guerraArchive for the ‘’ Category

Rosas

15 de Setembro de 2009

 

rosa-sala2

Día de rosas de aniversario, hoxe. Sigamos, pois. Souben deste blogue de Rosa Sala Rose por unha amiga, tamén Rosa. Interesante, o labor desta investigadora, tradutora e ensaísta catalá, autora en Acantilado do Diccionario crítico de mitos y símbolos del nazismo (2003).  O blogue, que abre co seu propio nome, está destinado no fundamental á indagación, sempre documentada e lúcida, da historia cultural de Alemaña e dos acontecementos bélicos que en dimensión macro ou micro definen a presenza dos alemáns na construción e destrución de Europa. O máis recente post, de onte mesmo, fala de suicidios, con atención a dous momentos importantes na historia europea: 1945 e 1989. Impacta ver fotos como as tomadas polas fotógrafas de guerra norteamericanas Lee Miller e Margaret Bourke-White. Son tamén de interese algunhas revisións da idea de heroísmo, as consideracións sobre as memorias escritas na cadea ou, desde logo, a rede que trazan cultura e morte, atravesada como non pode ser doutro xeito pola presenza da Shoah.

 [Rosa Sala nunha foto de Vicens Giménez]

 

Curso de Esculca

4 de Setembro de 2009

 

Os vindeiros 17, 18 e 19 de setembro terá lugar na Faculdade de Ciencias Económicas e Empresariais da Universidade de Santiago de Compostela o curso de verán de Esculca (Observatorio para a Defensa dos Direitos e Liberdades) A tutela internacional dos direitos e liberdades públicas fundamentaisO programa pode consultarse aquí.

 deportation-class

[A ilustración tómase do Boletín Esculca número 19]

 

Guiñol e República

14 de Xuño de 2009

debuxo-misions1

Atopo na rede a edición da Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales relativa ao Retablo de Fantoches das Misiones Pedagógicas da Segunda República, con textos de Rafael Dieste (La doncella guerrera) e Rafael Alberti (El enamorado y la muerte), escenificados en febreiro de 2007 no Centro Conde Duque do concello de Madrid por Os Monicreques de Kukas e a Compañía de Títeres El Retal, respectivamente. O Teatro Guiñol das Misiones, nacido como proxecto da capacidade de convicción de Dieste en conversas con Pedro Salinas e Manuel Bartolomé Cossío, fixo a súa primeira representación no outono de 1933, precisamente en terras galegas, en concreto en Malpica. O Teatro Guiñol complementaba así o labor levado a cabo por Alejandro Casona, orientado á representación escénica dos clásicos do teatro español, e en xeral o amplo programa de intervención social e cultural dirixido por Cossío.

O debuxo que se reproduce figura atribuído a Dieste na edición arriba ligada, entendo que por erro. Debe de ser máis ben da autoría de Cándido Fernández Mazas. Dieste ilustrara en 1929, en efecto, a edición xornalística do Romance de Barba Azul do escritor e artista ourensán (El Pueblo Gallego, 25 de xullo), texto este no que aparece xa unha Margorí malmaridada (“¿Quién es la alegre mocita? ¿Quién es la blonda galana?”), un precedente algo máis que nominal da protagonista da única obra dramática pubicada en vida por Fernández Mazas, Santa Margorí (1930), pero creo lembrar que aquel debuxo retrataba en realidade ao protagonista masculino da historia saíndo do castelo camiño da guerra. Un Barba Azul, penso, de aspecto inofensivo. Habería que miralo.

 

Vidas minadas

13 de Xuño de 2009

gervasio-sanchez-vidas-minadas1

Recibo de Xesús González Gómez, por correo electrónico, o recordatorio do discurso de Gervasio Sánchez o pasado día 7 de maio en Madrid con motivo da recepción do Premio Ortega y Gasset de Fotografía. O proxecto Vidas Minadas asóciase a unha exposición itinerante e á edición dun volume coas fotografías que Gervasio Sánchez tomou dos desastres causados polas minas antipersoa e da recondución das vidas por parte das vítimas que lograron sobrevivir. Recóllese neste lugar unha presentación co discurso do xornalista premiado, que polos seus contidos non foi ben recibido polas autoridades presentes no acto nin tampouco suficientemente dado a coñecer despois polos medios de comunicación. A foto que se reproduce arriba foi a premiada. Nela vese a Sofia Elface Fumo coa súa filla Alia.

Sofia foi unha das vítimas das minas antipersoa, arma esta que España produciu e exportou no pasado. Segundo lembrou o fotógrafo o 7 de maio perante as autoridades e o público, esa situación concreta non persiste a día de hoxe, pero agora mesmo o goberno de Rodríguez Zapatero segue permitindo a exportación a gran escala doutras armas de efectos semellantes ás minas antipersoa. Entre estas, as minas de acio.

Paul Celan en Bucarest

25 de Abril de 2009

 Para Rosa Marta

Parecen existir lagoas biográficas aínda hoxe sobre os anos que transcorren entre 1940 e 1947 na vida de Paul Antschel (Ancel en romanés). Un repaso rápido: nacido en 1920 en Czernowitz, capital entón da Bukovina romanesa hoxe repartida entre Romanía e Ucraína, asiste á ocupación soviética da rexión en 1940 e á consecutiva ocupación alemá de 1941, esta última acompañada dunha feroz represión da poboación xudía que empeza a ser desenvolvida polas tropas rumanas aliadas de Hitler (lembro agora “La parte de Archimboldi”, do 2666 de Roberto Bolaño); desde Czernowitz os pais do xove Antschel son deportados en xuño de 1942 a campos de traballo na zona do río Bug; o pai resiste só catro meses e morre de tifo, á nai fusílana pouco tempo despois “por non ser apta para o traballo”; a Paul depórtano en xullo do mesmo 1942 a un campo de traballo en Valaquia, 400 km ao sur de Czernowitz, máis tarde a outros campos, algúns nas montañas, así até febreiro de 1944, cando é liberado ou consegue escapar. En marzo de 1944 os soviéticos recuperan a súa cidade natal. Paul pasa por Kiev e regresa a Czernowitz. En abril de 1945 (estou seguindo sempre a biografía de John Felstiner, de quen por certo Emilio Araúxo publicou en Amastra-n-gallar, en 2003, Vinte preguntas que me arrepinto de non lle ter feito a meu pai) entra en Bucarest nun camión do exército ruso atestado de romaneses. Alí permanecerá até decembro de 1947. Traduce, ese é o seu traballo entón. Traballa para a editorial Cartea Rusa, entra en relación profunda co movemento surrealista romanés, xoga cos nomes, modifica o apelido para fixar o seu nome literario, anagramático a partir da versión romanesa do orixinal Ancel. Celan escribira xa algúns dos seus textos maiores. “Todesfuge“, por exemplo. Entón, decide probar a escribir en romanés, unha lingua aprendida. En edición de Víctor Ivanovici, as Prensas Universitarias de Zaragoza compilaron dezasete textos desa etapa nun libro titulado Los poemas rumanos (2005). Ivanovici sinala que son dun Celan-antes-de-Celan. Poemas en verso, poemas en prosa, un cuestionario surrealista… Sorpréndome chegando á conclusión de que o texto que maior impacto de lectura me causa é un fragmento dun poema máis extenso, perdido, acaso destruído. Reprodúzoo e animo de novo a Costraf a que abra o comentario multitudinario do poema. Deste poema brevísimo sen título:

Herba da túa mirada, amara herba,
e sobre dela o vento, unha pálpebra de cera.

 Auga da túa mirada, auga absolta.

 

 Iarba ochilor tăi, iarbă amară. / Flutură vânt peste ea pleoapă de ceară. / Apa ochilor tăi, apă iertată.

[Retrato de Paul Celan lendo na Galería Dorothea Loehr de Fráncfort en xullo de 1964. Fotografía de D.R.]

Medir os tempos

9 de Abril de 2009


Segundo xa se sostivo por aquí, dereita e esquerda nominal diferéncianse hoxe nalgunhas pautas, si. Unha delas, das máis destacadas, é no xeito de medir os tempos de intervención/comunicación á hora de combatir ao contrincante político. Sempre me irritou a inversión anotada por Michel Foucault a partir do apotegma de Karl von Clausewitz, segundo a cal a política sería a guerra desenvolvida e continuada con outros medios —Clausewitz dixérao ao revés no célebre Vom Kriege (1832), do que se dispón en liña dunha tradución ao inglés. A fin de precisar argumentos, engadirei que esa torsión sintáctica molesta máis no sentido intelectual que no ético. Desde logo, asumo a exactitude de fondo do quiasmo foucaultiano: a dominación consiste moi a miúdo en facer que o abuso sexa percibido como pacto. Por aí derivariamos á noción gramsciana de hexemonía, segundo é ben sabido; ou mesmo ao Zygmunt Bauman que en Liquid Modernity, tendo presentes conflitos como o balcánico ou o iraquí (o primeiro, o de 1990), reformula a Clausewitz para indicar que a guerra hoxe é a promoción do libre comercio mundial por outros medios. Novos matices quedarán para posterior ocasión.

O asunto entra hoxe no blog a propósito dunha das últimas comparecencias de Pérez Touriño como presidente do goberno. Interrogado polos xornalistas en relación coas declaracións de Baltar das que se informou aquí nun post hai un par de días, Touriño volveu ás andadas: dixo que iso non era novidade e acabou na vella linguaxe formularia da peor resignación antropolóxica. “Éche o que hai”, esa é a fórmula por el aplicada tamén cando o acusaron disto e do outro, nuns momentos nos que a partida estaba en xogo e nada fora decidido aínda. Esa combinación melancólica de suficiencia moral, soberbia intelectual e desgana física para baixar ao ring da argumentación foi o que derrotou ao bipartito o 1 de marzo. Esa abulia, ese baixar os brazos, esa convicción sobre o feito de estar á marxe da loita política, esa indolencia que tanto lembra ao último Felipe González na Moncloa, xa a partir de 1993, resulta por completo inadmisíbel en quen aspira a gobernar un país. Iso é o que abre a porta á reacción, esa entrega desmoralizadora, irresponsábel. Certo, é probábel que Baltar, cando compareza perante un tribunal (que creo que esta vez non escapa), xure e farfalle que el non dixo tal e que todo se debeu a unha mala interpretación do reporteiro e tal e cal e agora imos tomar unha de callos xuntos vosté e mais eu, e eu son incombustíbel e guapo, un campeón e tumba e dalle. Si, e que? E que, Touriño? Todos sabemos o que ese individuo leva anos e anos facendo cando hai eleccións, en efecto, pero até agora non se dera unha circunstancia tan favorábel como esta para conducilo perante a xustiza por delictos libremente confesados contra as leis, incluída aí a electoral. Se a conversa está rexistrada (difícil, porque Baltar non é parvo) algo debería pasar, algo tería que pasar.

Alén do anterior, a dereita de sempre non actuaría así. Funciona coa pauta do can de presa. Sabe calcular o momento preciso para trabar e facer dano. Por exemplo, a dereita non largaría agora, antes da constitución do novo goberno e en plenas vacacións de pascua, o escándalo Hernández. A dereita esperaría a que o tipo fose conselleiro de Obras Públicas. E cobraría así unha peza de caza maior, non un paspallás ou unha miñoca. Naturalmente, estou a pensar na dimensión mediática de todo este asunto, que si, é tamén venatorio, polo menos venatorio xa que non bélico no sentido Clausewitz-do-revés. Porque se concederá que non é o mesmo forzar a renuncia dun deputado que forzar a dun membro do goberno. E que non se dan conta? Cal é o motivo para facer política como hermanitas de la caridad cando un ten fronte a si todo o que o PP ten neste país noso (o que ten á vista e o que ten camuflado como paisaxe)? Alguén entende a esta xente? Esta sedicente finesse d’esprit que en realidade non é máis que panfilismo e dervichia basal, autismo político.

[A ilustración tómase da páxina http://www.myspace.com/coachisrael]

Iraq e as historias contadas: falsificación e impunidade

8 de Abril de 2009

Hai seis anos, na primavera de 2003, fun convidado pola Asemblea de Estudantes da Faculdade de Filoloxía da Universidade de Santiago de Compostela para conducir un acto poético contra a guerra, contra o imperialismo e contra o pensamento único. No acto leron poemas Antón Lopo, Pilar Pallarés, Claudio Rodríguez Fer, Chus Pato e Alfonso Pexegueiro. Pode que tamén eu. A última hora non puido asistir, por problemas de saúde, Manuel María, quen faleceu no verán do ano seguinte. Algúns membros daquela Asemblea de Estudantes son hoxe compañeiros en tarefas docentes ou de investigación. E o caso é que alguén lembrou o que aquel día dixen na sala de graos, onde se xuntara bastante xente, se non recordo mal. Procurei o texto e apareceu. Reprodúcese abaixo na súa parte introdutoria. Vai para Cristina e Isaac, seis anos despois. Acaso compartan comigo eles e a maior parte dos asistentes a aquel acto unha convicción: que algún día veremos a Bush, a Blair e a Aznar perante a Corte Penal Internacional.

Agradezo á Asemblea de Estudantes a súa invitación para presentar este acto e mais a iniciativa de traerdes poetas á Faculdade. Todos sabemos por que razón estamos aquí, todos e todas sabemos o que este acto significa. O certo é que nunca houbo un exceso de iniciativas desta índole na casa, non desque eu entrei por primeira vez aquí a mediados dos anos 70. Sempre viñeron máis os escritores mortos que os vivos. Non sei exactamente por que.

Grazas tamén a todos os presentes, aos compañeiros que cederon unha parte das súas clases para favorecer a presenza do alumnado e, de xeito moi especial, aos poetas que nos acompañan, incluído Manuel María, que por unha indisposición non pode estar entre nós. Grazas a todos vós, queridos amigos: Antón, Pilar, Claudio, Chus e Alfonso.

Reitero que todos sabemos que facemos nesta sala hoxe, día 30 de abril de 2003. Todos e todas somos conscientes de que a partir da caída do muro de Berlín, do reequilibrio incerto do mundo e das circunstancias históricas que isto trouxo consigo, até acontecementos máis recentes, como os ataques do 11 de setembro e a segunda guerra do Golfo Pérsico, non é só que asistamos á pretendida escenificación da fin da historia senón que contemplamos algo que vai bastante máis lonxe. Cos últimos episodios bélicos, asumidos e xustificados pola administración republicana estadounidense, por parte da súa opinión pública e mais por algúns outros líderes europeos e doutras zonas do planeta —minoritarios, si, pero con enorme poder—, o certo é que parece pretenderse meter a marcha atrás da historia. Rectificar o que eles consideran un exceso de concesións, impropio para garantir unha óptima rodaxe da maquinaria da economía global, incluídos aí por suposto os sectores da industria do armamento e o negocio das grandes petroleiras e outros sectores enerxéticos. Ao fondo, a medio prazo, están ademais outras cuestións, entre elas, penso eu, a emerxencia de novas potencias económicas. China, de maneira moi especial, polas súas extraordinarias potencialidades, incluído de xeito directo o que representa para o consumo. Tomar posicións na zona do Golfo para controlar sucesivamente a Península Arábiga, Siria e Irán, supón gañar un espazo de tranquilidade para o estado hebreo pero non en menor medida adiantar de xeito suficiente as estruturas de contención e o novo reparto da torta mundial en relación con China, a colosal potencia emerxente.

Eis a Historia. Unha das vertentes máis esperanzadoras que perviven neste momento consiste nisto: a poboación mundial e de xeito moi particular vós, que sodes a vangarda dun movemento estudantil comprometido e solidario que irá a máis axiña, tomades nota da manipulación colosal da Historia. Desta do día presente e por suposto tamén da de onte e da de sempre. Pero doe de xeito moi especial, a vós, ás mariscadoras, aos labregos, aos obreiros, aos mariñeiros, testemuñas directas de acontecementos gravísimos, protagonistas en realidade da nosa historia parcial, a rectificación. Que se nos diga: isto que acabas de vivir, de experimentar, de promover… non existe, non ocorreu. Na manifestación do domingo erades 223, por certo todos ebrios, comunistas e separatistas. Todos tendes magníficas bolsas de estudos. Todas tendes traballo se o queredes. Non hai marxinación social. Non hai fame no mundo. A vida é perfecta.

Chegará un día en que se nós non o remediamos, e tal e como vai de lanzada a maquinaria poderosa e reaccionaria da dereita global e local, chegará un día en que a simple asistencia a un recital como este constitúa un delicto de lesa USA, de lesa aznaridade, de lesa fragancia. Estaredes todos nalgunha baralla, como esa que de xeito tan obsceno e perverso publicitaron os gobernos da chamada “coalición” e que sen ningunha clase de pudor nin de respecto por nada que non sexa o espectáculo gratuíto da idiocia reactiva a prensa occidental a diario. Todos estamos na baralla, nalgunha baralla, todos somos delincuentes e marxinais, todos nós reducidos a un non-nome, a ignominia tolerada de Guantánamo.



Isto ten que ser detido e contestado con decisión e convicción. Hai que dicir un “basta” moi alto para rematar entre outras cousas con esta paranioa da autoxustificación permanente, esta síndrome da explicación completa dos nosos actos. Porque agora estamos aceptando a validez dun procedemento louco que nos leva a que cada vez que dicimos non a algo, se non dicimos simultaneamente non a outras tres ou catro cousas que a eles son as que lles interesan máis quedamos desautorizados, autoimpugnados. Cómo se pode xogar a este xogo? Un berra por exemplo “non á guerra“ e de inmediato se lle esixe que pronuncie tamén un “non ao terrorismo”, un “non ao comunismo”, un “non ao derrotismo”, un “non á malaria”, un “non ás laranxas do Magreb”, un “non a non sei que”. É como se cando un vai a un restaurante tivese que dicir que quere de comida e tamén todo o que non quere. E ademais explicando convenientemente os porqués, dado que se non se fai así enseguida será catalogado como sospeitoso.

Fraga vén facendo exactamente isto desde sempre. Desde sempre lembro ser insultado por este señor. Cada vez que asino algo sae el ao pouco dicindo que todos os que respaldan iso nunca asinarán un manifesto contra tal ou contra cal, que nunca denunciarán isto ou aquilo outro. Non pode ser! Tería que estar perseguido por lei. Polos fiscais. Porque supón a redución permanente da opinión e da diferenza ao territorio da ilegalidade.

Todo este panorama é o dunha democracia aparente, manipulada até extremos que fan precisa unha reacción tamén global en todas partes. Empeza a ser unha nova forma de fascismo de cara amábel, un fascismo enfeitado. Noutros momentos da historia falariamos acaso de revolución; hoxe non, con certeza, pero os efectos terían que ser moi semellantes, comezando nun estrato cultural.

A guerra, o imperialismo, o pensamento único… servidos en primeira instancia polos medios. A guerra é tamén unha guerra da linguaxe, dos signos e dos códigos, da pedagoxía social. Desorientado o público, o electorado, sobre os límites entre a realidade e a ficción, entre os feitos e a invención, semella que todo vale. Sabemos da mentira e porén aceptamos o discurso. É como xogar ao xadrez contra un tipo que mete tres raíñas de matute. Querería lembrar as palabras tan silenciadas de Michael Moore cando recolleu o seu oscar ao mellor documental por Bowling for Columbine. Dixo que estaban alí o resto de nominados, que a todos lles gustaba a non-ficción porque vivimos tempos ficticios, baixo o mandato dun presidente ficticio e metidos nunha guerra librada por razóns ficticias.

E en efecto é así. Vén sendo así en todos os niveis da vida pública. Nós sabémolo moi ben en relación co Prestige, en relación coas vacas tolas, en relación coa normalización lingüística, en relación coas infraestruturas viarias… E tamén por iso estamos aquí. E estaremos sempre aquí. Este é o momento para a poesía, é o momento dos poetas e das poetas.

[Arriba, a baralla iraquí, utilizada con profusión polos medios de comunicación e comercializada como xogo nalgúns países no tempo da Guerra de Iraq. Abaixo, a foto dos Azores, tomada o 16 de marzo de 2003]

Privacidades

27 de Xaneiro de 2009

Un dos parámetros que se move a maior velocidade entre os que dan conta do que somos en termos culturais é o da delimitación privacidade / publicidade. Este mesmo parámetro, por certo, parece moi importante asemade para informar sobre o blog como discurso que reformula ou actualiza as escritas do eu e procura dalgún xeito o territorio social da intersubxectividade.

A delimitación que menciono ten un correlato nesta outra: espazo privado / espazo público, cruzada hoxe pola idea que Marc Augé fixo célebre coa etiqueta non-lugar.

Falando hai un momento con persoas novas, detectei un par de observacións formuladas con naturalidade. A primeira relacionábase coa inestabilidade dos non-lugares na percepción que deles teñen as novas xeracións, para as que me parece probábel que o concepto sexa inoperativo e aínda pintoresco. Detectei mesmo a posibilidade dun movemento conceptual de inversión coa idea de lugar, de xeito tal que unha praza pública podería ser percibida por algúns, non agora pero si talvez nun futuro non lonxano, precisamente como paradigma da transitoriedade e da funcionalidade espida, dúas das marcas asignadas por Augé aos non-lugares. A outra observación, marcada igualmente por un aceno nalgún sentido nihilista, ou acaso por unha crítica nada cínica dos imaxinarios da memoria, referíase ao testemuño histórico e por extensión á historicidade. Ao testemuño experiencial, directo, ao que pode ser verbalizado polos protagonistas auténticos dos sucesos vividos. Con referencia a Vonnegut e ao seu coñecido relato sobre os brutais bombardeos sofridos por Dresde cando a Alemaña nazi estaba xa derrotada —pero non necesariamente entroncada co xiro lingüístico e pragmático das ciencias sociais—, a idea que surxiu era bastante simple. Para que (precisamos) a historia?

[Dresde tras os bombardeos aliados de febreiro de 1945]

Cinta na Caeira

25 de Xaneiro de 2009

Na anotación anterior falei da casa de Cinta, avoa de meu pai, na rúa da Amargura. Acabada a guerra, algún día dos primeiros anos 40, viaxou a Pontevedra. Quixo ir soa. Imaxino, pero non teño datos precisos, que puido ser en 1943, o ano no que se inaugurou a liña ferroviaria entre A Coruña e Compostela, que enlazaba coa vella vía a Carril. A idea era visitar o lugar no que mataran a Víctor e a outros compañeiros galeguistas e republicanos. Recibiuna en Pontevedra Amalia Álvarez Gallego, viúva de Alexandre Bóveda. Foron logo á Caeira. Disque Amalia foi a autora desta fotografía de Cinta a carón do piñeiro contra o que fusilaran en novembro de 1936 o seu fillo maior. A Bóveda matárono no mesmo lugar. Tamén onda esta árbore, seica. Meu pai lembra —tiña cinco anos recén cumpridos— que acompañou á nai aquela noite na colexiata de Santa María. Rezaría por unha conmutación de pena.

Xerardo Álvarez Gallego, en Vida, paixón e morte de Alexandre Bóveda, conta algo sobre o lubre da Caeira, aquel piñeiro e a súa corta, que presupuña ordenada por mandos militares para intentar evitar o que naquela altura xa era inevitábel, a peregrinaxe de familiares e compañeiros de partido a un lugar que simbolizaba a continuidade do ideario galeguista. Fala tamén dos pitelos da árbore conservados como reliquias en Bos Aires, cidade na que puido editar o libro dedicado ao seu cuñado e camarada.

Hai moitos anos intentei escribir un poema sobre esta fotografía. Non souben. O encadre, que non semella profesional, aínda fere.

[Cinta Rei na Caeira, anos 40. Fotografía talvez tomada por Amalia Álvarez]

A reaparición de Wally

21 de Xaneiro de 2009

Cando Ban Ki Mun espertou a Unión Europea seguía alí, onde sempre, en Bruxelas. Nada está a altura das circunstancias históricas que vivimos. Ban é un reputado experto en desaparecer, confesar feblezas anímicas e ameazar pirañas con pompas de xabrón. Reactiva a peor faciana dunha secretaría xeral da ONU desprestixiada e ineficaz (o seu nome nin se cita no recente Informe Anual do IGADI, todo un síntoma). A UE dedícase apenas a botar contas do que toca poñer desta vez para reconstruír as infraestruturas, as escolas e os hospitais que con rigorosa periodicidade Israel destrúe en Gaza. Nós montamos e pagamos e eles desmontan. Esa é a sucesión da maré. Non semella haber espazo para outra cousa. Eles proban armamento novo, de fabricación propia ou surtido desde os cen sotos do mundo, e nós temos que limitarnos a pedir o boicot aos melóns de Haifa e ás epiladys de Tel Aviv.
[Ban Ki Mun na súa visita de onte a Gaza]

Seme, impeachment, sangue, votos

5 de Xaneiro de 2009

Contra o que unha maioría da xente pensa, a retórica é hoxe unha disciplina ben viva. Non só como depósito dun saber antigo do que se ocupan algúns eruditos con caspa senón tamén como un repertorio dinámico de ferramentas argumentativas e suasorias. Demóstrano sen ir máis lonxe a linguaxe publicitaria e a comunicación pública dos políticos en exercicio (reitero isto, “en exercicio”).

Creo estar cada día máis seguro de que neste último campo se produciu un cambio moi importante de tendencia a partir do caso Clinton-Lewinsky. É como se todas as escolas de retórica activas no planeta decidisen mudar de manual a partir de entón (“entón” refírese ao impeachment por perxurio e outras imputacións, que vistas desde a perspectiva aberta polo 11-S semellan comparativamente ridículas). Decidisen, por exemplo, que antes que a versión argumentada da verdade o único que verdadeiramente importa transmitir a unha cidadanía reconfigurada a público é a capacidade de negar a evidencia. O máis chamativo é que a esa posición se sumasen de forma tácita sectores institucionais, mediáticos, xurídicos (!) e unha moi relevante maioría dese público.

No arranque do século XXI, e lido o asunto en perspectiva demoscópica, o mellor político é aquel que con maior convicción persoal saiba negar o que para outros —para os demais— é perceptíbel de xeito directo mercé aos sentidos ou á razón (perceptíbel mesmo de forma inmediata).

No básico, esa convicción persoal contra o evidente procede de dúas fontes: ou ben dunha fe cega no discurso propio ou ben da idiocia, dunha idiocia incluso mórbida. Creo probábel, non seguro, que aquela célebre intervención de Colin Powell perante a Asemblea Xeral da ONU antes da entrada en Iraq das tropas estadounidenses correspondía ao primeiro deses ámbitos. Igual, por certo, que todo o que agora deriva da crise económica mundial (tipos con autoridade técnica impuxeron un discurso-fe intereseiro sobre a realidade, sobre os feitos, tamén sobre a lei e o control público das finanzas; o discurso aguantou o que a fe inducida nos mercados; perdida esta, perdido todo). Polo contrario, creo probábel que unha parte non menor das declaracións que os medios publican en forma de entrevistas —a deportistas, famosos, ociosos, artistiñas, burócratas, intelectuais…— corresponden ao segundo ámbito (preguntas necias: respostas necias). E xulgo, en fin, así mesmo verosímil que unha figura en termos históricos tan improbábel como a de Aznar resulte dunha combinación inopinada deses dous inputs, cegueira e idiocia, a carón dun terceiro chamado ambición (ambición persoal, por suposto).

En termos retóricos, a negación da evidencia conleva unha consecuencia: que a actio (o xeito de presentarse e de “actuar” ao facermos público o noso discurso) se impoña con violencia sobre a inventio (o asunto pensado, o que se quere dicir, a consideración das probas vinculadas) e a dispositio (o xeito no que se ordena e se argumenta o asunto pensado). Oito anos con George W. Bush aos mandos foron definitivos nesa esfera inventivo-dispositiva. Houbo de feito unha especie de dislocación funcional da oratoria institucional, que incomprensibelmente resultou aceptada como praxe lexítima de terxiversación da verdade por unha maioría de produtores e consumidores de información. Ese é o caldo de cultivo da impunidade, unha impunidade que case chegou a albiscar o Clinton do falso testemuño e das trabas á acción da xustiza, pero que non perdurará no tempo en tanto praxe lexitimada porque acabará vencida en canto a democracia saiba reinventarse e os tribunais internacionais cumpran cometidos máis honestos que os que hoxe lles asigna o poder global.

Do anterior deriva que na política actual a narratio pertenza en moi alta medida á actio. E tamén que a argumentatio sexa xa materia plena desa actio abdutora, omnipotente. O cambio, estou convencido, é cultural. Difícil de corrixir ou matizar. Apoiouse de modo claro e oportunista no proceso aberto polo terrorismo islamista e nútrese da vontade occidental de reaxir contra a ameaza empregando armas de calquera calibre. Por iso, nestes días, a moitos non lles resulta raro escoitar dicir á ministra de Exteriores de Israel que en Gaza non hai un problema de emerxencia humanitaria. Por iso imos asimilando tamén que pechar Guantánamo será un proceso longo que Obama sabe xa que non poderá acelerar.

Tampouco resulta estraño, nin chega a percibirse inequivocamente como cínico —nunha escala infinitamente menor á anterior, malia ir referida igualmente á festa da democracia e ao sagrado calendario—, escoitarmos a Ibarretxe encaixar as súas non-narracións e os seus non-argumentos en pura actio que xesticula e remexe mans con cellas para velar a verdade sobre unha banalidade tan inmensa, vista contra o masacre de Gaza ou contra a tortura en Guantánamo, como a que poida caber nun domingo de marzo no país por el gobernado e mais no noso. A actio fica así limitada ao que noutro tempo se chamou cara. E pode un imaxinar, sen grande esforzo, a que poría o lehendakari se a xogada fose á inversa.