “Limiar” aos Arquivos, veñen introducidas por ensaios académicos da autoría de Maria Filipowicz-Rudek, Ewa Stoch e Arturo Casas. A revista é un proxecto do Instituto de Filoloxía Románica da Uniwersytet Jagielloński de Cracovia e está dirixida pola Profesora Teresa Eminowicz-Jaśkowska.
Segundo sinalou Arume en sucesivas anotacións de hai unhas semanas no seu blog e asemade en comentarios diversos enviados ao de Marcos Valcárcel, As uvas na solaina, a iberística polaca amosa unha forza extraordinaria, con numerosos investigadores/as en formación orientados por mestres e mestras de moi sólida formación romanística e cun pulo tamén encomiábel no que afecta de xeito directo aos Estudos Galegos. Studia Iberystyczne incorpora de feito sectores referidos a este campo que a nós nos interesa de preto e tamén outros referidos ás literaturas catalá, portuguesa e iberoamericana. Da sección galega responsabilízase a Profesora Maria Filipowicz-Rudek, coeditora deste número especial xunto coa Profesora Eminowicz-Jaśkowska.
Alén da satisfacción que traslado, é pertinente prestar atención ao modelo que a universidade polaca, como moitas outras en Europa e América, vehicula para a consideración da lingua e da cultura galegas. O habitual é unha mirada compartida e non necesariamente comparada co resto das culturas da península Ibérica, que por certo non sempre ocupan o rango superior de análise, xa que este a miúdo se outorga á amplísima produción cultural, literaria, artística e cinematográfica de América Latina. Sináloo de forma explícita como pauta de atención nun dobre nivel: o intercultural e o interartístico. Considero oportuno telo en mente porque, por exemplo a propósito da proxección exterior da nosa cultura, as cousas non son só como a nós nos gustaría que fosen. As cousas, con frecuencia, son como son. No meu modestísimo entender, e se se me permite a mala affectatio, unha tarefa intelixente sería vérmolo, analizárdelo (aquí, sen ir máis lonxe) e actuaren en consecuencia.

[Na ilustración, capa do número 5 de Studia Iberystyczne]

De Steiner a nós

15 de Setembro de 2008

Orixinalmente publicado como anotación n’O levantador de minas (31 de agosto de 2008).

Posteriormente recollido por Brétemas (1 de setembro), polo xornal Galicia Hoxe (6 de setembro) e por Tempos Dixital (8 de setembro).

Non desexo polemizar sobre un asunto que me parece menor ao pé de tantos outros de dimensións máis serias, pero non me resisto a presentar aquí algunhas observacións que talvez fosen xa mencionadas por outras persoas en relación co que comezou sendo “caso Steiner”, derivou axiña a “caso Cruz” e eu estaría interesado en reorientar como “caso nós”. Dado que o espazo é breve, permítome enumerar unhas notas nas que concreto o meu criterio:

1. Non parece apropiado, xusto nin intelixente cualificar a George Steiner de ignorante. Tampouco o é dirixir a artillaría toda contra Juan Cruz polas liñas e as omisións da entrevista nas que hai referencia á lingua e á literatura galegas. Outra cousa é cuestionar a intervención dun e outro en cousas que aos axentes da cultura galega nos afectan de xeito directo ou indirecto.

2. Comezo observando que son excepcionais os casos de comparatistas que entenden a fondo e de verdade de máis de catro ou cinco literaturas. Fóra deses límites, bastante estreitos se temos unha idea non xerarquizada das culturas, o que os comparatistas citan provén adoito dun coñecemento parcial e non directo de textos e contextos, mediado en realidade polo dito por historiadores, críticos, antólogos e polo aprendido en enciclopedias ou a través de traducións (no de mediación emprego a propia terminoloxía de Steiner). Os comparatistas tradicionais, que son case todos incluído o autor de Language and Silence, dialogan en realidade cun canon pre-postulado como universal, trufado se acaso con casuais apuntamentos e contrapuntos menores tomados dalgunha literatura igualmente menor.

3. A literatura galega carece dun espazo propio e definido na cartografía dos comparatistas de prestixio e nas dos máis reputados historiadores das literaturas europeas ou da literatura europea como entidade, sexa isto o que for. En realidade, existe unha dobre alfándega —a portuguesa e a española— que é moi difícil salvar e que se concreta en primeiro lugar na desaparición ou inconcreción das raíces literarias medievais na construción dunha identidade propia (propia para os galegos e propia tamén para os portugueses e para os españois). Pode resultar sorprendente que a romanística non alcanzase a vencer eses atrancos, porén esa é a realidade que temos. Os alumnos portugueses de Bacharelato, p.e., poden chegar a ignoralo todo sobre o que significa Galiza en relación coa súa propia literatura nacional ou a súa nación. Hai poderosísimas razóns simbólicas, históricas e políticas de fondo, claro. Igual que na construción da idea de España. Igual que na da cultura occidental. Construír identidades, postular realidades históricas… ten moito de invención narrativa e de acordo máis ou menos imposto nunha determinada comunidade. Outras veces, ten tamén moito de xustificación e de lexitimación histórica, en particular se manexamos a vara de medir colonial e poscolonial.
4. O problema de fondo do caso Steiner tal como se veu desenvolvendo na prensa e nos blogs galegos semella ser dobre: a nosa representación exterior e a afectación diso sobre a nosa lexitimidade cultural/nacional. Iso é o que verdadeiramente debería interesarnos, alén de leas nas que os asuntos persoais ou corporativos —en sentido positivo ou negativo— desfiguren o debate. Un debate que, por certo, entendo oportuno e que, segundo observan Brétemas, o Levantador de Minas e outros bloggers, podería actuar como catalizador para unha auténtica discusión sobre a planificación da proxección exterior da cultura galega. Aquel dobre problema complícase nos dous discursos combinados na entrevista de Juan Cruz a George Steiner. Parece doer (a algúns) que aquel a quen tacitamente se concede algo semellante ao título de “maior humanista vivo” (MHV) ignore ou minimice a existencia da literatura galega e trivialice ou mesmo criminalice (a través da pouco fina alusión ao concepto de balcanización e da apelación latente á suposta violencia de certas gramáticas) algunhas linguas, algunhas actitudes, algúns dereitos, algunhas leis. Acaso axudase a entendelo, esa reflexión sobre a violencia e as linguas, a lectura das páxinas sobre o alemán de Heidegger e de Celan. Celan, o talismán da súa vida, ten dito Steiner. En segundo plano, parece doer asemade que aquel que algúns presentan como “amigo de Galiza” (p.e. o editorial de Xornal.com) non chegase a mediar nalgún sentido para que a agresividade verbal, moral e política de Steiner ou ben non chegase así a nós (ao público, e iso non é censura) ou ben recibise algunha clase de contraargumentación ou matización minimamente eficaces no contexto da entrevista (previsíbeis se o desprezo se dirixise á cultura española, ou, noutra escala, p.e., á canaria). Un terceiro plano de dor ou de molestia derivaría da comparación: Cataluña e o catalán, si; nós, a nosa lingua e a nosa literatura, non.
5. Vaiamos coa primeira dor ou afrenta. Como se ten observado por parte doutras voces, é evidente que Steiner posúe informacións escasas e terxiversadas sobre a realidade social e cultural galega. Fala de oídas e comete erros grosos na descrición dos feitos e da realidade. É algo común entre os comparatistas europeos cando falan de Galiza e da súa cultura. Non creo que por ser Steiner, talvez oínte da COPE ou lector de El Mundo, debamos prestarlle moito caso máis. E desde logo, discrepo absolutamente de quen propón enviarlle libros ou documentación para “sacalo do erro”. Non logro entender esa asunción aparentemente inxenua de subalternidade nin ese propósito de alcanzar por fin unha mirada xusta, beatífica ou cómplice do MHV. Se xeralizamos esa praxe quedamos sen fondos para a Biblioteca Nacional do Gaiás, pois son moitos os maiores humanistas vivos que xogan na liga de Steiner. Entón: afecta á nosa lexitimidade ou a nosa dignidade nacional a invisibilidade ou a escasa visibilidade coa que somos detectados en certos radares? Radicalmente, non. Temos que contestar como grupo/colectivo/nación esta clase de erros? Entendo que non. É máis, dou por sabido que a maior parte dos que se manifestan publicamente a raíz de episodios coma este, saben que falan no fundamental de portas adentro, para os de dentro, para nós. Steiner disto nin se entera. Cruz, en cambio, si.
6. Segunda dor, segunda afrenta. Con independencia do xuízo persoal que Juan Cruz merecese a cada un de nós antes do episodio —algo excesivamente presente nalgunha columna de opinión e na nota pública do PEN (por que dedicaría a metade da nota a presentarse?)—, nesta película el é un actor secundario. A súa actitude como entrevistador só debería molestar a quen considere que alguén co seu perfil público está para defender ou amparar referencias a terceiros, a terceiros coma nós, por poñer un caso (porque nós somos terceiros nos operativos mediáticos que Cruz xestiona; ou alguén ignora isto?). Malia Cruz, en efecto, formar parte dunha empresa e duns intereses determinados, en absoluto creo que nesta partida iso constitúa un referente fundamental das regras do xogo ou da estratexia de fondo. Orabén, hai outras facetas á marxe do acto e do momento da entrevista, outras prácticas, outros habitus… Hai unha traxectoria. Hai un aceptarse e postularse como interlocutor privilexiado coas provincias. Hai un sentirse cómodo co papel de canonizador do extrarradio. Hai un regusto aduaneiro. Hai unha funcionalidade apaciguadora, redutora e redutiva da pluralidade que hai fóra. Só pasan uns poucos, e de un en un. Cruz, un tipo simpático, seica, un tipo que vén de dicir que se sente ferido polo PEN galego, fala con algúns intelectuais e escritores, preséntaos no centro, delimita mesmo antecámaras nas que pode ir situando suplentes como Bieito Iglesias, un crack. A Cruz gústalle conversar, gústanlle as historias. Préstalle o ambiente Verines, como a moitos dos nosos autores e axentes. Naqueles mesmos días fala, tamén en El País, de Galiza = Praia de Santa Cristina e escolle informantes: Rivas, Reixa, un restaurador… Ve o que ve. Procura o sabor local, folcloriza, cata lagostinos… O método non variou tanto no que vai de Pardo Bazán (De mi tierra) para aquí. Hai quen contemporiza con isto. Hai quen asente. Para o que fai e quere facer Juan Cruz non precisa máis. Ás empresas ás que se debe tamén lles é abondo porque conflúen con Cruz na lei básica da partida: o centro é rico, plural e irredutíbel, non admite limitación a un par de nomes; os outros centros son homólogos en riqueza e pluralidade; nas marxes rexionalizadas abonda con sinalar unha representación en singular, o seu mundo é menos rico, máis uniforme, é un complemento (isto asúmeo tamén a prensa local e actívao como mecanismo permanente de representación da realidade cultural). Esta é a política, non só en PRISA, claro, non só en España, non só en Galiza. Todo centro exerce ese control porque, se non, non é centro. Todo centro aspira a asimilar e metabolizar o que os seus vixías sinalan como valioso no extrarradio, e se de paso se consegue minorar iso que era alleo e se fai propio pois mel na filloa (v.g.: “100 escritores en español [Manuel Rivas, Carme Riera, Bernardo Atxaga e outros…] eligen los 100 libros que cambiaron su vida”, EPS). Quen descoñece estas regras?
7. Terceira molestia: que eu saiba Steiner ten seis libros traducidos ao catalán, entre eles o último da súa produción. A produción traducida forma parte da produción cultural. Steiner é xuíz e parte neste caso. Que eu saiba Steiner non ten libros traducidos ao galego nin ao éuscaro. Os límites da súa linguaxe ou das súas linguas —as que sabe, as que entende, as que lle menciona o seu axente— son tamén nel os límites do seu mundo. Parece ser que nunca estivo aquí, onda nós. En Barcelona si estivo, non hai moito. E foi ben recibido e moi celebrado. Unha súa conferencia transmitiuse en directo nunha web municipal. Pero, ollo, non creo que agora sexa tempo de pensar en invitalo a que veña. Atención, AELG: nin cantigas nin agarimos, por favor.


8. O caso somos nós. Paga a pena pechar o suplemento dominical e entrar con forza na segunda feira para tomar decisións adiadas durante excesivo tempo por institucións, medios e gobernos: como identificarse e autorrepresentarse?, como proxectarse e dialogar coas representacións que as outras culturas fan de nós?, como xestionar o noso desigual legado cultural e literario (da Idade Media ao século XIX) e a excelente hora presente (séculos XX e XXI)?, como convencer(nos) de que tras o hiato histórico de séculos seguimos sendo nós e somos tamén outros?, que interlocutores elixirmos?, que medios?, como dialogar coa Galiza que non se identifica con esa tradición?, como suxerir a comparatistas como Claudio Guillén que se Rosalía fala mal de Castela e da súa paisaxe non é porque tautoloxicamente renuncie a calquera experiencia do outro senón porque existía a sega e existía a historia?, como marcarse un rumbo serio e firme e non entreterse con Steiner nin con Cruz nin co sexo políglota dos anxos?