Emilio AraúxoArchive for the ‘’ Category

Paul Celan en Bucarest

25 de Abril de 2009

 Para Rosa Marta

Parecen existir lagoas biográficas aínda hoxe sobre os anos que transcorren entre 1940 e 1947 na vida de Paul Antschel (Ancel en romanés). Un repaso rápido: nacido en 1920 en Czernowitz, capital entón da Bukovina romanesa hoxe repartida entre Romanía e Ucraína, asiste á ocupación soviética da rexión en 1940 e á consecutiva ocupación alemá de 1941, esta última acompañada dunha feroz represión da poboación xudía que empeza a ser desenvolvida polas tropas rumanas aliadas de Hitler (lembro agora “La parte de Archimboldi”, do 2666 de Roberto Bolaño); desde Czernowitz os pais do xove Antschel son deportados en xuño de 1942 a campos de traballo na zona do río Bug; o pai resiste só catro meses e morre de tifo, á nai fusílana pouco tempo despois “por non ser apta para o traballo”; a Paul depórtano en xullo do mesmo 1942 a un campo de traballo en Valaquia, 400 km ao sur de Czernowitz, máis tarde a outros campos, algúns nas montañas, así até febreiro de 1944, cando é liberado ou consegue escapar. En marzo de 1944 os soviéticos recuperan a súa cidade natal. Paul pasa por Kiev e regresa a Czernowitz. En abril de 1945 (estou seguindo sempre a biografía de John Felstiner, de quen por certo Emilio Araúxo publicou en Amastra-n-gallar, en 2003, Vinte preguntas que me arrepinto de non lle ter feito a meu pai) entra en Bucarest nun camión do exército ruso atestado de romaneses. Alí permanecerá até decembro de 1947. Traduce, ese é o seu traballo entón. Traballa para a editorial Cartea Rusa, entra en relación profunda co movemento surrealista romanés, xoga cos nomes, modifica o apelido para fixar o seu nome literario, anagramático a partir da versión romanesa do orixinal Ancel. Celan escribira xa algúns dos seus textos maiores. “Todesfuge“, por exemplo. Entón, decide probar a escribir en romanés, unha lingua aprendida. En edición de Víctor Ivanovici, as Prensas Universitarias de Zaragoza compilaron dezasete textos desa etapa nun libro titulado Los poemas rumanos (2005). Ivanovici sinala que son dun Celan-antes-de-Celan. Poemas en verso, poemas en prosa, un cuestionario surrealista… Sorpréndome chegando á conclusión de que o texto que maior impacto de lectura me causa é un fragmento dun poema máis extenso, perdido, acaso destruído. Reprodúzoo e animo de novo a Costraf a que abra o comentario multitudinario do poema. Deste poema brevísimo sen título:

Herba da túa mirada, amara herba,
e sobre dela o vento, unha pálpebra de cera.

 Auga da túa mirada, auga absolta.

 

 Iarba ochilor tăi, iarbă amară. / Flutură vânt peste ea pleoapă de ceară. / Apa ochilor tăi, apă iertată.

[Retrato de Paul Celan lendo na Galería Dorothea Loehr de Fráncfort en xullo de 1964. Fotografía de D.R.]

Algo máis do Dicionario para lupenautas

9 de Marzo de 2009

Iso. Algunhas entradas máis dese Dicionario para lupenautas (2004) inédito.

automatismo: Lupe ten escrito que nos comezos practicaba unha especie de escrita automática de filiación surreal, algo que supostamente tería ido abandonando devagar. O automatismo estaría conectado cun saber pasivo non racionalizado nin verbalizado, de carácter pre-conceptual. Escribiu en Poesía fea: “Eu non sei nada, / escribo o que me sae, / o que me vén de / dentro correndo”. Non estou tan seguro diso. Intúo que existe unha gran canteira textual conformada por un corpus groso de palabras, cartas, intervencións, anotacións, conversas… que se foron xuntando e que a presentación última consiste nun labor que ten algo que ver co do escultor: extraer da masa informe a forma plena e, por tanto, desbotar, eliminar, suprimir. De fondo queda a aporía, unha de tantas no quefacer po(i)ético de Lupe: existe unha expresividade irreprimíbel, un falar desatado, que porén acaba manifestándose nunha expresión reducida ao mínimo, en versos que algúns —eu non o farei— comparan co haiku. É a dialéctica das pezas escultóricas de Eduardo Chillida: entre os volumes colosais e os baleiros, entre o espazo e o oco, entre o discurso e o silencio. Este tipo de aporías son moitas veces incomprendidas por un público que non é quen de achegarse con humildade e desde unha aproximación sentimental á obra. En Xixón está instalada unha das pezas máis grandes de Chillida, o Elogio del horizonte, que a xente de Cimadevila chama El water de King-Kong. Non sei como chamarán os libros de Lupe en Curtis, por exemplo alí onde se cruzan a Avenida del Generalísimo e a Avenida de José Antonio —si, ho, alí pretiño do Café Español e da cabina da Compañía Telefónica Nacional de España, non sabes?, é que agora con tanto tócame-roque de momenclátor urbano e tanto nacionalismo xa se perde unha… Con franqueza, non o sei. Non sei como os nomeará calquera que non se achegue a eles con algo daquel fervor, daquela humildade. O automatismo ten tamén que ver co motor da escrita. Confesou Lupe varias veces que escribe para non suicidarse e para compartir o suicidio, e que non existe para ela ningunha separación entre o que vive e o que escribe. O automatismo da escrita, pois, como o devir da existencia.

autopoética: Lupe adoita encabezar os seus libros con autopoéticas. Non o fixo en Fisteus era un mundo, pero si en todos os libros de poemas, incluído LAT. Por que? Acaso por un temor a que a palabra poética non garanta de xeito suficiente o acto comunicativo que se estabelece. Isto significaría a existencia dunha vontade non só de dicir senón tamén de intervir e de ser entendida. Todas as súas autopoéticas son importantes. Tamén o son as entrevistas, moitas delas publicadas a instancias dos redactores de “Revista das Letras”, Soedade Noia e Antón Lopo, outra publicada no libro de Emilio Araúxo Do lado dos ollos. Outro aspecto relevante é o carácter autopoético ou metapoético ás veces dos seus poemas. N’Os teus dedos na miña braga con regra aparece isto: “Quería ver poesía / chea de merda / e fun esa poeta maldita / chea de merda”.

autorrepresentación: numerosos textos poéticos de Lupe son atribucións, construcións atributivas con verbos como ser e estar destinados a declarar unha identidade. Lese en LAT: “Estou alegre / e non estou preñada”. Ou “Non son guapa / nin fea. / Son violenta”. A palabra de Lupe presupón, neste sentido, unha poética da identificación e da definición, que se estende alén do eu que fala en composicións como estas: “O pasado / é / unha feira” [toda unha filosofía da historia, extraordinario], “Escribir / é / violación”, “Os poemas / son / mulleres”. Resulta evidente que esta clase de propostas só teñen sentido se propugnaren unha verdade non asumida. Neste sentido, a poesía de Lupe dista de ser tautolóxica e aspira a se fundamentar como revolucionaria e aporética (“Quero / chegar / a ser / unha vaca”). Isto último porque a definición e a identificación constitúen con algunha frecuencia un recoñecemento sobre o non-saberse: “Teño vintecatro anos / e non sei de memoria / como me chamo” ou “Eu dubidaba sempre. / Incluso me preguntaba / se eu sería eu” (Os teus dedos na miña braga con regra). A autorrepresentación en Lupe é asemade un proceso ao autocoñecemento e á presenza autorizada: “Saco as bragas nas editoriais galegas que me permiten falar” (limiar a Poesía fea).

Azul: é a cor da felicidade terreal. Lupe, que é nominalista-voluntarista como Guillerme de Ockham, asina agora Lupeazul ou Lupeverdiazul. Así sábese feliz e enteira. Un poema de LAT comeza así: “El é azul / como o meu interior / borracho”.

Decúbito porno: “Quero correr / diante dun coche / que corra moitísimo” (Pornografía).

[Eduardo Chillida, Elogio del horizonte (1990), e Paula Rego, Branca de Neve e a madrasta (1995)]