linguaArchive for the ‘’ Category

Linguas e culturas na escola

2 de Marzo de 2009


O GRULI (Grupo de Linguas da Universidade de Santiago de Compostela, dirixido por María Teresa Díaz) organizou o sábado 28 o simposio Linguas, culturas e escola, no que participaron case 300 persoas e que contou con moi interesantes achegas para a reflexión sobre novo alumnado e novas pedagoxías. A eficiencia das organizadoras revélase no feito de que dous días despois da celebración do evento dispomos dos materiais desenvolvidos e debatidos neste encontro científico. Desde a páxina web do grupo accédese ás presentacións de apoio de relatorios e comunicacións breves sobre a diversidade lingüística e cultural na escola portuguesa, os modelos de educación plurilingüe en Galiza, a pedagoxía intercultural no ensino secundario, os estímulos para a comunicación verbal, as dificuldades de aprendizaxe en relación co eixe grafema-morfema, a aprendizaxe da lingua e da cultura galegas para estudantes de fóra do país e o conto como recurso para a educación intercultural no ensino primario.

[Logo do Grupo Linguas USC]

Escribir por vicio

23 de Febreiro de 2009

Nunha entrevista que hoxe publica Galicia Hoxe pregunta Vidal Villaverde a Bieito Iglesias que por que se escribe. E o novelista responde: “Eu escribo por vicio”. É notábel o modo no que o entrevistado, declarándose na entrevista, dicindo o que el é, procura unha distancia moral consigo mesmo. E abofé que dá con ela. Distancia consigo e con case todo, malia o cal esta é quizais a perorata da serie “Conversas contemporáneas” que maior profundidade humana e política ten das que un leva lidas.
Se a min me preguntase alguén pola xenialidade literaria e non me demandase exceso de explicacións sobre en que consista tan entrambilicada cousa é moi probábel que o nome primeiro que me viñese á boca fose o de Valle-Inclán. Por riba doutros, Shakespeare ou Dante incluídos, xa que nos poñemos. E se a min me preguntase alguén logo diso se penso que a xenialidade literaria caracterizadora de Valle-Inclán pervive hoxe dalgún xeito nalgún dos nosos escritores vivos daría en primeiro lugar o nome de Bieito Iglesias. Nel está o Valle do Retablo de la avaricia, la lujuria y la muerte. Está tamén o de La corte de los milagros. E outros. Nel como en ninguén, considero eu. E non de modo menor nas columnas e colaboracións xornalísticas, por certo. Como a do outro día en ANT, “Caza grosa”. Unha razón? Collan entre as mans o conglomerado linguaxe-mundo e ollen para el movéndoo logo como un cubo de Rubik. O primeiro que a min se me ocorre cando penso en Valle ou cando penso en Bieito Iglesias, Rubik por medio, é isto e só isto: eficacia.
Logo hai outro punto en común. Os dous traducen mal. Quero dicir, os dous son complicados para a tradución.

[Bieito Iglesias na fotografia que ilustra a entrevista na edición dixital de Galicia Hoxe]

Ámena menos, úsena máis

22 de Febreiro de 2009


“1. Manifestamos nuestro máximo respeto por las dos lenguas oficiales de Galicia, el gallego y el castellano. Ambas forman parte del patrimonio cultural de Galicia y por ello merecen ser objeto de nuestro reconocimiento y protección.

[…/…]

3. La Administración debe abstenerse de imponer hábitos lingüísticos a los ciudadanos, y de establecer cuotas mínimas de hablantes. Cualquier coacción o imposición en este sentido debe ser rechazada, por constituir una clara vulneración de su libertad individual”.

[Galicia Bilingüe, Declaración de Principios, puntos 1 e 3]

“Protesto porque el idioma que antes fue negado ahora se quiere imponer sin contemplaciones ni concesiones al sentido común. Y la lengua se parece en esto al amor. Si nadie por la fuerza pudo retirarla, nadie por la fuerza podrá tampoco imponerla”.

[Santiago Rey Fernández-Latorre, “Yo protesto”, La Voz de Galicia, manifesto presente na edición dixital do xornal desde a data da súa primeira aparición, o 7 de febreiro de 2009]

“No pasaré nunca, reitero, por el aro de la imposición lingüística, porque las lenguas ni se prohíben ni se imponen, se aman, se aprecian y se valoran, —porque— son instrumentos de unidad […] Quiero una Galicia sin adoctrinamientos de ningún tipo, no gobernaré a cualquier precio. Mi precio es alto: se llama Galicia y nunca se deberá a nada que no sea Galicia y los gallegos, y quiero ser y seré el presidente de todos y, sino, tenéis mí palabra y no lo seré; trabajaré para todos sin colores ni distinciones”.

[Emilio Pérez Touriño nun mitin en Noia o 22 de febreiro de 2009, segundo La Voz de Galicia, edición dixital do mesmo día baixo o título “Touriño quiere ser un presidente sin ataduras y no gobernará a cualquier precio”, co destacado en subtítulo da frase citada (os erros ortográficos proceden do orixinal)]

[Xirafa bastante monolingüe rumiando no xardín de Monte Pío, xusto no momento no que se detén a considerar en que medida a historia se repite e os presidentes cansan, mentres lle vén á memoria aquela dramática frase, algo timorata en todo caso, pronunciada no hemiciclo do Hórreo en altísima ocasión histórica (outubro de 2004): “Descanse un poquito, Prisidente”]

"Defender a língua nom é delito. Crónica do 8F"

19 de Febreiro de 2009

Súmome ás 7 razóns de Mario e recomendo ver a información de GZ Vídeos sobre os sucesos do 8 de febreiro en Compostela. É moi certo, nada disto saíu nin sairá non medios de información que controlan o que se debe ver e o que se debe pensar. Información e contrainformación, por tanto. Códigos e contracódigos. E reflexión a fondo sobre o que significa a posesión da linguaxe. Aquilo de abater/asasinar, verbos que todo informador aprende de inmediato a conxugar con corrección política e diáfana distribución semántica. O poder lexítimo abate. Os outros asasinan e reciben informativamente a etiqueta adecuada ao caso. Sempre foi así, claro. O terror é ás veces quen nomea o terror, quen ten o poder de administrar o que iso signifique.
Penso agora, noutra escala, na utilización que o delegado gubernativo Manuel Ameijeiras transmite aos medios sobre a etiqueta “independentismo”, ecuacionada directamente a “violencia” e a “ilegalidade”. Penso nos ecos mediáticos e sociais desa ecuación e na súa equiparación a “terrorismo”, verbalizada nas gorxas bilingües dos violentos bos do día 8 (“Leña! Leña!”). Penso na violencia que rexistra o relato de GZ Vídeos (tamén nos baleiros que se abren nesa narrativa, por suposto), na cámara a contar a súa verdade, nos berros dos manifestantes de GB, na conivencia con quen calculan que son “os seus” (este neofranquismo en gabardina, cada vez máis afouto), nos autobuses fletados desde Aragón ou Madrid (hai máis datos sobre isto?). Violencia boa, violencia mala.

A terra quere pobo, en efecto

14 de Febreiro de 2009

Ben interesante, non como adoito nesta caste de simulacro do chateo “ente conspicuo” – “masa disforme”, o encontro dixital das lectoras e lectores con Xosé Luís Barreiro Rivas onte venres na Voz de Galicia. Nun comentario ao post noso do día 12 sinala Tío Pepín que lle pareceu raro que ningunha pregunta das dirixidas a Barreiro se referise á posición Rey, ao j’accuse de jacuzzi do que vimos falando. Desde logo, semella un pouco curiosa esa ausencia. Pero é evidente que non se pode contestar a todo e que non todas as preguntas pasan da portería.

Na figura pública de Barreiro existen na miña percepción algunhas notas chamativas, algunhas contradicións que fan atractiva a súa imaxe e en particular o seu discurso. Quizais porque, sendo un home conservador, proxecta uns hábitos de pensamento que saen dese marco, e tamén porque os seus escritos plasman un proxecto reformista que de se ter aplicado durante a os longos lustros de pax fraguiana terían determinado algo semellante a unha reinvención polo menos administrativa do país (ás veces a reinvención nacional é cousa dos reformistas, por moito que escoza).

Aliás, raras veces verbalizou Barreiro en público, que eu saiba, unha das cuestións máis persoais que figuran no chat de onte: a da súa expulsión da vida pública e a das tentativas (diversas) de reincorporación á esfera política e ao exercicio do poder. Cinguireime a iso en seguida, pero antes quero concretar algunha outra nota de contextualización. Por exemplo, a súa opción lingüística no chat. O uso exclusivo do galego nas respostas do encontro, mesmo nas respostas feitas a preguntas formuladas en castelán. Anótoo, simplemente. Anótoo polo contraste coa súa práctica de anos como columnista nese mesmo medio. E anótoo tamén por contraste coas cousas que vimos tocando estes días a propósito de Galicia Bilingüe (incluído o tic José Blanco) e da entrada desa plataforma na campaña ás eleccións do 1 de marzo, confesada como tal pola súa voceira Gloria Lago sen lugar a dúbidas nin a reservas de ningunha especie (“Estamos consiguiendo que los partidos se muevan“). Segundo indica Tío Pepín, é evidente que Barreiro se implica nese debate, que toma partido nel e que se distancia, aínda que sexa con cautela, da posición Rey. Mesmo que se desmarca do abuso mediático destinado á manipulación informativa e ideolóxica pola que se sobredimensiona a deriva violenta (o momento “cristal”) que puido funcionar como séquito ou como testemuño de resistencia (existen valoracións) á marcha dos mil e pico por Compostela (por certo, que Nós-UP pida a ilegalización de GB resulta para min tan inescrutábel como un tratado de teoloxía positiva).

O que me confirma tamén este encontro co politólogo é algo que hai moito tempo teño como certo. Percibo de sempre a xa longa xeira do Barreiro columnista na Voz como unha demorada Brief an den Vater, ou Carta ao Pai, pendente de algo que sería redutivo concretar na liña culpa-perdón, pero que desde logo está absolutamente inscrito na sombra de Manuel Fraga (e nunca, ou case nunca, na de Fernández Albor, por certo). Percibo as análises de Barreiro como lúcidas e asemade como seriamente pexadas por algo que levan enriba, unha laxe pesadísima procedente da súa expulsión da vida pública mediante operativos político-xurídicos que si terían merecido na súa sazón algún j’accuse, e non dos de salón nin dos de cuarto de baño precisamente. En Barreiro hai tamén algo de tráxico-shakespeareano, que no meu entender explicaría a aceptación (resignación) dun exilio académico con tanxencias ao público. Naturalmente, non diría nada disto se non fose porque creo que excede en moito o sentido do privado, porque creo mesmo que atravesa de les a les un libro como A terra quere pobo.

Velaquí xa o que mencionei arriba sobre o pathema da expulsión:

—Sr. Barreiro, no sé si me contestará a la pregunta. Mi opinión es la siguiente, dado el bajo nivel de la clase política gallega -en general-, creo que una persona como Vd. daría un buen Presidente de la Xunta. Es posible retomar su carrera política hacia tal fin, o lo tiene descartado. Un saludo.

—A política e os políticos non son elementos illados do contexto social, económico, organizativo e cultural dunha sociedade, e cometería unha equivocación quen carente de unha organización adecuada e dun contexto cultural necesario para plantexar unha etapa de rexeneración política se lanzase á area confiando só nas súas forzas. Cando a min me botaron fora da política cunha maniobra evidente que o PP debería explicar agora e cando o conxunto da cidadanía me negou o pequeno apoio que necesitaba para aguantar non se perdeu só a miña carreira persoal senón que se perdeu tamén en honor e gloria de Fraga un instrumento de acción política coma era o nacionalismo centrista que hoxe sería unha maravilla para dinamizar e elevar de categoría o nivel da nosa política. Nas actuais circunstancias a miña volta á política sería coma se Springsteen subira ao escenario sen amplificación ou sen destellos de luz, ou se Messi saíra a xogar con equipo formado por dez inexpertos e máis el. Iso sería melancolía pero non sería música nin fútbol e algo así sería tamén a miña volta á política que sería un bó espectáculo pero estéril.

[Barreiro Rivas nunha fotografía tomada da páxina web que incorpora o encontro dixital mencionado]

J’accuse no jacuzzi

12 de Febreiro de 2009

Seguir falando do fracaso da convocatoria de Galicia Bilingüe é un erro. Talvez teña algún sentido táctico ou emocional facelo. O problema é chegar a crelo.

Un indicio de que non hai tal fracaso é o xeito no que algúns reaccionaron estes días a todo o proceso que conduciu até a manifestación do pasado domingo en Compostela. Galicia Bilingüe e a conexión que representa con UPyD, o partido de Rosa Díez, e outras plataformas conservadoras ou fascistoides da súa trastenda non fracasan desde o momento no que están forzando tomas de posición e declaracións de terceiros para delimitar un espazo ideolóxico e mediático de cara ás eleccións do 1 de marzo. Non fracasan desde o momento en que acollen significadas adhesións por parte de responsábeis políticos e cargos públicos do PP. Porque é evidente que a cuestión ten unha dimensión que transcende ao debate sobre o modelo lingüístico da educación ou da vida pública. Isto é innegábel. Que noutra zona do ángulo parlamentario e do reparto de poder, dirixentes políticos como José Blanco cheguen a sentir a necesidade táctica de lanzar unha mensaxe de rebelión (sic) contra a imposición de falar galego é un indicio do que se sinala.

Pero moito máis relevante que todo iso é a manobra manifestaria de Santiago Rey no seu xornal, ese “Yo protesto” que na edición dixital de La Voz de Galicia abriu páxina durante nada menos que catro días e que agora mesmo segue sendo accesíbel nunha posición menos destacada da web. Rey, co soporte dalgunhas persoas do mundo empresarial e profesional coruñés, dun catedrático de Dereito Constitucional da USC e dun intelectual, asumiu en realidade co seu manifesto, en forma e fondo, as posicións de Galicia Bilingüe e todo o cinismo social que vai no seu guiñol. Fixo coincidir ademais a publicación dese texto coa celebración da manifestación do pasado domingo, como querendo subliñar unha concordancia de fondo e unha empatía coas consignas. Imaxino que os membros de GB estarán moi satisfeitos con ese apoio.

Trátase dun erro de colosais dimensións nunha persoa da súa traxectoria empresarial e política. Un erro de análise e un erro estratéxico, acaso derivados dunha inquietude puramente contábel e conxuntural. Pero ante todo, e isto é o único que desexo destacar hoxe aquí, estamos perante un desafío á sociedade civil galega e á legalidade. Un desafío que se dirixe de modo especial ao campo da cultura galega. Unha declaración pública desa entidade, no que é estritamente o plano lingüístico-cultural que incorpora, non debera quedar sen resposta social nin, atención!, resposta institucional. Non se pode amosar conivencia nin fraqueza moral con esta clase de asuntos. Non se deben rir estas supostas grazas a quen paga ou convida. As institucións están para algo e é perentorio que cumpran co seu deber. Como tales institucións, loxicamente. Porque non estamos diante das reflexións dun columnista calquera un día calquera. Estamos diante doutra cousa moi distinta.

[Fotografía da manifestación de Galicia Bilingüe o 8 de febreiro en Compostela. Tomada da páxina web da asociación]

Ruritania, Sr. Blanco Valdés?

19 de Decembro de 2008


Antes de que algún día dos vindeiros escriba algo sobre o artigo amabelmente remitido por Roberto Blanco Valdés, querería falar con brevidade do limiar que hai tres anos escribiu Fernando Savater para o seu libro Nacionalidades históricas y regiones sin historia. A propósito de la obsesión ruritana (Madrid, Alianza Editorial, 2005).

Gustaríame indicar que neste debate imprevisto a propósito da cuestión da lingua, e en definitiva da cuestión nacional, non me move outra cousa que a declarada, desde os inicios deste blog, a propósito da finalidade priorizada: comentar textos e marxes de texto. E tamén, como indiquei no perfil inicialmente redactado para Blogger “baixar fumes”. Todos necesitamos que alguén nos baixe os fumes. De feito, considero que ese debería ser un oficio en alza na sociedade actual: o de rebaixador de fumes. Por saúde, só por iso.

Entón, pego neste asunto máis ben como observador e analista de discursos alleos. Aquilo da semioloxía aplicada, porque diso se trata, de ver como se articula un discurso e como se conxugan os significados para procurar certos efectos críticos, cohesivos, políticos. Performativos, en suma. Ou sexa, dirixidos a mobilizar unha determinada actitude social e ideolóxica de resposta perante un suposto ataque á identidade supostamente común. Non me move de feito en todo isto a procura dunha controversia antinacionalista. A min éme indiferente o nacionalismo de Savater ou o de Blanco Valdés, que ignoro se son homologábeis, pero que en calquera caso aparentan selo. Interveño lendo a dimensión pragmática e ideolóxica de discursos pretendidamente brancos (e non é un xogo de palabras, créase).

Aliás, eu mesmo non teño conciencia de intervir como nacionalista. Con franqueza, desconfío que o sexa, aínda que non faltará quen pense que o son. En fin, ese non é o asunto hoxe. O asunto é estoutro: como se constrúen os discursos que terxiversan a realidade? Centrémonos niso.

Tomemos, pois, o título do libro de Blanco Valdés (esquezamos o subtítulo, ou deixemos para outra hora a anotación sobre a obsesión ruritana). Observemos o mecanismo retórico que o título mobiliza, pero non quedemos no isocolon nin na néboa antitética, nin sequera na ironía que a algúns parecerá fina e a outros —entre os que me conto— grosa. Transcendamos dese nivel, abandonemos a esfera trópica e entremos nos termos reais da alternancia. Os termos reais da ironía de Blanco Valdés son ben coñecidos: o uso e abuso da expresión “nacionalidade histórica” para referirse a tres comunidades autónomas do Estado que antes da sublevación fascista contra a Segunda República someteran cadanseu estatuto de autonomía ao voto cidadán. Probabelmente, con certeza!, a aplicación do adxectivo “histórica” é burda nese marco. A min paréceme desde sempre, antes ca outra cousa, unha falta de imaxinación e de rigor lingüístico. En termos políticos, de ter ese uso, unha arma descargada, inocua, inane como vehículo de expresión dalgunha clase de distinción. Para min é obvio que ese adxectivo funciona entre a xente baleiro de calquera contido semántico-político: “histórica” aí, sen selo en orixe, virou a un pseudo-epíteto desprovisto de significado. É como dicir “nacionalidade T”, en definitiva. Aínda que T significa, e non hai por que esquecelo, “con estatuto votado antes do 18 de xullo de 1936”. Pero vale, T, sinxelamente T, ou Z… Ou pensa alguén por aquí ou por onde sexa que Castela, Murcia, Extremadura, Navarra ou mesmo Madrid ou o Val de Arán non teñen historia? Claro que a teñen, xaora! E claro que Blanco Valdés sabe que todos pensamos e asumimos que a teñen (incluído, por exemplo, Arzallus ou calquera outro daimon)! Quen vai ser tan parvo para negar iso?

Entón? O xogo de linguaxe do título do libro de Blanco Valdés, alén da relativamente lexítima operación comercial que presupón, consiste en principio en empregar a ironía só para desmontar unha suposta estolidez connatural aos outros nacionalismos (os diferentes do propio). En principio, digo. Porque é doado verificar cal resulta ser a descodificación común desa ludopatía, instada xa a voces desde o prólogo por ese señor que non escribe prólogos e animada desde espazos de opinión impresa e radiofónica con extraordinaria capacidade de convocatoria, inversamente proporcional por certo ao respecto á intelixencia da especie e mesmo á das súas específicas audiencias.

Insta ese título, e con el o libro todo, a pensar exactamente iso que todo o mundo está pensando: Blanco Valdés axita a escura ideación (performativa, ideolóxica, nacionalista hasta las cachas) de que os nacionalismos periféricos reclaman en exclusividade a existencia dunha historia propia e negan, correlativamente, non só a historiografía común senón mesmo que os outros suxeitos históricos presentes no territorio chamado desde hai algúns séculos (non todos) España posúan historia propia, teñan unha historia de seu. Iso é o que promove o título. Ou non?

E é xusto ese movemento? E leal á verdade e á realidade ese órdago, esa argucia? Esquiva a mendacidade como declaración de intencións e como epítome? Modestamente, penso que non. Diría incluso que supera a esfera do enredo lóxico-festivo dirixido á cohesión patética (no sentido etimolóxico deste último termo) da tribo propia e que penetra, non sen furor, no territorio do falaz, no límite exacto da manipulación.

Blanco Valdés elixiu para iso un magnífico portaestandarte. O prologuista Savater, en só tres paxinucas de nada, desenvolve estas notas: 1) dá pábulo incontinente á gracia irónica do título: todos temos historia, incluídos os que sempre a fixeron/-mos; 2) España entrou nun proceso de descuartización controlado polas burocracias locais e rexionais co obxectivo de obteren un privilexio legal (privilexio < “lei privada”) e desmontar así o estado de dereito; 3) o proceso reformador dos estatutos iniciais non interesa á cidadanía, interesa unicamente aos nacionalistas, “a quienes por definición no puede contentar porque su ideología consiste en buscar eximirse de lo común mientras que la tarea del Estado —de cualquier Estado de Derecho— es legislar para todos” (p. 14); 4) son minoría os nacionalistas que aspiran á independencia, “aunque vivan de suspirar por ella en la cordialidad etílica que sigue a bodas y bautizos” (15); e 5) os nacionalismos aspiran só a “acorazar su caciquismo contra cualquier ingerencia del Estado” (15). Non se pense que escolmo o groso e que oculto algún apuntamento de cordura patente. Non, non é iso. Trátase só de que ese é o pensamento de Savater, aínda que debo aclarar que o uso que el fai do termo “nacionalismo” está dirixido con exclusividade ao “nacionalismo outro” (os nacionalistas son sempre os outros, lembran?). Que pode esperarse da argumentación dun libro presentado deste xeito e rotulado daquel outro? Consiste nisto o constitucionalismo español lido en termos políticos e académicos? Por fortuna, creo que non.

E un apuntamento final sobre a alteridade e a exclusión mórbida. Pregúntome por que motivo Blanco Valdés amosa delectación calzando aquí ou acolá algún sic pexorativo cando cita construcións ou usos lingüísticos inapropiados de certos monstros do pensamento (p.e. a propósito de Artur Mas na páxina 55), e en cambio tolera sen sic colateral ningún a ingerencia arriba mencionada do prologuista e pensador Fernando Savater. En realidade, non me pregunto nada a ese respecto. E case nada respecto a outros que aí converxen. Só boto en falta o rigor.

[Na fotografía, Fernando Savater, catedrático xubilado de Filosofía na UCM e impulsor do Manifiesto por la lengua común (2008)]

Cortesía

18 de Decembro de 2008

Anoto, en correspondencia á exquisita cortesía do Sr. Blanco Valdés, a recepción, hoxe mesmo, dunha separata cunha publicación moi recente da súa autoría que me comprometo a ler con atención.

O seu título é “La Constitución y las lenguas. ¿Qué fue de la cooficialidad lingüística?” e figura en Claves de Razón Práctica (nº 188, decembro 2008, pp. 20-28). En canto teña modo, regresarei ao asunto e intentarei dar continuidade ao debate iniciado hai uns días a propósito das posicións xurídicas e políticas do profesor de Dereito Constitucional e columnista de La Voz de Galicia, a quen agradezo publicamente o envío e a nota que o acompaña.

[Reprodúcese a capa dun número da revista CRP]

Carta bastante aberta ao constitucionalista Roberto Blanco Valdés

14 de Decembro de 2008

Prezado Sr. Blanco Valdés:

Coñezo e trato de seguir desde hai anos o seu pensamento político como catedrático da Área de Dereito Constitucional do Departamento de Dereito Público e Teoría do Estado e, máis en particular, tamén o seu pensamento político como columnista destacado de La Voz de Galicia. Falo de pensamento político, permítame aclaralo, convencido de que os constitucionalistas tamén o teñen, malia con algunha frecuencia e de forma corporativa intentaren algúns dos seus colegas, vostede tamén en ocasións, simulalo ou camuflalo como proxección natural de simples aproximacións técnicas ou de comentarios periciais ao fío da actualidade do debate público; pero sobre todo malia ao intento, máis que reprobábel, de se apropiaren vostedes con máis forza da conveniente de debates que son da cidadanía toda por pertenceren eles ás regras do xogo da esfera pública e en definitiva por estaren adscritos ao debate sobre as liberdades fundamentais. Falo de pensamento político, si. Falo diso, asemade, porque para min é unha obviedade que nin vostede nin ningún dos seus pares falan, cando o asunto é a Constitución de 1978, desde un limbo de pureza xurídica, desde a asepsia moral, desde a non-biografía ou, en fin, desde un non-lugar profesional, académico, económico, social, sentimental, mediático…

E o certo é que neste tempo observo, sen maior esforzo de concentración, a deriva que o seu pensamento vai tomando. Unha deriva —política!, xaora, aquí non fou falar doutra cousa— que probabelmente vostede controla en por si, con autonomía persoal e profesional plena, e que, con certeza, dependerá destes o destoutros estudos e avaliacións súas sobre o lugar que quere definir e ocupar no campo de forzas ideolóxicas e políticas hoxe actuantes no noso país.

Todo iso é correcto, desde logo. Con independencia de que as máis das veces supoña unha achega de munición supostamente técnica para proveito de posicións políticas e sociais moi reaccionarias, mesmo contrarias á Constitución desde o lado pardo. E eu non entraría a analizalo de ficar aí. Pero hai algo que resulta verdadeiramente peculiar no seu argumentario do día a día e que querería expoñerlle. En particular, pola repercusión que alcanza entre os seus lectores, algo máis numerosos que os meus. Hai algo nos seus puntos de vista, digo, que está posto ao servizo non só da realidade efectiva da vida e do mundo noso, da vida de diario, a efectiva e tanxíbel, a que ás veces se complica e ás veces se acaba, desa; hai algo que está posto ao servizo non só da lexitimidade do punto de vista individual que corresponde a un constitucionalista do prestixio que, por méritos propios, vostede atesoura. E non aceptarei a propósito do que vou comentar, advírtollo de entrada, amoestacións como as tan socorridas na súa linguaxe pública sobre coutos xurídicos, cacharrarías, proboscídeos e mais todo ese pensamento analóxico (cutre, moi cutre) que entre os editorialistas máis ou menos declarados da prensa de noso —vostede é lido como tal por unha maioría dos lectores da Voz, sábeo ben e semella compracido nesa posición— causa furor desque Carlos L. Rodríguez comezou hai anos a facer exercicios de estilo á vista de toda a xente e sen pudor intelectual ningún. Non, non aceptarei esa cousa relativamente subtil (cada día menos na súa prosa, prezado colega) dos argumentos de autoridade e dos contiños analóxicos. Ca! Nin tampouco concedo que sobre linguaxe xurídica non poida intervir por exemplo un semiólogo (eu son tal), ou unha xestora administrativa, ou un canteiro, ou unha empresaria, ou unha estudante de Enxeñería de Montes…, admitido en todos eles un mínimo de lecturas e un mínimo de formación política (eu pode que os teña) e a maioría de idade que máis dun 95% dos seus lectores acadou xa (ignoro se o sabe e se algún mecanismo demoscópico podería aseveralo para non deixar o apuntamento en simple intuición miña).

A Constitución é o referente de todos nun estado de dereito, que lle vou dicir a vostede. Tamén o é para os xuristas e para os parlamentarios, técnicos e políticos que desde fóra, por exemplo desde o Consello de Europa, deban facer análise e valoracións sobre o grao de aplicación do articulado constitucional (de todo o articulado, eh!, porque vostede amosa unha acusada tendencia a poñer o dedo en certos títulos) no atinente á vida de todos os días e de todos os cidadáns. De todos os días e de todos os cidadáns, Sr. Blanco Valdés, non só dos días e as horas dun catedrático de Dereito Constitucional que semella ollar con nostalxia situacións lingüísticas doutro tempo ou doutro lugar.

Porque, desde que clase de experiencia está a falar vostede día si e día tamén na súa columna da Voz de Galicia para aseverar, como fai hoxe, textualmente, que no sistema educativo galego “el castellano está camino de desaparecer”? Ou que o castelán resulta irrelevante no ensino ou que na práctica foi eliminado en determinados traxectos de escolarización? Desde que lugar está a falar vostede, desde que mundo, desde que experiencia da realidade? E en que clase de retórica se ampara ou inspira —como o vén facendo desde hai bastante tempo desde a súa privilexiada e influente columna, maná ideolóxico de grupos cos que vostede non creo que teña moito que ver en termos de parangón político (dígollo con franqueza e moi en serio)— para escandir adxectivos e adverbios (tecnicamente delicados na linguaxe xurídica ou en calquera outra por ela inspirada) que aplica aquí e acolá, día tras día, á súa análise da realidade legal e efectiva, da realidade que a min me gustaría recoñecer nalgunha medida como real, esa que en definitiva existe de veras e que se manifesta no día a día, esa que abrocha por todas partes, non só en determinados salóns, gabinetes, clubes, claustros e moquetas?

Porque, claro, postos a confrontar experiencias concretas, do tipo das que a vostede alguén lle contaría nalgures, ou das que escoite en tertulias incivís e cainitas nalgunha frecuencia radiofónica, eu tamén teño un saquete delas. Un día tomamos un café, prezado colega, e facemos comparatismo a fondo, que iso si concederá que vén sendo o meu, concederao antes de suxerir moi logo que sobre a Constitución e a ignorancia tal e tumba, como hoxe, igualiño ca hoxe na Voz. Pero o certo é que é vostede quen se equivoca, quen ve o que non hai, repítollo, por moi constitucionalista que sexa. Fíxese, hoxe mesmo, escribiu vostede nestes termos, moi pouco ponderados, na columna dominical do seu periódico:

alguien debería informar a sus portavoces [aos do Consello de Europa!, que non é o consello escolar dun instituto de Allariz, nin este é aquel] de que la primera norma que vincula a las autoridades españolas (la Constitución) fija un modelo de cooficialidad lingüística que, ciertamente, no se respeta como debiera en el mundo judicial, pero que no se respeta en absoluto en la vida institucional gallega y en su sistema de enseñanza.

Que, ciertamente, no se respeta [o modelo de cooficialidade lingüística constitucional] como debiera en el mundo judicial“. Iso concede, mide, matiza, pondera, minimiza…, como indicando co adverbio e co ritmo frástico que qué se lle vai facer, que vaia por deus, Maripili, que é un imponderábel, algo como alleo a nós, os xuristas, os constitucionalistas, os que somos Estado… Todo iso que vostede xabe conxugar ben co habitus académico e político propio da súa condición profesional e mediática. E segue logo: “Pero que no se respeta [o modelo de cooficialidade lingüística constitucional] en absoluto en la vida institucional gallega y en su sistema de enseñanza”.

Desculpe agora, prezado colega, o comentario de texto e a close reading (un tamén vai viciándose co pouso profesional, hehe). Así que en la vida institucional gallega, eh! Pero como? Suxire vostede que na vida institucional galega non se usa ou se usa pouco o castelán, Sr. Blanco Valdés? En que país e por que rúas vive/anda vostede? Porque a vida institucional será algo máis que os dez minutos (é un dicir, un dicir piadoso) que Touriño ou Feijoo saen a diario na TVG, e será algo máis que o momento aquel de pedirlle a un conserxe que poña auga mineral sen gas no estrado da cámara, e será algo máis que un pleno no Concello de Lalín, e será algo máis que o acto público no que o director xeral dunha caixa de aforros presenta un libro editado pola súa Fundación con textos dun escritor independentista que se chama igual pero non é igual en case nada, e será algo máis que unha visita institucional de Baltar a algún velorio en Bande, e será algo máis que o pregón municipal das festas de agosto en Burela, ou que a gala cultural da deputación en Mariñán… Digo eu.

Pero non, a súa capacidade de matización, Sr. Blanco Valdés, esváese no ar en canto toca entrar nesa parte do seu discurso, neste prurito delicado seu coa cousa da lingua, que adoito contempla desde unha perspectiva… peculiar. Creo —permítame— que pouco afeita xa (digo xa, non digo aínda, e vostede sabe moito de adverbios e de frases adverbiais) ao marco constitucional, a ese que vostede analiza nas súas clases. Talvez iso explique que fale da situación lingüística no Estado como unha “cacharraría”. Claro. Iso é descodificado pola inmensa maioría dos seus lectores, mestres xa na arte de interpretar as súas simplonas analoxías e/ou alegorías, exactamente como vostede quere: se no canto de tantos cacharros tivesemos unha peza única, centrada, brillante… non falariamos da “cacharrería lingüística española” senón de… De que Sr. Blanco Valdés? De que falariamos? Confésenos os seus soños, ho. Acaban onde os de Francisco Vázquez e Mariano Rajoy ou van alén deles? Alí onde Galicia Bilingüe, por caso?

E é todo? Non, non é todo, prezado colega. Non é todo, pacientes lectores e lectoras. Porque logo engade a columna de hoxe, como puntilla dialéctica e toureira, o do sistema de ensino. Nada menos que o do sistema de ensino! Fíxese que eu teño outra experiencia sobre isto. Véxoa a diario e en toda a parte: nas cidades, nas vilas e nas aldeas galegas. Desde sempre véxoa, tamén desde que o galego entrou a formar parte do currículo escolar e desde que existen leis que regulan o seu uso na escola, leis se cadra (seguro!) menos pomposas que a Constitución pero que vostede tamén lería. Con todo, falo dela, da experiencia miña, cando o fago, en termos bastante atentos á Constitución e ao Estatuto, créame. E entón uso unha frase en relación co que observo: “O Estado funciona!”. Aplícoa, por exemplo, a realidades como esta que enuncio de seguido en termos máis ou menos alxebraicos, lúdicos ou parabólicos (tómeo como homenaxe):

Sexa G un grupo de amigos/as en torno aos cinco anos de idade vinculados en orixe por unhas dadas relacións de viciñanza e amizade dos pais e nais respectivos nunha vila grande V ou pequena v do país P (valería igualmente unha cidade ou un núcleo rural dese país). Sexa x a lingua vehicular e de uso familiar do grupo G nese país P, no que existen dúas linguas oficiais, x e y. Sexa n un número de cursos académicos continuados nos que os nenos/as do grupo G asisten xuntos á escola (dá igual que sexa pública Pu ou privada Pr), de modo que n ≥ 3.

Pregunta 1, Sr. Blanco Valdés: existe a posibilidade de que ao cabo deses n anos, para n ≥ 3, os nenos do grupo G que tiñan por propia e común a lingua x pasen a ter por propia e común na práctica totalidade das súas esferas de comunicación a outra lingua oficial do país P, a lingua y?

Pregunta 2: Tería algo que ver nesa posíbel mudanza o sistema escolar do país P?

Pregunta 3: Pode ocorrer o paso “x a y” para P = Galiza?

Pregunta 4: De responder afirmativamente, para que valores concretos de x e de y (x = galego / x = castelán; y = galego / y = castelán? Para que valores de x e y, Sr. Blanco Valdés?

Por favor, vexa de ser intelectualmente honesto, e tamén cabal e xusto, na súa resposta se considera oportuno ofrecela. Séxao desde a lexítima posición política á que vostede se foi adscribindo nestes anos, pero fale, pericial e tecnicamente se quixer, atendendo como mínimo por igual ás diversas situacións e condicións culturais e lingüísticas do alumnado polo que amosa preocupación en columnas como a de hoxe.

Atentamente,

Arturo Casas
Semiólogo e profesor titular de Teoría literaria na USC

[Nas fotografías, sesión de traballo no hemiciclo do Consello de Europa, en Estrasburgo, e o columnista de La Voz de Galicia Roberto Blanco Valdés]

ps. Informe do Comité de Expertos do Consello de Europa sobre a aplicación en España da Carta Europea das linguas rexionais ou minoritarias. A propósito dos protocolos efectuados e pendentes até a aprobación do Informe por parte do Comité de Ministros, recomendo a lectura do preámbulo (15 12 2008).

Para unha morfoloxía (expandida) do touriñés

23 de Outubro de 2008

A Elvira. A Teté

Nalgúns países, cando un político é incapaz de manter un mínimo de coherencia e de pulcritude no uso da lingua oficial simplemente queda excluído do exercicio de responsabilidades públicas e acaba dedicándose a outra cousa. A ministra Bibiana Aído ocupou a atención de todos aí atrás pola incorporación inopinada, involuntaria e en última instancia feliz, dun simple morfema de xénero para constituír unha palabra agora mesmo acoirazada e vitalizada: miembra. En Galiza, que un presidente ou conselleiro fale de xeito incorrecto ou sorprendente non constitúe desprestixio ningún. Pódese pensar que todo o contrario, porque o nivel de esixencia social, mediática, académica e institucional é, nese campo, nulo. Galiza quere que sexa nulo.

Ningún dos dous presidentes socialistas que tivo a Xunta de Galiza serían nunca admitidos nunha escola avanzada de oratoria. Serían invitados, con certeza, a reciclarse, ou sinxelamente a ciclarse, en aulas de menos boato. Os problemas lingüísticos de González Laxe e de Pérez Touriño alcanzan dimensións cualificábeis de inesperadas nun catedrático de universidade, á marxe de cuestións sociolingüísticas ou psicolingüísticas, claro está. Certo é que políticos doutro signo, hoxe no Hórreo ou en San Caetano, non teñen nada que envexar. Pero hai un punto de marca, un trazo de estilo diríase que incluso cultivado, sostido e autista-elitista, que fai que toda comparación resulte desequilibrada (déixese agora á marxe o promiscuo vis a vis de Feijóo co sistema pronominal, con todo o condumio de enclises, proclises, mesóclises, tmeses e outros embutidos aleatoriamente ingresados).

Os idiolectos de Laxe e de Touriño posúen marcas diferenciais en todos os aspectos, desde o fonético ao semántico, e incorporan tamén matices propios do sociolecto coruñés (entre Linares Rivas e a Gaiteira). Porén, existe unha rica e profunda veta morfolóxica que na miña percepción sobarda calquera expectativa sobria que se poida concretar sobre os límites da creatividade lingüística humana (animal, mesmo). Por virmos á actualidade, centrarémonos no touriñés, variante expresiva que alcanza o seu flectro cimático nos momentos nos que o presidente da Xunta se mostra relaxado, solícito, expansivo. Hoxe só un par de apuntamentos minimamente desenvolvidos: 1) sobre a dervichia basal, 2) sobre o transplante cruzado. Un e outro deberán ser cotexados e correlacionados coas gramáticas, glosarios e tesituras varias que acumula xa a notábel bibliografía científica sobre o touriñés, con mención especial para a Touripedia.

A dervichia basal (ou sufí-basal) é, en termos técnicos, toda flutuación lingüística producida pola incidencia no tubo faringo-timpánico (vulg., trompas de Eustachius, e + vulg. aínda, trompas de Falopio) dun xiro abusivo sobre o inane conceptual nunha situación de aparente quietude muscular, por exemplo a que é propia do discurso institucional de fin de ano. Os signos perceptíbeis da dervichia basal amósanse no baile fónico (en especial pola relaxación de chaves de paso e esfínteres vocálicos), no baile morfolóxico e/ou no bailongo léxico-semántico; se ben, en ocasións, posúe así mesmo incidencia pragmática (como, por exemplo, cando Touriño concede ou anuncia “Vos prometo que nunca vos follarei“, no canto da expresión moito menos figurada “Prométovos que nunca vos fallarei“). O traballo de campo acumula xa notábeis mostras de dervichia basal no touriñés común e sobre elas e a súa mística xiróvaga habemos regresar noutra altura ou noutra vida.

Da súa parte, o transplante cruzado ou metempsicose morfolóxica resulta do interpréstamo morfémico entre o núcleo e o modificador dun construto frástico distraído ou pusilánime, por antonomasia no que a lingüística funcional denominaba frase nominal disruptiva. A alta creatividade expresiva desta modalidade do touriñés común conduce aos expertos ao estabelecemento de comparacións de alto interese antropolóxico-cultural con determinadas fórmulas oulípicas e tamén surrealistas, pero en especial coa paralinguaxe mixteca á que ascenden certas tribos oaxaqueñas por causa da inxesta simultánea de mezcal e verme de maguei (Hypopta agavis) insuficientemente virxe (o verme). Entre os moitos achados expresivos que ilustrarían ben este trazo do touriñés salienta un en particular, rexistrado no compendio Brian. Refírome a “extraordinario clima da hospital tradicionalidade” no canto do trivial e raso “extraordinario clima de tradicional hospitalidade”. Pero non se pense que nesas poucas palabras hai metempsicose morfolóxica, contrepèterie, e só iso. Non. Resulta connatural ao estro enunciativo de quen construíu esta nova maneira de falar o “2 x 1”. E iso explica a incorporación a maiores nesa frase dun oxímoro encaixado entre dous niveis frásticos, pois se algo é tradicional (a hospitalidade) dificilmente pode ser á vez extraordinario (o clima de hospital, que como todo o mundo sabe é máis ben ordinario, caluroso, desoxirribonucleico e con retrasos nas listas).

Extremos

21 de Setembro de 2008

Regreso aos razoamentos de Estévez, tratados na anotación anterior.

Non é admisíbel en termos de racionalidade nin tampouco en termos de boa convivencia civil suxerir que os extremos dunha confrontación política, sexa a que sexa, se sitúen no cumprimento e no incumprimento das leis. O cumprimento da lei non debería verse nunca como un extremo senón como un eixe referencial da vida pública. Se existe unha Constitución os poderes públicos deben estar moi atentos a observala e facela cumprir. Se existe un Estatuto de Autonomía, o mesmo. Se existe unha Lei de Normalización Lingüística, pois evidentemente tamén. As leis non son só “os grandes documentos” aos que alude Estévez.

Un dos serios problemas políticos e culturais no noso país radica xustamente niso. Na redución das leis a literatura. Por certo, algúns xuíces e algúns fiscais deben de ter impreso un lema semellante a ese nalgún lugar oculto das vísceras.

Territorios mentais

20 de Setembro de 2008

Algúns artigos de Xerardo Estévez parécenme moi bos. Non porque comparta en maior ou menor proporción o que di. Iso é outra historia que agora non vén ao caso. Falo de que os seus artigos transmiten con claridade unha mensaxe, en xeral con argumentación impecábel e con consideración moi estimábel á intelixencia lectora. En particular, xulgo oportunos e ben razoados —como parece consubstancial ao autor e ao seu oficio— os artigos sobre o territorio ou sobre urbanismo.

No artigo “El difícil equilibrio“, que apareceu onte venres en El País, hai pistas que axudan a reconsiderar certos debates abertos en relación coa cuestión da lingua. A observación de Estévez vén sinalar tres territorios de consideración do galego a día de hoxe: o nacionalista, o galeguista e o rexionalista. Aceptémolo para avanzar algo nas formulacións do autor, que engade logo: mentres que nacionalistas e rexionalistas teñen claro un programa sobre a lingua, unha estratexia de intervención, os galeguistas (espazo onde Estévez semella autorrepresentarse) non a teñen. Algo máis complicado resulta aceptar o suposto programa nacionalista, que Estévez describe como unha sacralización identitaria. E tamén é complicado aceptar sen máis o programa rexionalista, limitado á folclorización na perspectiva de Estévez. Deixo á parte, tamén por avanzar, a evidencia que esa tripartición substancia en relación co triángulo parlamentario presente no Hórreo.

Voltemos aos nutrientes discursivos de Estévez, porque na parte final do artigo retoma a idea do difícil equilibrio que o título anuncia e estabelece un parangón a todas luces inconveniente, diría incluso que falaz en termos dialécticos, entre lingua e territorio, entre o problema da lingua e o problema do territorio, para sermos máis exactos.

Supostamente habería tamén tres opcións a propósito da ordenación e uso territorial. Unha delas equilibrada, consistente nun compromiso entre conservación e transformación. Cales serían as outras dúas? Pois para Estévez o sometemento a intereses económicos e inmobiliarios e, no extremo oposto, a intocabilidade paralizante do territorio. Non me interesa agora mesmo pensar se nesa tripartición reaparece o tic tripartito de antes.

A falacia, sobre a que reclamo a atención de quen lea, é a da analoxía de fondo desenvolvida no artigo, que culmina nestas palabras: “Lengua y territorio demandan de quienes se sitúan en los extremos del entusiasmo o el escepticismo un esfuerzo de aproximación. Conseguir el equilibrio es ineludible para evitar la confrontación”.

Un pode compartir algúns pre-textos benintencionados, algo da intellectio deste artigo do ex-alcalde de Compostela. Pero deplora por falaz a resolución última que o autor atopou para expresala.