diesteanaArchive for the ‘’ Category

Cunqueiro fala sobre Colmeiro (Ourense, 1933)

16 de Xullo de 2009

 

Onte á tardiña, despois do panel que tivo lugar sobre a obra de Xoán González-Millán no IX Congreso da Asociación Internacional de Estudos Galegos, asunto ao que volverei con calma calquera día destes, compartín café con Antón Figueroa, Álex Alonso e Miguel Anxo Seixas nunha das terrazas da Praza de Mazarelos. Falando con Seixas sobre papeis, cousa que non parecerá rara a ninguén, comentei que tiña un texto de Álvaro Cunqueiro sobre Manuel Colmeiro (acaso inédito) de 1933. Quedamos en tratar o asunto e hoxe púxenme a localizar a conferencia entre as carpetas que andan pola casa. Apareceu por fin e agora contarei unha parte de certa historia por ser ela algo curiosa e porque a carpeta azul estaba chea de fichas e pequenos apuntamentos acumulados en distintos momentos que tiran uns dos outros como cereixas e conducen a memoria a tempos pasados, a outras conversas, que sei eu… Algúns preguntan se haberá algunha ficción cruzada, acaso inducida pola novela L’Œuvre na que Zola fabula sobre a vida dun Paul Cézanne presentado ficcionalmente como Claude Lantier.

colmeiro-o-sono-19331

Calculo que contra 1993 o amigo e compañeiro Claudio Rodríguez Fer, con quen naquel momento compartía gabinete no que era Colexio Universitario de Lugo, con nós estaba tamén Luís Miguel Fernández, tivo a xentileza de pasarme o texto dunha conferencia que localizara no Arquivo Luís Pimentel e que pensaba que correspondía a Rafael Dieste. A min tamén mo pareceu naquel primeiro momento. Cedeume unha copia (17 páxinas dun total que pola numeración ascendera en orixe a 20, polo que faltaban tres) e eu fixen despois o propio para que a viúva de Dieste, Carmen Muñoz, a quen daquela visitaba con algunha frecuencia no seu piso da Coruña, puidese ver aquel texto. Non só o leu ela, tamén enviou copia ao máis querido discípulo de Dieste, o enxeñeiro e poeta Gabriel Zaid, a México.

A conclusión compartida por todos era que a letra non pertencía ao escritor rianxeiro, pero que o pensamento crítico e as referencias parecía que si podían ser súas. Como é sabido, Dieste dedicou varios traballos á estética pictórica do seu amigo Colmeiro en distintos momentos da súa vida, de modo que non había nada raro en que aparecese un texto novo. Algunhas desas referencias que menciono aparecerían incluso no ensaio de 1936 La vieja piel del mundo, que para min é. xunto con algúns de Unamuno, un dos libros fundamentais da hermenéutica española anterior á Guerra Civil (por certo, a práctica totalidade da edición orixinal dese libro ardeu nos talleres da Editorial Signo de Madrid no verán de 1936 a consecuencia dun bombardeo da aviación franquista). Indaguei algo máis posteriormente e, segundo observo polas notas acumuladas na carpeta, nalgún momento anterior a 1996 cheguei á conclusión de que o autor daquela conferencia era Álvaro Cunqueiro. Hoxe non hai dúbida posíbel sobre a autoría. Aínda que si me quedan, reitéroo, sobre a veracidade dalgunhas incorporacións ao texto, como a da historia de xove poeta occitano Henri Souvent e a visita en 1906 ao seu paisano Cézanne para ver o cadro Jeune homme a la tête de mort, leit-motiv da primeira parte da conferencia. Cunqueiro chega a ofrecer uns versos traducidos de Souvent, quen segundo observa morrería en 1914 de tuberculose: “Eu ando a buscar a miña testa de morto. / Eu ando a chorar pol-a miña testa de morto. / Eu quero têr, agora de mozo, testa de morto […]”. Como complemento da historia transcribo unha das miñas notas, de data non coñecida, pegada sobre as fotocopias do texto da conferencia: “Á vista dos textos autógrafos de Cunqueiro editados en 1991 polo Consello da Cultura Galega (téñoos) non hai dúbida de ningunha clase: é Á. Cunqueiro o autor deste texto. Tamén interesa ver as respostas de Cunqueiro a Filgueira en 1936 [seguramente fale aí da antoloxía consultada que Filgueira Valverde estaba a preparar por encargo do Seminario de Estudos Galegos]. Colmeiro figuraba entre as súas máis claras preferencias culturais“.

A finais dos anos 90 a bibliotecaria Carmen Barbosa, da Biblioteca Pública de Ourense, facilitoume copia cunqueiromecanográfica a partir da microficha dunha páxina de La Región correspondente ao día 15 de xuño de 1933. Nela dábase conta da conferencia de Cunqueiro no Liceo ourensán dous días antes, nun acto que acompañou á exposición de pinturas de Colmeiro e que fora presentado por Eladio López, presidente do Liceo naquela altura. Cunqueiro publicou no mesmo ano 1933 un breve traballo crítico titulado “Colmeiro, pintor” no Boletín de la Universidad de Santiago (17, pp. 145-153). É curioso que nel falase de Cranach o Vello, a vida ten coincidencias. En Grial tamén volvería a falar do pintor de Silleda en 1976.  Algunhas ideas reaparecen. O caso é que a conferencia é interesante non só polo que di sobre a obra de Colmeiro senón por moitos outros motivos. Entre eles, que axuda a entender a evolución estética do propio autor de Poemas do si e non. Tamén é atractiva polo potencial informativo e crítico sobre a arte europea do primeiro terzo do século XX. Transcribo de seguido, sen modificación ningunha, unha breve mostra do manuscrito, ignoro se da propia man do mindoniense:

Cezánne pintara xa un arlequin. Veñen logo os de Picasso, os de Metzzinger. Souvent conta que Cezánne dou un consello trascendental a un pintor novo: Pinta o tubo da tua estufa. Souvent anuncia a verdade inaugural, que fará logo que os homes de Rafael Barradas perdan os ollos. A verdade, unha das mais grandes verdades da pintura de todos os tempos é ista: “Toda pintura debe ceder ao ar ou resistirlle. Ceder ao ar é negar os colores locaes. Resistirlle é dar nos colores a sua forza i-a sua variedade. A luz non eisiste pra o pintor”. Braque ouce  ista verdade e responde con outra: “Non hai que imitar aquelo que se quer crear”, e pra que ninguen s-esqueza, Picasso di que o primeiro que se precisa pra pintar unha mesa é o medila”. Na pintura castelá foi sempre unha preocupazón a profundidade. Picasso reivindica ista preocupazón. Por iso Picasso acaba en pintor italián e L’Ermont fala do “andalucismo” en arte. Ven a perspeitiva do llo, salvada pol-o cubismo a forza de xeometria esencial. Todo limita ao Norde e pasa a cuaresma, a vixilia qeu nos ensiñou a todos Euxenio d’Ors. O cubismo, ponto esencial despois de Cezánne. Era inevitável. Salvou todo o preciso, o que debia ser salvado. Algús quedaron n-el, como matemáticos do aburrimento. O cubismo non creou ningún mito. A xeometria é cenza primitiva, purísima, de esenza, de facer e refacer, exaita, intuitiva, e non podia creálo.

[O soño (1933), de Manuel Colmeiro, e retrato de Álvaro Cunqueiro correspondente ao seu carné de alumno da Universidade de Santiago de Compostela en 1928]

 

Guiñol e República

14 de Xuño de 2009

debuxo-misions1

Atopo na rede a edición da Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales relativa ao Retablo de Fantoches das Misiones Pedagógicas da Segunda República, con textos de Rafael Dieste (La doncella guerrera) e Rafael Alberti (El enamorado y la muerte), escenificados en febreiro de 2007 no Centro Conde Duque do concello de Madrid por Os Monicreques de Kukas e a Compañía de Títeres El Retal, respectivamente. O Teatro Guiñol das Misiones, nacido como proxecto da capacidade de convicción de Dieste en conversas con Pedro Salinas e Manuel Bartolomé Cossío, fixo a súa primeira representación no outono de 1933, precisamente en terras galegas, en concreto en Malpica. O Teatro Guiñol complementaba así o labor levado a cabo por Alejandro Casona, orientado á representación escénica dos clásicos do teatro español, e en xeral o amplo programa de intervención social e cultural dirixido por Cossío.

O debuxo que se reproduce figura atribuído a Dieste na edición arriba ligada, entendo que por erro. Debe de ser máis ben da autoría de Cándido Fernández Mazas. Dieste ilustrara en 1929, en efecto, a edición xornalística do Romance de Barba Azul do escritor e artista ourensán (El Pueblo Gallego, 25 de xullo), texto este no que aparece xa unha Margorí malmaridada (“¿Quién es la alegre mocita? ¿Quién es la blonda galana?”), un precedente algo máis que nominal da protagonista da única obra dramática pubicada en vida por Fernández Mazas, Santa Margorí (1930), pero creo lembrar que aquel debuxo retrataba en realidade ao protagonista masculino da historia saíndo do castelo camiño da guerra. Un Barba Azul, penso, de aspecto inofensivo. Habería que miralo.

 

Maside teórico

6 de Abril de 2009
Co fío do texto de onte, saen outros no taller do blogueiro. Entre eles a dimensión teórica de Maside, que analicei en traballos de hai case quince anos e que hoxe sinto algo alleos nalgún punto da argumentación, pero sobre todo na linguaxe crítica aplicada. Vía entón conexións claras entre o movemento renovador da plástica galega de preguerra e a estética fenomenolóxica. As liñas conducían a Ortega, a Heidegger, ou ao Hartmann que se coñecería bastante despois… Mesmo a Adorno nalgún punto. Pensei tamén no interese de Maside por verse e situarse como signo para si propio (como nestas fotos). Algo sobre o que sen dúbida tivo que falar por extenso con Dieste, el mesmo afectado por esa doenza non só posmoderna da autoficción, en especial nun libro como o Félix Muriel. Recupero, traducidos e levemente abreviados, uns parágrafos escritos quizais contra 1995:
Resulta constatábel en Ortega y Gasset e en Rafael Dieste a consi­deración da obra artística como unha opera­ción fenomenolóxica, como instru­mento de visión ou logos herme­néuti­co destinado ao desvelamen­to do ser. No que afecta a Dieste esa reflexión é moi recu­rrente, se ben dous dos lugares en que mellor se manifiesta son “Análisis de una breve nota de Masi­de”, texto non destinado a publicación e utilizado para a preparación dunha conferencia, e a propia conferen­cia aludida, cuxo título foi “La estética pictórica de Carlos Maside (con alusiones a otros pinto­res gallegos coetáneos)”, lida na Galería Sargadelos de Madrid o 23 de maio de 1975.

As glosas de Dieste decla­ran o grao de proxi­mi­dade teórica entre el mesmo e Carlos Maside —o máis raciona­lista dos reno­vadores, o máis metafísico e entregado á meditación sobre o transcendente, segundo o escritor rianxeiro—, vínculo que os conduciu a pensar de forma conxunta no Vigo prerre­publicano todo un sistema de problemas interre­lacio­na­dos relativos á arte.

Para Maside a arte consistía precisamente en realizar o irrealizábel, acto equi­va­lente a un crear da nada, e que, sobre a transposición da serie de elementos sensíbeis do obxecto represen­tado en canto imaxe tería que vir definido pola incorpo­ra­ción das sensacións suprasensíbeis, encargadas en fin de inte­graren á ficción do cadro os funda­mentos do ser, da cousa, e que, concretamente, opera­rían por negatividade ou oposición para amosar na fugacidade e transito­riedade do ser a súa presenza eter­nal, a súa perduración no tempo como tal ser (o repouso expresa ou suxire así o move­mento, a vida fai o propio coa morte, etc.). Exactamente nese punto radicaría para Maside o que denominou o fundamento do aparecer.

Agrego simple­mente que o comen­ta­rio de Dieste matiza algunhas impreci­sións concep­tua­is e nominais do texto de Maside, pero asume os seus criterios sobre a ficción artísti­ca, sobre a verdade e sobre esa dobre visión, tan próxima aos pos­tulados de Nicolai Hartmann (á marxe da chave negati­vista, que á súa vez ha lembrar desenvolvementos debidos a Adorno). Na conferencia, Dieste lamenta, por outra parte, o pouco que deixou escrito Maside, e suxire a posibilidade de que nalgún momento decidise desfa­cerse da súa obra teórica. A teoría estética que reconstrúe ten a súa base, pois, en discusións, comentarios e exames de obra comparti­dos no decenio anterior á Guerra Civil, sobre todo nos anos nos que coinci­diron en Vigo.
[Maside en dúas fotografías das que descoñezo autoría e data]

A catro mans

23 de Febreiro de 2009

Unha das experiencias máis intensas da etapa inicial dos meus estudos universitarios foi a epistolar. Viña dun grupo bastante amplo de amigos que carecía dunha delimitación estrita, de xeito que en función do plan de traballo/diversión o núcleo tomaba unhas ou outras dimensións, compúñase dun ou doutro xeito. O caso é que unha parte importante daquel núcleo (Hervada, Pedreira, Cuco, Orzo e Janolas) decidiu facer Enxeñaría, algo que en 1975 implicaba cursar un selectivo na Faculdade de Ciencias compostelá e logo saír con destino Madrid xa para concretar se Industrial, Camiños, Telecomunicacións, Naval ou o que for. Outros amigos optaron por quedar na Coruña, en Arquitectura, por exemplo. Outros foron a Económicas. Ninguén a Letras, eu tampouco. O caso é que tras o selectivo, fiquei bastante desasistido de camaradaxe naquela inhóspita Faculdade de Ciencias, até que como é lóxico apareceron outros vínculos e relacións, os meus amigos matemáticos.

Coa separación de 1976 xurdiu a posibilidade de mantermos contacto epistolar. Só querería hoxe mencionar unha clase de escritura que daquela me causaba unha diversión incomparábel, un profundo pracer intelectual e vital. Eran as cartas que viñan de Madrid a catro mans: Janolas e Orzo. Amigos que decidiran compartir habitación e que escribían xuntos a carta. Normalmente, comezaba un deles e se estendía en asuntos académicos, sociais, existenciais, musicais, pecuniarios ou da militia/furor amoris, todo o que un ten na cabeza aos 18 anos. Cando cansaba, retomaba a carta o outro colega. Eran cartas longas as que viñan. Pero o que quería comentar era unha práctica que a min me facía rir como un tolo. Tras a escrita de A viña como digo a escrita de B, pero a escrita de B consistía ante todo en rebater o dito por A, en tumbar por completo toda a súa construción de identidade persoal ou mundo exterior, non só mediante unha argumentación consecutiva e dialéctica tras os folios redactados previamente polo compañeiro senón mediante moi subversivas, dialóxicas, grosas e carnavalescas impugnacións en notas laterais ou a rodapé, tachóns, debuxos ad hoc, remedos estilísticos e outras falcatruadas textuais e gráficas que posteriormente retomaría A no corpo textual adxudicado a B coa finalidade de lle devolver a graza.

Cartas a catro mans, bakhtinianas, paródicas, polifónicas, heteroglósicas, sen nós sabérmolo entón, porque naquela altura Spivak, por exemplo, era Michael e non Gayatri, e a irracionalidade de π resultaba moito máis motivadora que a correspondente de Apollinaire (ou así así). Lembrei isto porque recibín a semana pasada unha mensaxe por correo electrónico tamén a catro mans escrita desde París por persoas moi queridas, xa xubiladas. E pensei en que medida ese desdobramento pode darse en casos de autoría individual. Porque, como é natural, eu intentaba estar ao nivel dos amigos de Madrid e procedía a inventar alteridades, dobres e réplicas nas cartas de resposta. Muriel xa estaba alí, ou case, estaba cando menos ¿Qué es un axioma? Movilidad y semejanza, pode que un dos primeiros libros que lin de Dieste e que conduciu logo a unha publicación en prensa.

Nos blogs hai un desdobramento parecido entre o xeito no que escribimos o post e a forma na que intervimos nos retruques e comentarios. A min compráceme de maneira moi especial esa heteroloxía, esa esquizoleria que move incluso a refutarse ou a rirse dun mesmo, manxar olímpico. Lembreino tamén, aquel mundo dos vinte anos, porque o outro día recibín un regalo de aniversario moi especial, o libro de Xenaro García Suárez Dos signos de Stendhal aos imaxinarios de Musil, atento ás relacións entre matemáticas e literatura e pendente non só dos autores mencionados no título senón tamén de Mallarmé, Dieste, Dostovievski, Calvino, Mann…

[M.C. Escher, Autorretrato en espello esférico, 1935]

Aquel libro escrito en Reboredo

16 de Decembro de 2008


Vaia. O vello e eu xa andamos por Google Books da man. A sensación é de estrañeza. Alegría? Non. Polo menos de entrada e acabado de saber de xeito casual, non. Escribín aquel libro con man solta, con soltura quero dicir, en poucos meses. Logo veu o ano Dieste. Daquela, 1994, non había blogs, pero xa a xente rifaba ao autor polo exceso de discurso, esta facundia. A algún colega ofrecinlle, non con ese libro pero si con outros daquel tempo, despezar o sobrante e deixar a prosa no esencial, que como máis dun saberá (en particular algúns recensionistas) son as lapelas. Vendérase moi ben ese RDeasOLG, lapelas e exceso colateral por xunto. Nunca pensei que se puidese gañar cartos con aquilo. E gañei algo, como unha nómina se tal. Mesmo chegou a ser finalista o libro do premio nacional da crítica de aquí e (case?) do premio nacional de ensaio de acolá (ai, se eu non tivese tan mala memoria para os adaxos e as contas…). Mas a tiraxe fora enorme. E os xuris probos.

Hai dous ou tres anos dixéronme da editorial que o descatalogaban, que se quería exemplares, que o resto iría a un purgatorio. Quixen. A monografía aínda non chegara á maioría de idade. Tiña apenas doce anos, na práctica non fora presentada nin lida no sistema, ou en sociedade, como diría aquel pensador, aquel vicetiple rouco-cómico que pola hora da nacencia de RDeasOLG silabeaba xa ao público os iniciais embustes do primeiro goberno aznarí. En fin, que con eles, cos libros sobros, fixen unha torre e nela morei uns días de hai dous anos. Até que pasou o impo, até encher o lacrimatorio que ela me pasou acolá pola parte da fiestra baldeira. Agora, coa crise do tixolo, non hai torre. E a palabra é gratuíta. Hei falar cos detectives que van ás vodas. Igual, con iso, abonda para pasearmos o río. Non si, vello?

[A foto de Rafael Dieste tomouna Javier Alfaya, pode que mediados os anos 70]

O trasno en polaco

10 de Decembro de 2008

Con franca ledicia, anuncio a recente aparición dunha escolma de textos narrativos de Rafael Dieste traducidos ao polaco e integrados nun número especial da revista Studia Iberystyczne, monograficamente dedicada nesta ocasión ao escritor rianxeiro. Os contos traducidos pertencen na súa maioría ao volume de 1926 Dos arquivos do trasno, pero recóllese tamén un par de relatos de Historias e invenciones de Félix Muriel (1943). As dúas series narrativas, ás que se suma o célebre “Limiar” aos Arquivos, veñen introducidas por ensaios académicos da autoría de Maria Filipowicz-Rudek, Ewa Stoch e Arturo Casas. A revista é un proxecto do Instituto de Filoloxía Románica da Uniwersytet Jagielloński de Cracovia e está dirixida pola Profesora Teresa Eminowicz-Jaśkowska.
Segundo sinalou Arume en sucesivas anotacións de hai unhas semanas no seu blog e asemade en comentarios diversos enviados ao de Marcos Valcárcel, As uvas na solaina, a iberística polaca amosa unha forza extraordinaria, con numerosos investigadores/as en formación orientados por mestres e mestras de moi sólida formación romanística e cun pulo tamén encomiábel no que afecta de xeito directo aos Estudos Galegos. Studia Iberystyczne incorpora de feito sectores referidos a este campo que a nós nos interesa de preto e tamén outros referidos ás literaturas catalá, portuguesa e iberoamericana. Da sección galega responsabilízase a Profesora Maria Filipowicz-Rudek, coeditora deste número especial xunto coa Profesora Eminowicz-Jaśkowska.
Alén da satisfacción que traslado, é pertinente prestar atención ao modelo que a universidade polaca, como moitas outras en Europa e América, vehicula para a consideración da lingua e da cultura galegas. O habitual é unha mirada compartida e non necesariamente comparada co resto das culturas da península Ibérica, que por certo non sempre ocupan o rango superior de análise, xa que este a miúdo se outorga á amplísima produción cultural, literaria, artística e cinematográfica de América Latina. Sináloo de forma explícita como pauta de atención nun dobre nivel: o intercultural e o interartístico. Considero oportuno telo en mente porque, por exemplo a propósito da proxección exterior da nosa cultura, as cousas non son só como a nós nos gustaría que fosen. As cousas, con frecuencia, son como son. No meu modestísimo entender, e se se me permite a mala affectatio, unha tarefa intelixente sería vérmolo, analizárdelo (aquí, sen ir máis lonxe) e actuaren en consecuencia.

[Na ilustración, capa do número 5 de Studia Iberystyczne]

Aforística

7 de Outubro de 2008

Cal será a razón do escaso interese actual polos aforismos? Teño comentado ás veces con colegas e amigos o asunto. A idea dominante é que o aforismo acaba sendo sempre impositivo, que traslada á comunicación literaria un pulo en exceso suasorio, que lle falta algo de respecto polo outro, pola diferenza, polos lectores. Eu discrepo desa análise e lembro algo de Canetti como contraexemplo: “Faise preciso, de cando en vez, soportar a vida sen misión”. Algunhas amigas observan o feito complementario, pode ser que certo, de que a aforística non é en xeral unha fórmula grata ás mulleres, nin como autoras nin como lectoras. Gemma Cernuda publicou hai algúns anos, por certo, unha compilación de aforismos, máis ben pensamentos no vello sentido pascaliano, escritos por mulleres. Coñezo o libro só por referencias.

Hoxe recupero uns textos de Rafael Dieste escritos en Barcelona en plena guerra civil. Son do último que escribiu en galego coa finalidade dunha publicación inmediata. Apareceron impresos co título “Para axudar á renacenza de Galiza” en xuño de 1937 en Nova Galiza, a revista que el mesmo pasaría a dirixir dous meses despois sucedendo nesa responsabilidade a Castelao. En 1961, esa mesma serie de aforismos serviu como proclama ao Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación que se apoderou no mar Caribe do trasatlántico Santa María a fin de denunciar perante a opinión pública mundial a persistencia das ditaduras de Franco e Salazar. O dato sorprende máis se comprobamos o teor das ideas que Dieste formulara. Ideas como estas:

Saber que faguerse un nome pode ser desfaguerse.
Non ser máis débil que o teu énfasis. Non te fagas un énfasis que che veña grande. Mais ben un pouco estreito…
Non te desprecies. Sofre calado e quedo as tréboas, e agarda.
Non faguer d’unha leira a clave do dereito.
Non faguer do dereito unha leira.
Non se escravizar por azo de mandar.
Coidado co-as verdades como puños. Poden non ser mais que simplezas como puños, erros que a xente quer ouvir… Non lle deas ese gusto.
Non gastar en estralos a forza imperativa.

Non fomentar o borreguismo alleo, no azo de pastorear.

Organizar, non sumar.

Inmunidade ao resentimento

30 de Setembro de 2008

Calculo que como pouco dous terzos das columnas de opinión publicadas entre 1925 e 1927 por Rafael Dieste como analista político e sociocultural da realidade galega conservan vixencia. Parte daquela produción foi escolmada no mesmo ano da morte do autor, 1981, no volume Antre a terra e o ceo (Ediciós do Castro). Sináloo non por apuntar un carácter visionario senón porque o dato demostra a lentitude dos cambios sociais.

Esta naveta nova, que imos rotular “Diesteana”, ábrese con mención dun artigo de maio de 1927 referido de xeito principal aos políticos do país, pero en realidade válido para calquera persoa con proxección pública no ámbito galego.

O novo estilo que por aqueles anos demandaba Dieste debía superar un lastre antropolóxico e social serio e moi pesado. Naquela primavera de 1927, pouco antes de cesar como columnista en El Pueblo Gallego e de emprender moi outros rumbos persoais, o xornalista arelaba algo aparentemente sinxelo: a irrupción esperanzadora no espazo público de persoas inmunes ao resentimento. Reclamaba esa actitude para o exercicio dun servizo civil eficaz e, no sentido nobre do termo, patriótico. En boa medida, nesas seguimos.