entrevistasArchive for the ‘’ Category

Buridán

6 de Setembro de 2009

 

manuel-vazquez

“Nadie quiere que le impongas un idioma, pero tampoco que ataques a tu lengua. Esa es la combinación de la que no sabe salir”. Iso di hoxe nunha entrevista Manuel Vázquez, secretario xeral do PSdeG, en relación co que o goberno Feijóo está a facer en materia de lingua e, de paso, en relación co que, seica, o BNG concretou na lexislatura anterior como modelo lingüístico co que eles, os ditos socialistas galegos, tiveron que apandar. Tamén di que o seu partido non ten nada que ver co nacionalismo (non di con que nacionalismo exactamente). E di que quere meter paixón na vida política e que van reforzarse porque saben que cousas fixeron mal e daquela van gañar e non sei que do modelo vasco e outros apuntamentos de literatura fantástica.

Quedemos co primeiro: deixando á marxe o que presupón aceptar inscribirse sumisamente no léxico do contrincante político (imposición e outros raros tigmotropismos en procura da medra gorda), deixando asemade á marxe o vaivén de indefinidos e posesivos (malia o cal a mensaxe fica clara), o que di Vázquez… que é?

Iso, que é o que di Vázquez en relación coa lingua hoxe en El País? Haberá alguén que o saiba? Por axudar no paradoxo, procedo á mirepoix:

1) Unha cousa é “un idioma” e outra cousa é “tu lengua”.

2) Hai idiomas que se impoñen e hai linguas atacadas.

3) O idioma que se impón ten que ser por definición alleo, nunca o propio. Pois non se pode impoñer o que xa é propio dun.

4) “Tu lengua” significa a túa lingua; nunca, por definición, outra allea.

5) Daquela que? En que morea xantamos, Pachi? Áteme esa mosca polo rabo, ho.

 

[Manuel Vázquez, líder do PSdeG, na foto de Andrés Fraga que incorpora a entrevista de El País de hoxe]

 

A democracia e a intervención do poder

21 de Maio de 2009

 No número 143 da revista Tempos Novos (abril 2009, pp. 30-35) apareceu unha entrevista que me fixo Belén Puñal e que ilustraron as fotografías de Tamara de la Fuente. O marco foi o dosier que a revista titulou “1-M. Estratexias políticas e mediáticas”. Agora a entrevista publícase tamén en formato dixital (TemposDixital).

tourino-e-rey-bn1A conversa foi longa e pausada. Arredor dunha hora. Talvez algúns aspectos tiven ocasión de analizalos e desenvolvelos un pouco máis polo miúdo do que aparece no texto da entrevista, pero no básico iso que se recolle é o que dixen e é tamén o que penso. O meu criterio non variou en ningún dos aspectos tratados, aínda que é certo que desde o 27 de marzo, día no que mantivemos o encontro, foron numerosas as incidencias rexistradas na política galega e no seo dos tres partidos representados no Parlamento. Como tamén na esfera estatal, coa crise de goberno que supuxo, entre outros asuntos sen tanta confluencia co tratado na entrevista, o acceso de José Blanco ao Ministerio de Fomento.

Reproduzo de seguido o texto tomado de TemposDixital:

Que significado ten para vostede o 1-M?

Aínda non hai consciencia do que significa isto. No que se refire ao proxecto nacional, o feito de que o estatuto quede aparcado ou pase a ser unha cuestión secundaria na axenda paréceme dunha gravidade extrema. Coido que os medios, especialmente os máis implicados co mundo económico, financeiro, industrial, eólico,… aprenderon moitísimo desta experiencia. Fixeron un cursiño moi acelerado, e para eles moi produtivo, sobre como manexar a opinión pública. E a opinión pública galega é moi manexábel por feblezas emocionais.

Estas eleccións situáronnos ante un mapa do voto inédito no país. Se falamos de Galicia como realidade, en que estadio coida que estamos?

É un momento moi determinado pola situación económica internacional, de expectativa, de indefinición industrial, cunha cantidade de postos de traballo no aire extraordinaria. No terreo político, Galicia unha vez máis opta pola subsidiariedade, pola subordinación. Polo que Fraga chamaría “facerlle un servizo a España”. Por non ter axenda propia. E iso é nefasto.

Aínda non está Galicia madura para un proxecto propio?

Non me convence esa expresión. A cuestión non é esa, senón de liberdades. Admitimos e fomentamos unha hipoteca das liberdades públicas, e o Goberno bipartito non fixo nada para cambiar a situación. Estamos permanentemente condicionados a que opinen por nós os medios e as empresas, a que non exista unha boa articulación da opinión pública, a que non haxa debate público, a que se criminalicen determinadas posicións políticas. Blanco Valdés está permanentemente identificando independentismo e terrorismo, e paréceme inadmisíbel. O bipartito fixo bastante ben a xestión, pero a min non me chegou un discurso político no sentido nobre que ten a política de construír realidades e discurso. Descreo de que iso se deba a unha falta de conexión entre dúas sensibilidades políticas. Están afastados nos discursos públicos, pero non tanto no resto de cuestións, e nese sentido falta política.

E se falamos de Galicia como proxecto, cara a onde debemos ir?

Hai unha palabra básica, que define os momentos fundamentais da historia de Galicia. É “dignidade”. Nas eleccións, houbo unha renuncia clara á dignidade, no sentido de saber dar resposta aos infundios, á irrupción do poder con maiúsculas, de deixarse enganar por cantos de sereas de ínfimo nivel. Da mesma maneira que o Prestige serviu para reactivar as vitaminas de moita xente, agora hai un movemento en marcha coma reacción á manipulación política que debería tamén render resultados, non só electorais, senón tamén sociais e culturais. Galicia ten que recuperar a dignidade cultural e política, e iso só se fai falando en pé de igualdade co poder.

Cales son as dificultades, internas e externas, para un proxecto baseado na liberdade e na dignidade?

Autoconvencernos da nosa identidade nacional e establecer cal sería o noso papel no escenario histórico que se abre para o Estado español. Se goberna o partido que goberna, a nosa aproximación tenderá a ser ao modelo Murcia. Se gobernan as alternativas, e se nos convencemos de que a única alternativa ao goberno pasa por un bo entendemento e unha boa xestión da colaboración a partir dos concellos e deputacións e do que se teña, a partir de aí eu creo que haberá que decidir entre o modelo Murcia e o modelo Cataluña.

Por que o discurso de Galicia Bilingüe arramplou con todo o que se consideraba politicamente correcto dende hai vinte anos?

Por unha banda, ter dotado a Galicia Bilingüe dun estatuto de interlocución no debate público retroalimentou as súas forzas, e iso é algo ao que todos contribuímos nalgunha medida. E por outra, teño a impresión de que Galicia Bilingüe talvez non tiña unha programación tan exacta do que ía acontecer no futuro, canto aos seus propios contactos e pactos, como o que finalmente o propio proceso activou. Creo que algunhas persoas tiñan bastante calculados os movementos, e Galicia Bilingüe foi un peón relevante nese proceso. As últimas semanas, que corresponden á campaña electoral, estiveron moi pautadas por unha serie de movementos mediáticos. E iso só se resolve ben, coa precisión coa que se fixo, se hai técnicos e cálculos demoscópicos moi finos detrás.

Movementos pautados mesmo até na propia xornada de reflexión…

Absolutamente. E isto é algo que non se debe esquecer. De feito, estamos vendo que nestas últimas semanas a actuación de Touriño responde a unha especie de toma de terra. Parece que todo o seu carácter, que nunca antes saíra, o sacou despois das eleccións. Isto obedece tamén a outros condicionantes, basicamente á soberbia política e a unha certeza de que as cousas estaban consolidadas, cando obviamente non o estaban. O reparto da dereita e da chamada esquerda, no país, está moi equilibrado. Hai que ser moi conscientes de que os últimos días son moi importantes, non tanto polo que digan os políticos –é un discurso ao que non se lle presta maior atención pública–, como polos movementos mediáticos.

Coida que iso de que a prensa é o cuarto poder quizais nunca quedou tan claro en Galicia como agora?

Claro. Por falar de La Voz de Galicia, a prima donna deste concerto, todos temos máis ou menos na memoria momentos anteriores da súa traxectoria. Todos sabemos que puido representar a dirección de Pillado no seu momento ou a toma de posición con Augusto Assía en relación cos pactos do mundo sindical. Moito máis fresco temos o primeiro momento en relación co Prestige e todos tamén, a pouco que nos fixemos, temos capacidade de análise para saber cales son as circunstancias e os operativos que fan variar a suposta posición editorial de La Voz de Galicia.

Cales son para vostede esas circunstancias?

O reparto eólico foi o factor fundamental, a aspiración a que se reformule ese reparto, e a que determinadas opcións non recibisen a súa parte da torta. Pero hai outro factor, a aparición en escena do partido de Rosa Díez, de Unión Progreso y Democracia (UPyD). Non son analista para determinar a que condicionantes corresponde esa extraordinaria emerxencia dunha forza política que chega a alcanzar os 25.000 votantes practicamente sen traballar nin coñecer o terreo, a través da fulguración mediática de Savater ou Díez. Estou convencido de que ten apoios importantes no mundo empresarial e político galego, se cadra como factor de recambio. O meu razoamento é que algunhas figuras da política galega coma Francisco Vázquez non son alleas a ese movemento de fichas.

Falaba no seu blog do entrismo, como esa actitude de certos conformadores de opinión, en aparencia de esquerda ou centro esquerda, que á hora da verdade acaban servindo estratexias conservadoras…

Iso foi unha broma da linguaxe trosquista.

Por que ese pudor a manifestarse abertamente nunha liña explicitamente conservadora, tanto de La Voz como doutros medios e sectores intelectuais?

La Voz de Galicia é no país o xornal único para moita xente que non necesita facer un esforzo de matización dentro do abano político. Ademais non ten competidores no outro lado do campo, e polo tanto aspiran a que sexa un xornal que lea todo o mundo, e aparentemente neutro. Tamén é o xornal das esquelas a día de hoxe. É un medio que a xente, sobre todo certos lectores, manexa apenas para a información local directa, ou pouco máis. Como proxecto histórico perdeu o rumbo. Alén diso, o seu nivel de autoesixencia profesional está en mínimos.

Pero tamén hai certos intelectuais que están nesa liña. ac1

O que nos xogabamos estas eleccións era moitísimo e nese sentido eu non podo entender que haxa colaboradores simplemente galeguistas –non vou dicir nacionalistas–, ou que se sitúan na esquerda, que nunca digan nada en relación coas posicións públicas de carácter político que toma o medio no que eles están intervindo. Paréceme un acto de covardía.

Entrando en responsabilidades concretas, cales son as de Touriño e Quintana?

Absolutas. Aí non hai matices, son os responsábeis do que pasou e cargarán toda a vida cunha responsabilidade política por este erro colosal que cometeron. Porque ademais toda a súa estratexia, todo o pacto de goberno e todo o que se tivo que aguantar desde posicións máis ou menos de esquerdas, foi sobre a base de que este era o inicio, e polo tanto, tiña que facerse ao ralentí. Ese ralentí levou a que o camiño que se quería andar fose moito menor do previsto, e a partir de aí, foi un fracaso colosal, de cálculo, ritmos, discursos…, que está a ter un efecto pertubador extraordinario para o futuro.

Sendo como foron as marxes de esquerda e dereita tan pequenas, a perda dunha parte do seu electorado de esquerdas foi especialmente grave para o bipartito…

Si, sen dúbida, e moitas veces por cuestión simbólicas. Outro erro moi grave da fase final do proceso foi que a presidenta do Parlamento acudise a un acto relixioso como o que supón a translación dos restos do apóstolo Santiago o 30 de decembro. Ela representa o poder popular. Non pode participar nesa teatralización lexitimadora que equipara poder civil e poder relixioso, en diálogo público, cun representante dunha institución político-relixiosa. Fíxese: iso ten unha forza desmoralizadora extraordinaria.

Que cuestións cre vostede que frustraron máis as bases sociais críticas nestes anos de xestión do bipartito?

No PSdeG-PSOE decepcionou moito, ao comezo, que Touriño confiase en exceso en tecnócratas, en xente de perfil político limitado, para o labor de goberno, opción que evidentemente respondía a una estratexia política. Esa percepción das bases trasladouse despois ao conxunto da sociedade, porque a parte socialista do goberno demostrou de maneira fidedigna carecer de discurso político. No campo do nacionalismo, o problema fundamental das bases foi de ritmos, de non aceptar que o ritmo non puidese incrementarse.

Mais ás bases tamén lles custou aceptar determinadas políticas realizadas dende o goberno. Talvez así o amosa a baixada do BNG en Ferrol, onde puido ser clave a oposición a Reganosa…

En Ferrol hai outra cuestión que cómpre ter en conta, a aparición de Terra Galega. Case todos os votos de Terra Galega, uns 18.000, están en Ferrolterra. A morneza en relación con fenómenos como Reganosa seguramente pasou factura. Tamén entendo que as bases do BNG probabelmente nunca chegaron a entender se compensaba facer tanto esforzo eólico para quedarse cunha porción que aproximadamente era a metade da inicialmente considerada polo propio BNG como innegociábel. A xente percibe talvez un exceso de protagonismo do BNG en cuestións simbólicas pero vaiamos a cuestións orzamentarias e vexamos a descompensación que se produciu entre o simbólico e o económico.

O PP mantén unha gran forza social. Onde radica?

O PP non ten inimigos naturais de suficiente tamaño no campo mediático e ademais sabe que calquera pequeno fallo que cometa a esquerda será sobredimensionado. O PP vive cómodo e relaxado na súa biosfera. Os predadores, no medio que habita e controla, non lle fan maior pupa. Nese sentido presupoño que o blogomillo pode constituírse en catalizador: ten moito que facer nos anos vindeiros, e para iso eu coido que ten unha capacidade grande de convocatoria, de mobilización, de facer ruído e chegar a máis capas sociais.

Unha das grandes perdas da esquerda estivo no voto mozo e urbano. Ponnos ante un mapa sociolóxico novo?

Hai que ter en conta unha vez máis a situación económica. Iso supón que a xente que accede ao voto nunha situación de inestabilidade, de falta de seguridade, etc. pense nas alternativas.

Por onde coida que debe ir a procura de novos líderes tanto no PSdeG-PSOE como no BNG?

O grave da situación actual é que existe unha percepción moi xeneralizada de provisionalidade nas decisións que se tomen nos vindeiros meses. E iso en termos políticos é nefasto, sempre se acaba pagando un prezo.

Dáse por suposto que existen tapados…

Planea a idea de provisionalidade, á espera da aterraxe dalgunha gran figura, e cando falamos de gran figura en relación co PSOE todo o mundo sabe a quen me refiro. Iso pasaría por unha adxudicación inicial da carteira de Obras Públicas a José Blanco. No BNG non hai ese referente externo, esas plataformas mediáticas, sociais e culturais que pode proporcionar a televisión do Estado, e todo se ten que cociñar doutra maneira. Creo que se están dando movementos en falso, que se están equivocando por todas partes, coido que aínda non se sabe quen será o líder nin que líder se necesita. Ningún dos que até este momento se mencionaron ten a forza que puido ter no seu día Quintana. E para ir para atrás realmente non sei se fai falta moverse.

Son compatíbeis as culturas políticas do PSdeG-PSOE e do BNG?

Non só non son incompatíbeis, senón que teñen puntos de converxencia moi marcados e hai que darse conta de que o futuro necesariamente pasa por aí. Non hai outra alternativa, non hai ningunha posibilidade de maioría absoluta para ningunha destas dúas forzas políticas no curto prazo

No BNG fálase da necesidade urxente de refundar a organización…

É unha evidencia.

O debate xira arredor da posibilidade tanto de conformarse en partido como de centrar a solución no volver a conectar cos movementos sociais. Para vostede, cal é a vía?

Non o sei. O tempo histórico do frontismo entendido como o entende a UPG pasou. Porén, estamos nun tempo histórico no que abrochan as converxencias de plataformas distintas con sensibilidades parciais. Aí entramos no debate un pouco habermasiano arredor de se a multiplificación de perspectivas e de forzas na esquerda non é un acto de servizo á dereita, que creo que en certa medida si o é. Parcializar a intervención a partir de claves como o compromiso ecolóxico, de xénero, reparto da riqueza, colaboración cos países en desenvolvemento…, nunha multiplicación de perspectivas, compromete a existencia dun discurso único de reacción contra a dereita. E a dereita ten un discurso único, tívoo sempre. Observe a xestión que fai do que lle digo a Igrexa católica. Aí está o paradigma.

Pasa entón o futuro do BNG pola renuncia ao frontismo?

Non sei se o futuro do Bloque debería pasar pola renuncia ao frontismo. Dende logo ten que pasar pola renuncia ao frontismo entendido nun sentido estalinista, no sentido tutelar do calibre do control que exerce a UPG, como unha especie de referente case moral tras de cada acto, de cada elección, de cada nome Pero iso significa renunciar a outro tipo de construción de plataformas plurais? Non. Agora, deixar unha plataforma plural para pasar a ser outro tipo de plataforma plural é un acto político de extrema indefinición e perigoso para a propia cohesión do Bloque, e aí nace a posibilidade da escisión, o que para min en termos simplemente políticos non sería unha desgraza.

Ao PP veulle ben que existira UPyD… Nese sentido, cre que ao BNG lle viría ben que aparecese un partido á súa esquerda?

Non lle viría ben, pero é certo que hai moita xente que está á esquerda do BNG en termos económicos e de políticas sociais, e sobre todo nun sentido que poderiamos chamar ético, de non aceptación de tutelas e de autoridades pre-políticas.

Para vostede non sería dramática esa posibilidade?

Non. Incluso podería axudar a que se reperfilasen nalgún sentido as posicións editoriais dos medios. A tutela da UPG é a día de hoxe o motivo fundamental que poden ter persoas situadas no espectro do centro para non botar BNG. Non sei o que podería pasar se aparecese unha forza política que aglutinase sensibilidades de esquerdas e que soubese prescindir de calquera tutelaxe. Dende logo estou seguro de que a primeira vista á dereita iso encantaríalle. A min, dígoo con claridade, ese reparto non me parecería unha situación tan vantaxosa para a dereita no medio prazo. Non o contemplo como algo apocalíptico.

Canto tempo lle queda a Galicia Bilingüe?

Está claro que o movemento Galicia Bilingüe será fagocitado de inmediato por parte do PP e dos medios que o apoiaron porque a súa persistencia sería un elemento de desequilibrio extraordinario para un goberno da dereita. Canto ao discurso de Galicia Bilingüe, se se exerce en sentido programático tal e como eles o declararon, e se o sacamos do ámbito da educación e o levamos ao xurídico, sanitario, etc., creo que moitos asinaríamos esa opción. Garántame vostede que vou ter un xuíz e procuradores que me van permitir intervir en galego a todas horas e en calquera lugar. Garántame que a administración central do Estado me vai atender en galego se quero. Claro, iso está fundamentado no cinismo: unha cousa é o que se di e outra é o que se quere. O PP fixo un programa no que defendía algo que en realidade non quería. O que quere é outra cousa moi elemental, que é a que quere tamén La Voz de Galicia e Santiago Rey Fernández Latorre: laminar por completo a cultura galega se non pasa polo aro da docilidade e a subordinación.

Na cultura xógase unha parte importante do espectro ideolóxico. Fálase de que, no novo goberno, Cultura será unha consellería única xunto con Educación e Política Lingüística…

Non me fai falta coñecer onde vai estar Cultura para saber o que quere facer coa cultura galega a xente do PP. Coñezo ben a traxectoria de Pérez Varela, sei o que significou, sei que iso é o antónimo absoluto do que eu chamo dignidade, e por tanto creo que é iso do que temos que estar pendentes.

Coida vostede que o decreto do galego será finalmente derrogado?

Non se atreverán. Creo que saben que se fan iso terían para a totalidade da lexislatura aí o talón de Aquiles. E saben que a capacidade de mobilización da Galicia actual por razóns simbólicas deste calibre é extraordinario.

Como están as forzas dos movementos sociais galegos?

Temos un bo estado físico e anímico no ámbito cultural e social. A capacidade que ten o mundo cultural e o mundo social de mover as máquinas é moita, e aí hai moito que facer, e se vai facer, máis aló de xestos. Unha chamada de atención ao mundo cultural para min sería romper coa simple satisfacción que pode dar facer un xesto puntual e despois esvaecerse nese ronsel de autocompracencia. O blogomillo e o mundo das ciberturbas, os novos medios, xogarán un papel importante, primeiro para desenmascarar todo o que pasou nos últimos meses, e a partir de aí para a intervención permanente, no día a día, e facer que o goberno do PP non o teña fácil.

Estas eleccións foron síntoma ou consecuencia?

Foron consecuencia, e foron consecuencia dunha intervención directa e brutal do mundo económico, financeiro e mediático na realidade política do país. Os galegos e as galegas temos que comprometernos con nós mesmos a tomar nota, a non esquecelo nunca e a saber quen é cadaquén.

   [Na fotografía superior Emilio Pérez Touriño e Santiago Rey Fernández-Latorre nunha fotografía de arquivo que reproduce Tempos Novos na anteportada do dosier indicado. Na outra fotografía, de Tamara de la Fuente, o entrevistado no seu lugar de traballo]

 

Estremas, culturas

6 de Maio de 2009

No programa intensivo Urbes Europaeae que se mencionou aquí o pasado 1 de maio participa o catedrático de Literatura Comparada da Universidade de Tartu (Estonia) Jüri Talvet. Talvet é un vello amigo de Galiza e tamén un amigo persoal deste blogueiro. Con el tiven ocasión de promover de par doutros soños, non sempre concretados, unha antoloxía trilingüe da poesía contemporánea do seu país no orixinal estonio e tamén en linguas galega e inglesa. Tituláramola Vello ceo nórdico (2002) e incorporaba poemas de Hando Runnel, Andres Ehin, Jaan Kaplinski, Paul-Erik Rummo, Juhan Viiding, Ene Mihkelson, Mari Vallisoo, Hasso Krull, Triin Soomets e o propio Jüri Talvet, con fermosas ilustracións de Vive Tolli. Lembro con particular saudade os días nos que nos xuntamos Manuela Palacios, Manuel Barbeito, Jüri e eu mesmo nunha das salas do Círculo Semiótico de Vite, que outros chaman Camerata Cúbica e aínda con fruición Faculdade de Filoloxía.

Un ano antes, en 2001, fíxenlle unha entrevista para o Boletín Galego de Literatura, que por certo tivo continuidade en sentido inverso na revista Akadeemia só un ano despois (“Galicia ja galeegid”), complementada con traducións ao estonio de textos literarios de Méndez Ferrín, Xosé María Álvarez Cáccamo, Emma Couceiro e Chus Pato debidas ao propio Jüri Talvet. Recupero agora un par das preguntas formuladas hai oito anos no BGL coas correspondentes respostas de Talvet:

A.C.: Desde unha perspectiva cultural vostede mesmo ten escrito que a especi­ficidade do seu país non se entende se non é como manifestación do que poderia­mos denominar a súa condición fronteiriza. A produción literaria estonia dialogou historicamente sobre todo coas culturas xermáni­ca, escandi­nava e rusa. Xa nun nivel menor destacan os referentes letón e lituano. A influen­cia do pensamento filosófico e literario alemán foi forte desde o século XVIII. En que medida mudou a situa­ción nos últimos tem­pos?

J.T.: En efecto, a nosa cultura absorbeu influencias de todos e cada un dos países e nacións que nos dominaron historicamente, ademais da proveniente dos finlandeses, os nosos tradicionais e fraternos veciños, falando en termos étnicos. Como cultura e nación, desenvolvímonos no ambiente báltico-alemán (pois, mesmo baixo o réxime zarista, os que na práctica mandaban sobre o pobo campesiño autóctono eran os poderosos terratenentes báltico-alemáns). Despois houbo unha grande apertura intelectual durante a I República, pero eses vinte anos escasos foron curtos de máis como para establecermos contactos coas culturas europeas máis afastadas de nós. É o caso das pirenaicas: observe que as primeiras traduccións directas de obras españolas non se realizaron antes de mediados dos anos 30. A Primeira Parte do Quixote traduciuse integramente só en 1939-1940. Supoño que o pobo estonio da I República non estaba “preparado” para a recepción do discurso filosófico occidental, malia a existencia dalgunas tentativas tamén nese sentido. Durante o case medio século da época soviética o campo filosófico foi o máis censurado e vixiado de todos. Prohibíronse as traduccións da filosofía occidental moderna. Cando en 1972 apareceu en estonio Le Mythe de Sisyphe, de Albert Camus, vivímolo como un milagre excepcional. Tivo unha gran repercusión na nosa intelectualidade e foi lido por todos os sectores despertos da sociedade. Nesta liña, o alto número de traducións de obras filosóficas occidentais na Estonia novamente independente marcou –aplicando a terminoloxía lotmaniana– unha explosión e un salto auténticos. Sen dúbida. Quero subliñar, sen embargo, que tal salto fora preparado paulatinamente pola actividade intelectual mantida, non sempre de xeito visíbel nin público, nos corenta anos de dominación soviética.
A.C.: O peso da tradición oral estonia foi moi importante na etapa román­tica, con peculiaridades que aos galegos nos resultarían familiares en relación co noso Rexurdi­mento. Como marcou esa nota de oralidade a producción literaria posterior e con que clase de matices en función dos xéneros, a procedencia social dos autores, as particulari­dades rexio­nais ou outros parámetros?
J.T.: A partir da segunda metade do século XIX fíxose en Estonia un traballo enorme (e abondo meticuloso) de recompilación, reprodución e arquivo da riquísima tradición da creación oral do pobo. Contamos con grandes coleccións e edicións da poesía tradicional, que reflicten unha gama amplísima de matices no tratamento dos temas e motivos comúns segundo as diferentes rexións de procedencia dentro do país. Do mesmo xeito, coleccionáronse, para sistematizalos posteriormente con metodoloxía científica, numerosos contos, lendas e refráns tradicionais. Todo este tesouro consérvase na actualidade en manuscritos custodiados polo Museo da Literatura Estonia, radicado en Tartu. A máxima expresión da continuidade desta tradición folclórica son os festivais de canto. As súas orixes están na cultura alemana do século XIX, cando se celebrou a primeira Festa da Canción en Estonia (1869). Non embargantes, mentres que en Alemaña tal tradición está extinguida desde hai ben tempo, en Estonia as Festas da Canción celebráronse case sen interrupción durante máis dun século. Estes eventos culminan na Festa Xeral da Canción, convocada unha vez cada catro anos: na altura correspondente congréganse en Tallinn, a capital do país, cantantes vellos e mozos de todas as rexións de Estonia, vestindo para a ocasión traxes tradicionais que locen mentres cantan xuntos nunha enorme praza, baixo un teito acústico especialmente adaptado. Para nós é unha auténtica festa nacional, que adoita presentarse como un espectáculo cheo de colorido, que emociona aos nacionais e causa admiración nos turistas e visitantes estranxeiros.

Malia todo, a influencia desta tradición oral na literatura culta case que desapareceu xa a partir de comezos do século XX. Friedrich Reinhold Kreutzwald, o autor da nosa epopea nacional (Kalevipoeg, de 1861), aínda usaba esa métrica tradicional, común para os pobos finougrios. Entendo que a traducción estonia (1939) da Kalevala finlandesa figura entre as mellores versións estranxeiras da magna obra de Elias Lönnrot, xa que o traductor, o sabio August Annist, apoiándose na semellanza das dúas linguas e tradicións, seguiu a métrica orixinal e soubo transmitir toda a riqueza léxica e fónica da epopea. Na poesía estonia de rexistro culto, emporiso, dominou cedo o sistema silábico-acentual, que é o propio da poesía alemana, entre outras. Isto aconteceu, en especial, logo da renovación de Martin Opitz, a principios do século XVII. Os primeiros poemas cultos en estonio foron escritos por pastores luteranos báltico-alemáns, que aprenderan a lingua autóctona, o maakeel –a “lingua do país”–, como adoitaban chamar ao seu propio idioma os estonios ata o “Espertar Nacional” da segunda metade do século XIX. E é que en estonio maa significa asemade “campo”, “país” e “terra”, mentres que keel é “lingua”. Atópanse as entoacións lixeiras propias da poética tradicional na poesía de Juhan Liiv (1864-1913), un dos nosos maiores poetas líricos. Pero en xeral non permaneceu moito desa influencia.[Jüri Talvet na fotografía incorporada no blog do programa UE, onde figura tamén unha ficha biobibliográfica do poeta e profesor de Pärnu. Algúns dos traballos académicos da súa autoría poden lerse en versión castelá na revista Entretextos, dedicada á Escola Semiótica de Tartu-Moscova e dirixida desde Granada por Manuel Cáceres. Recomendarei hoxe a lectura de “Tartu como signo” (2003) ]

 

Critilo e os antisistema

27 de Abril de 2009

Ultimamente tocan entrevistas. É peculiar o asunto, porque todas derivan —resulta unha obviedade— da pequena proxección que ao escriba puideron darlle as lándoas incultas que rodean a senra na que anda a diario con outros colegas do Círculo Semiótico de Vite (docencia, pescuda, levar contas, refacer currículos e planos de estudo e volver refacelos cando xa os tes listos, atender o turismo académico, pasar a mopa burocrática, solicitar proxectos de investigación e cos fondos que veñen actualizar o equipo informático que o común dos traballadores da función pública recibe co seu posto de traballo, convivir coa vella filoloxía, algo tamén coa nova, aturar egos, celebrar achados, emocionarse ás veces…). Así é a vida. O único que un espera é que desa zona mixta, dese marco non cultivado, saian ideas, análises e en particular algo de forza común para movermos o penedo grande que sempre aparece e dificulta o paso. Mixta a zona, digo, porque sendo a lándoa para o que de seu é, certo parece que nela abrochan algunhas flores e hai trebos, e dase ben nela a herba que chaman baixafumes. Aquilo —isto— é o que se espera, si, debate e intervención, e mais nada fóra diso.

A semana pasada telefonou Óscar Iglesias, xornalista de El País, para formularme unhas preguntas sobre a crítica literaria galega. A reportaxe saíu publicada o venres 24 na páxina 8 do encarte El País – Galicia con opinións de diferentes compañeiros de oficio, talvez moitos para unha soa páxina de xornal. Anotei daquela o que fun dicindo, aproximadamente o que segue, agora levemente ampliado en dous ou tres lugares. Apunto así mesmo as propostas para a reflexión de Óscar Iglesias tal como as lembro.

Preguntou o xornalista polo meu parecer sobre a crítica universitaria ou académica en Galiza. E fun e dixen algo próximo a isto:

Na miña percepción hai un bo nivel, homologábel con vantaxe para nós con outras producións críticas doutros espazos culturais. Cando falo de crítica académica en Galiza loxicamente estou a referirme a toda á que se produce, que non afecta só á produción literaria galega senón tamén á que se fai noutras linguas e noutros lugares. Un ensaio crítico feito aquí sobre Keats, sobre Leopardi ou sobre narrativas fílmicas brasileiras é tamen crítica galega. Ás veces isto non se percibe con claridade por parte da maioría. E engado outro matiz: ese bo nivel técnico considero que está pexado por unha condición inercial na que inflúen aínda en exceso os restos do paradigma estruturalista e prácticas de vella escola filolóxica. Existe unha especie de “vangarda crítica” que se liberou desa condición, pero non consegue constituírse en referente e ten escasa repercusión social, basicamente pola ausencia de operativos dinámicos de axencialidade. Tamén porque en xeral vivimos tempos de “silencio administrativo”. Quero dicir: tendo as dimensións que temos, é raro que alguén conteste; raro que alguén conteste nun sentido orientado ao diálogo e a un razoamento sen exceso de paixón, sen rizoma egótico e sen apelar nalgunha altura da discusión ao seu específico sétimo de cabalería (refírome ás conviccións profundas e aos copartícipes nesas órbitas).

Logo quixo saber Ó.I. se a teoría de sistemas e as que sinalou como outras clínicas desenvolvidas a partir dos anos 90, entre elas a teoría dos campos sociais, non condicionarían en exceso o curso das investigacións na academia galega. Eu formulei o seguinte, máis ou menos:

O peor que lle pode pasar a unha alternativa teórica é resultar trivializada e divulgada por quen non a entende e non se molesta en estudala. As teorías bourdianas e sistémicas chegaron a Galiza, arredor de 1990, con máis forza e repercusión que a calquera outro lugar da Península Ibérica e case diría que de toda Europa. Porén, os seus ecos divulgativos acabaron por afogar en alta medida o corpo conceptual e analítico, de xeito tal que se produciu unha especie de adaptación simplificadora que ten o seu expoñente máis visíbel na igualación entre “campo / sistema literario” e “literatura nacional”. A día de hoxe é complicado desmontar ese erro, tanto no mundo intelectual coma no dos lectores en sentido amplo. Para min, por exemplo, é moi sorprendente escoitar algúns escritores de prestixio sinalar que eles non pertencen ao sistema literario, como se iso fose unha opción, como se iso fose semellante a darse de alta nunha cátedra de mus ou na adoración nocturna. Pero máis grave ca iso é a renuncia a estudar a esfera de novos problemas que esas teorías sinalan como fundamentais, algúns deles con forte repercusión cultural e política, mesmo no eido identitario. Penso nos repertorios, na dominación asociada ao que se coñece como “gusto”, na homoloxia entre campo cultural e campo de poder ou nas transferencias sistémicas (movementos entre posicións centrais e posicións marxinais nun sistema dado).

Despois falamos algo de ProTexta e dalgunhas outras iniciativas en marcha no xornalismo do país, non exactamente das que se vinculan coas cabeceiras de maior difusión. Óscar Iglesias valoraba que nalgún sentido había aí un renacer da case desaparecida crítica midcult. Pensei que tiña razón e así llo dixen:

ProTexta, tanto na etapa de Iago Martínez coma na actual de Ana Salgado, e algún outro proxecto en marcha configuran a evidencia de que a crítica pode ser un exercicio intelectualmente digno e pode constituír unha intervención social e politicamente útil nunha cultura como a nosa.

Ó.I. pasou de seguido aos defectos atribuídos á crítica xornalística. Preguntoume se me parecía a min que a benevolencia era o peor de todos e lembrou algúns dos postulados teóricos de Xoán González-Millán. Lembro dicirlle que non, que para min a benevolencia non é o peor defecto da crítica. Continuei logo:

O peor defecto da crítica é a caída no desleixo intelectual e no acomodo a supostos valores locais ou universais de tipo estético e sobre todo político. Un deses acomodos é sen dúbida o promovido en aras dunha cohesión social pensada como horizonte. O que González-Millán estudou como “nacionalismo literario” ten moito que ver con eses procesos lexitimadores que ás veces son lidos como benevolencia ou amiguismo. Con todo, unhas veces é a nación o referente sobrepuxado en termos de metro-valor e outras será unha ideación alternativa, incluso con aparencia máis neutra que a que convoca o concepto de nación.

Despois pasamos a falar das fronteiras entre a produción literaria de éxito e aquela outra que Ó.I. identificou como “literatura de risco”. Mencionou algúns excesos avaliativos e algunhas correccións metacríticas deses excesos de enxalzamento esaxerado de determinados textos, case icónicos nalgún momento do pasado. Despois na reportaxe, apareceu unha mención expresa ao dito por Xesús González Gómez sobre Crime en Compostela, presentada no seu día coma fundacional para certa literatura case de quiosco. Ocorréuseme responder algo como isto:

Penso que en culturas como a galega levamos vantaxe nese campo a outras xeoculturalmente próximas a nós, tanto no noso continente como máis lonxe. É probábel que iso se deba á ausencia dunha fagocitación burguesa culminada ou completada da idea de valor artístico. Con todo, neste terreo nunca se pode dicir que haxa nada definitivamente gañado. A escola é un campo de batalla en relación co consumo de obra literaria de éxito / de risco. Interpreto que o principal de todos.

Logo derivamos á converxencia entre crítica e mercado. Óscar Iglesias mencionou que ao mellor a medra do mercado editorial estaba a condicionar a independencia dos críticos. Entón dixen:

Para min é inapropiado cuestionar en termos obsesivos a independencia da crítica e hipertrofiar esa nota por riba doutras máis relevantes. Non existe independencia na crítica e non existe tampouco tal cousa en ningunha outra actividade humana. Hai redes, hai conexións, hai fluxos, hai interdependencias, hai reparto de capital, hai conflitos e cousas en xogo. En suma: hai campo e hai sistema.

De aí fomos á recentemente creada Sección de Crítica (ou sección de crítica, a min tanto me ten) da Asociación de Escritores en Lingua Galega e aos recentes Premios Nacionais da Crítica outorgados a Chus Pato e a Marcos Calveiro (creo que en realidade, na realidade oficial, non se chaman así senón simplemente “Premios de la Crítica”, pero xa se sabe que en canto se abre o campo X ao Estado enteiro enseguida comparece, con total naturalidade, o de nacional, así que todo o mundo empeza a usalo, basicamente para marcar terreo e prestixiar o tamaño; tal retrouso, en cambio, irrita e epitelio dos españois ben nacidos cando o uso se aplica polo outro nacional, polo que ten un sentido diferente sobre os límites dos seus afectos). Óscar Iglesias lembrou que antes, na esfera galega, eses premios eran decisión dos críticos do país integrados na Asociación Española de Críticos Literarios. E mencionou, como logo se vería, e aínda se ve, na páxina mencionada do xornal, que para algúns quedaban demasiadas dúbidas no aire a propósito do sistema de votos habilitado pola AELG, en particular sobre o feito de que exista unha suposta proximidade excesiva entre críticos e escritores. Preguntoume Óscar Iglesias se eu sabía como era exactamente o sistema de votación, e en particular se podía darse o caso de que un crítico que tamén fose poeta ou narrador se votase a si mesmo. A este respecto dixen:

Esa dimensión dos premios é a que, en termos intelectuais e directamente persoais, menos me interesa de cantas se atribúen á crítica literaria. Nunca formei parte de xuris literarios (cunha excepción moi menor nos anos 80) e procuro absterme de participar en calquera votación dese tipo. O cal, como é lóxico, non significa que me pareza mal que outros colegas diriman premios. Nin me parece mal nin me parece ben. É algo no que non me paro moito a pensar (agora fágoo máis, talvez porque tamén me ocasiona algúns problemas e malentendidos e porque demanda de min xustificacións ou matizacións). Por tanto, malia pertencer á Sección de Crítica da AELG, sei bastante pouco sobre os mecanismos polos que se me pregunta. En calquera caso, creo que existe un avance importantísimo nos Premios da Crítica. Polo menos, deixaron de ser os Premios do Crítico. E iso a min non me parece pouco.

[Fotografía de Anxo Iglesias que ilustrou a reportaxe de El País da que se fala. Máis abaixo, Tres estudos de cabeza humana (1953), de Francis Bacon]

Desconcerto

4 de Abril de 2009

En 2001 Antón Lopo propúxome facer un número da Revista das Letras, con poemas novos e unha entrevista que logo se titulou “Lopo & Casas en (des)concerto”. Publicouse o 19 de xullo. Recollo a última pregunta súa e a resposta que daquela dei:
LOPO.— Nestes poemas que publicamos en rDl, vostede insiste nos roteiros dunha poesía de esculca formal e contidos desvergonzados. Nun momento en que os poetas galegos parecen instalados nas convencións, vostede inclínase cara á imaxinación e o xogo. Non cre que se pode considerar pouco seria a súa proposta? Ou, pola contra, opina que o motor lúdico é a única aposta seria da poesía?

CASAS.— Desque pechei Momentum. Circungrafía, o meu terceiro libro, cousa que aconteceu contra 1994 —malia o libro saír no 97 (todos os meus libros de poemas saíron tres ou cinco anos despois de escritos)— non volvera a escribir poesía. Por tanto, pasaron sete anos sen facer practicamente nada nese campo, todo o máis algún texto pequeno para revistas, dous ou tres como moito, obra aforística, microrrelatos para autoconsumo. Tampouco estou seguro de que faga ben publicando agora “Dereito Natural”. Neste tempo pasaron cousas, pasáronme cousas como lector e tamén na miña relación coa literatura e coa vida. Cando saíu Momentum escribín unhas palabras preliminares nas que facía explícita e pública a conciencia de pechar un ciclo e unha concepción da escrita. Estaba moi seguro diso.

En Galiza hai agora mesmo unha ducia de poetas cun nivel extraordinario. Iso, estatisticamente, non é normal. Por temperamento e por outros motivos éme difícil converxer decididamente con outras poéticas activas do momento, pero o certo é que nestes anos ler e estudar determinados autores e autoras galegos —e non nego que Pepe Cáccamo e Chus Pato son para min referentes principalísimos, como tamén o son Avilés de Taramancos, Méndez Ferrín e varios outros escritores, tamén poetas doutras tradicións—, levoume a tomar nota de que hai espazo para unha literatura poética que, facendo da elaboración discursiva e do traballo coa palabra case un emblema, interveña no eido social e político con algunha eficacia.

Nese sentido, estes textos de “Dereito Natural” non van alén da vontade de experimentar un discurso civil que aspira a abrir o diámetro xa amplo desa clase de rexistro. Vostede destaca a dimensión lúdica, outros apreciarán neles a parodia de certas convencións ou de certas poéticas, outros a denuncia das manifestacións diversas e inesgotábeis do abuso e da impunidade…

Non lle sei se isto é menos serio que o que antes escribía (tendo a crer que non, máis ben todo o contrario). Se é menos metafísico, menos esencialista, menos hermético…, etiquetas estas que se atribuíron á miña poesía en diversos momentos. Pero o que noto é que “Dereito Natural” pode ser un indicio do que me interesaría saber facer no futuro (se eu tiver futuro como escritor, cousa que está por ver). Con independencia ademais do marco xenérico que escolla, porque non nego que me interesaría recuperar unha relación máis normal coa novela ou aínda co teatro. Mesmo como lector.

Doutra parte, eu son un señor que entre as súas perversións confesábeis conta a escrita de dicionarios, de bibliografías e doutras empanadas semellantes. Agora mesmo, cando saio do traballo, o corpo pídeme outra relación coas palabras, outra mirada. Con moita frecuencia, humorística e crítica, nas primeiras versións case sempre algo máis duras e acedas que nas que finalmente dou ao prelo, se as dou.

Os cinco poemas que agora publico quizais naceron cun propósito máis definido de instalarse no gume dunha provocación menor e nunha apertura interpretativa que acaso sexa temeraria, porque non faltará quen os lea xusto ao revés de como eu os comprendo. Tanto me ten. A literatura é con frecuencia un exercicio de compensación. Lendo e escribindo compensamos algunhas carencias que nos amolan. Neste tempo menesteroso e tartufón, con iso abonda.

[Antón Lopo sorrí en 2006 (Dentro). Abaixo e fóra, As tres idades do sorriso (2003), de Amalia Iglesias Serna]

Escribir por vicio

23 de Febreiro de 2009

Nunha entrevista que hoxe publica Galicia Hoxe pregunta Vidal Villaverde a Bieito Iglesias que por que se escribe. E o novelista responde: “Eu escribo por vicio”. É notábel o modo no que o entrevistado, declarándose na entrevista, dicindo o que el é, procura unha distancia moral consigo mesmo. E abofé que dá con ela. Distancia consigo e con case todo, malia o cal esta é quizais a perorata da serie “Conversas contemporáneas” que maior profundidade humana e política ten das que un leva lidas.
Se a min me preguntase alguén pola xenialidade literaria e non me demandase exceso de explicacións sobre en que consista tan entrambilicada cousa é moi probábel que o nome primeiro que me viñese á boca fose o de Valle-Inclán. Por riba doutros, Shakespeare ou Dante incluídos, xa que nos poñemos. E se a min me preguntase alguén logo diso se penso que a xenialidade literaria caracterizadora de Valle-Inclán pervive hoxe dalgún xeito nalgún dos nosos escritores vivos daría en primeiro lugar o nome de Bieito Iglesias. Nel está o Valle do Retablo de la avaricia, la lujuria y la muerte. Está tamén o de La corte de los milagros. E outros. Nel como en ninguén, considero eu. E non de modo menor nas columnas e colaboracións xornalísticas, por certo. Como a do outro día en ANT, “Caza grosa”. Unha razón? Collan entre as mans o conglomerado linguaxe-mundo e ollen para el movéndoo logo como un cubo de Rubik. O primeiro que a min se me ocorre cando penso en Valle ou cando penso en Bieito Iglesias, Rubik por medio, é isto e só isto: eficacia.
Logo hai outro punto en común. Os dous traducen mal. Quero dicir, os dous son complicados para a tradución.

[Bieito Iglesias na fotografia que ilustra a entrevista na edición dixital de Galicia Hoxe]

Pe zaspa raar marpa ís

23 de Decembro de 2008

“A naturalidade que xeralmente caracteriza a actitude dos creadores e creadoras actuais é produto dunha postura desinhibida, desenfadada, moito máis desmitificadora á hora de se enfrontaren ao acto da escrita, que perdeu xa a súa circunstancia de acto sagrado, controlado, que no pasado era un elemento cultural esencial para a supervivencia do país”.

Xulgo moi acertada esta lectura que Fran Alonso ofrece dos cambios habidos na vida cultural entre dous momentos profesionais seus separados por vinte anos no recentísimo Un país por facer (Xerais, 2008). O xornalista que segue a selo olla o pasado, cando entrevistaba para medios como Diario 16 de Galicia, e rotula “Nun país a medio facer” para trazar o retrato dun tempo ido en dezaoito perfís. Vénse logo ao presente e o titular varía a “O país que parece normal”, con catro entrevistas/panoramas/semblanzas máis. Da indeterminación (un) á determinación (o). Excelente a escolla, o matiz que nela vai, a capa do libro, a idea motora, as vintedúas instantáneas que enfocaron o labor e as ideas de escritores, editores, xestores culturais, músicos e xente de teatro e televisión. Áxil e variado o oficio seu como entrevistador, deixando falar e mantendo un rumbo. Outras veces, escoitando aquí e alá para despois constituír un discurso de discursos.

Entresaco tres apuntamentos correspondentes a tres axentes da cultura do país: Manuel Rivas, Uxía e Carlos Blanco. Este último corresponde ao momento 2, os dous anteriores ao momento 1 (é moi interesante lelos en perspectiva cruzada). Véxanse neles, así mesmo, as modulacións diversas do achegamento a formas de estar:

Son nacionalista porque Galicia non é, aínda, unha nación con todos os seus plenos dereitos recoñecidos, e teño ganas de que o sexa para non ter que ser nacionalista.

Teño moitos textos inéditos por pudor. Agora vou tratar de os recuperar porque coido que está ben que un diga o que quere dicir. Por outra banda, o problema é que en Galicia non hai letristas, como Sabina, Lluis Llach, Aute. E aquí descoidouse moitísimo a música cantada, porque todos os grupos naceron á imaxe e semellanza de Milladoiro.

O seu traballo como narrador oral fundaméntase na improvisación e nos recursos da stand-up comedy, ligándoos coa música, a poesía e a tradición da oralidade. Carlos Blanco cita a Miles Davis como símil do que debe ser a súa profesión: o músico afroamericano aseguraba que tocaba a mesma melodía de xeito diferente cada vez, adaptándoa ao público. Ao de Vilagarcía gústalle sentir que no seu público, que é diverso e reúne idades de 18 a 70 anos, cada persoa respira de forma distinta. El precisa comprender e interpretar esa respiración. Por iso define o seu traballo como “puro jazz”.

Os nomes das outras persoas que protagonizan o libro de Fran Alonso son: Suso de Toro, Cid Cabido, Xelís de Toro, Pexegueiro, Ramiro Fonte, Xavier Alcalá, Valentín Carrera, Darío X. Cabana, Méndez Ferrín, Paco del Riego, Úrsula Heinze, Víctor Freixanes, Paco Macías, Reixa, Xurxo Souto, Blanco Gil, a música actual, Marful e Lupe Gómez. A idea de recuperar todos estes textos atráeme tamén, en particular, porque entendo que esa modalidade xornalística non acaba de ofrecer, aquí, os resultados apetecíbeis. O entrevistador, así o penso, non debe ser nin cánido nin felino, nin adorador nocturno nin tabula rasa, nin porteador nin mandarín, nin pedante nin ignorante, nin sabichón nin miñaxoia. Existen outras vías. E Fran Alonso deu con elas. Tendo a pensar que o segredo está, alén de na rodaxe da masa crítica, en preparar o traballo.

[Fran Alonso nunha fotografía recente e, na parte inferior do post, el mesmo con Cid Cabido hai case vinte anos]