narrarArchive for the ‘’ Category

Poe na Granell

26 de Maio de 2009

cartel-maraton-092

Mañá mércores desenvolverase na Fundación Granell de Compostela a xa tradicional maratón de lectura que organizan sempre por estas datas de maio. Nesta ocasión o autor homenaxeado e lembrado será Edgar A. Poe. Penso ir por alí e talvez ler algo da prosa crítica do bostoniano. Se me deixan, claro. Recoñezo que pode resultar raro facelo nun acto deste tipo, pero non só os contos son interesantes, non só os poemas. Igual leo a “Filosofía da moblaxe”, onde Poe compara a maneira de entender a decoración interna de diversos pobos europeos e dos propios norteamericanos (di por exemplo que os rusos deixan as habitacións sen móbeis; e di que os españois abusan das cortinaxes, ao que engade esta frase pouco morna: “segundo corresponde a unha nación de verdugos”). Claro, todo iso, refírome á cuestión xeral da ocupación dos espazos habitacionais, ten repercusión logo na configuración dos interiores nos que ocorren cousas, cousas como que un corvo entre no cuarto dun poeta (con cortinas de seda, por certo) e vaia pousarse sobre un busto de Palas, cousas como as que ocorrren na sobrecargada Casa Usher.

Resulta simpática esa percepción dos estereotipos nacionais, xa tan cultivada no século XVIII, entre outros polo case sempre serio Emmanuel Kant en tratadiños como as Observacións sobre o sentimento do belo e do sublime. Neste libro lese, por voltarmos ao de antes, que os españois son tan temperamentais como extravagantes, motivo polo que carecerían de capacidade para o cultivo das artes e tamén das ciencias. Como en Poe anos despois, en Kant non é doado falar de España sen referirse á cor do sangue, por iso saen de inmediato no seu discurso as referencias esperábeis: corridas, duelos e autos de fe. Curiosamente, todo o que tamén retomarían de mil e unha maneiras na súa narrativa tanto Granell coma… Valle.

E é que si, en efecto. Como as cousas son sempre azarosas a propósito dun surrealista debo engadir algo notábel que me aconteceu aínda onte. Xantei apacibelmente con Dru Dougherty, prestixioso valleinclanista e profesor en Berkeley, e comentei con el os plans para o mércores. El decidiu sumarse ao acto da Fundación Granell se remataba antes uns compromisos. E despois acabou contándome unha historia que ten algo de inverosímil pero que é rigurosamente exacta: a orixe da súa aproximación a Valle-Inclán nos anos 60 nun college do norte de Nova York (lecturas das Sonatas) e o feito, estraño, de naquel momento ler el e estudar naquel lugar La novela del Indio Tupinamba (1959) a primeira das tres que escribiu Granell. Non só iso: a persoa que o levou a facelo, a persoa que conduciu a Dougherty a esas lecturas, foi Elton Anglada Segarra, o fillo que Amparo Segarra tivo antes de partir ao exilio. Amparo, si, a compañeira de Granell.

Creo que non mencionei que das paredes das habitacións da Casa Usher penduran grandes tapices. É curiosa a correlación entre tales tecidos e o sangue sacrificial en Poe. Como tamén o é en Granell a brutalidade dos clérigos e a súa permanente proximidade á idea do sacrificio, a súa bestialidade. Sacerdotes, bruxos, xamáns… como os do Paxaro Pí. Velaí ese Fraile de Zurbarán (1946) do cartaz, a súa animalidade entre entomolóxica (mantis?), metamórfica en dirección arbórea e pre-(post-)Disney. Non lembro ben agora mesmo se no Pazo de Bendaña hai cortinas. Dá algo de medo pensalo. 

[Cartaz da maratón de lectura E.A. Poe na Fundación Granell, mércores 27 de maio de 2009]

 

ps. Pois todo transcorreu segundo o previsto. Veu tamén connosco outro californiano, Mark, que leu o relato “O gato negro”. Dru leu, tamén na lingua orixinal, o poema “As campás”. E eu lin, por non me desmarcar tanto deste blog, algo da prosa crítica de “Marginalia”. Interesante onde Poe retruca a Montaigne ou a Novalis, sempre para reforzar a entidade autorial, a figura do control absoluto do artificio verbal (razón ou beleza segundo se trate, respectivamente, de contos ou de poemas). O autor existe, Poe non o dubida. E non só existe. Ademais, exerce autoridade, dominación sen paliativos sobre os lectores, sobre cada lector. De modo que, contra Novalis, o tema non se impón nunca ao autor; e contra Montaigne: se non se sabe exactamente o que se pensa e como se pretende desenvolver na escrita o mellor é non escribir. A literatura en Poe: cálculo infinitesimal. Sempre mo pareceu. E iso, agora, distánciame del algo máis que  antes. Engado algo: estiven pendente no tempo que alí pasamos de en cantos textos dos lidos por outras persoas aparecían cortinaxes. Alcanzo unha conclusión sobre isto. Sen cortinas e tapices Poe non sería Poe (27 05 2009).

Blogs, resistencia e entrismo

18 de Marzo de 2009

—Cumpre, pois, as ordes da Resistencia e cumpre tamén as miñas: infíltrate no Blok-K e olla alí o que podes facer.

(X.L. Méndez Ferrín, Bretaña, Esmeraldina, 1987)

[A terra de Brec’helean ou Brocelianda, Bretaña]

Memorabilia

22 de Febreiro de 2009

Andaba na procura doutra cousa e lembraba a Psicopatoloxía da vida cotiá de Freud, todo aquilo das chaves equivocadas (querer abrir a porta do traballo coa chave da casa, p.e.), todo o de Lou Andreas-Salomé a ferver leite nos días da Gran Guerra e a morte do seu terrier branco, todo o de cruzar os contrasinais entre contas bancarias e teléfonos de persoas queridas, o de non atopar ese papel que sen dúbida está sobre a mesa e marca unha obriga perentoria… Freud resulta simpático cando vai tan directo á explicación. Ben, o caso é que eu ía por outra cousa non sei onde e dei cunhas notas de lectura de Memoria de poeta, de Pepe Cáccamo, de cando presentamos o libro no Casino de Compostela, en xuño de 2006.

Recupéroas (algunhas). Estaban destinadas a pensar o que ía dicir eu aquel día. Logo dixen outras cousas.

Creo que estaría ben cargar tintas no que de exploración autopoética hai no libro. Sorprendeume constatar que detrás de cada texto poético de Cáccamo haxa xa non unha experiencia senón mesmo unha anécdota. Incluso en títulos, como Praia das furnas, hai por suposto unha praia real. Semella que a operación é sempre semellante e diso se fala arredor da páxina 220 cando Pepe comenta unha impresión de Rodríguez Padrón. Pártese sempre dun acontecemento, ás veces mínimo. Desde aí opera unha abstracción simbolizante, unha categorización fotografada e deshistorizada, no sentido de que parece paralizada ou acristalada, museizada?, desconectada das coordenadas reais e efectivas de carácter xeohistórico, aquel lugar naquel momento. Esa categorización procura dotar o texto dun valor moito máis amplo que o ligado á súa radicación auténtica, universaliza o seu sentido e suspende toda incidencia co real aparentemente. Coido que o procedemento procede dunha circunstancia: o moitísimo que PC escribe, a súa entrega febril e constante á escrita. Iso activará moita reescritura, moito proceso de categorización meta-física e meta-histórica, case no sentido Chirico.

Outra: PC almacenou sempre moreas de notas, documentos, cartas, diarios, cadernos de viaxe, poemas, textos. En que medida estas memorias son glosa ou expansión de todo ese material/canteira? En que medida estas memorias son un arquitexto? En que xeito son produto da relectura das memorias en directo por el transcritas cada día da súa vida (anterior)?

Pensar o xogo memoria/memorias/memorial/memorando e tamén memorabilia co valor García Bacca (“o recordábel”) pero tamén no sentido anglosaxón de obxectos que teñen un certo valor simbolizante. Por certo moi próximo ao que os Álvarez Cáccamo conceden á idea de microtopofanía (concepto técnico en antropoloxía?).

Pensar tamén nos esquezos, no que “caeu da memoria”, como di a frase coloquial.

[Pepe Cáccamo en Compostela. Foto de Otto AGN para Galciae]

Arredistas e irredentistas

29 de Xaneiro de 2009

Agora que Ferrín pide facermos outing colectivo no debate sobre a soberanía nacional e que a demanda coincide no tempo coa floración de mimosas e mais de facemillos, con todo o mundo a bombardear para que un abra trinque e faga amigos, vénme aos miolos unha dialéctica estraña, que non modulo nin matizo e que, como dirían os poetas posrománticos finiseculares (finiseculares de aí mesmo, non só os do XIX), abrocha de modo espontáneo e ceibo da ialma.

Percibo, en efecto, un movemento de contrarios a percorrer pantallas. Poñámoslle nome: arredismo do eu e irredentismo do nós. O primeiro mangonea en chats e foros, funciona e desarma no espacial-identitario. O segundo goberna en Facebook, sen ir máis lonxe. O seu funcionamento especialízase no crono-identitario.

O arredismo do eu implica unha pulsión por abandonar o que se é, a identidade individualizada que cansa e provén xa do vello ennui pascaliano (nada a ver coa frivolización Gainsbourg, que lembra máis ben a ensoñación dun Pour-soi sartreano a percorrer corredores filolóxicos e a custodiar todo parler-femme). O arredismo do eu conduce á multiplicación viral da identidade. Senta un cos dedos no teclado e xa é tantos coma teclas. En minutos a identidade abisma ao exponencial. Nun chat paquistaní que espiei esoutro día preguntaban segundo entrabas: casta? relixión? E un pode arredarse de si, centrifugarse na voráxine, evadirse do sangue e do fedor que emana de boca e horario. O vicio é individual.

O irredentismo do nós consiste nun movemento de ex-pulsión, de auto-propulsión no carrusel da vida xa vivida ou case vivida, pero conduce a outro territorio, a territorios comúns. Basicamente, hai unha nostalxia do tempo neste caso. Facebook alela acenos e os acólitos desa mística acoden en comuñón ás campás da vella infancia para reconquistar pasados, vidas que puideron ser, anagnórises diferidas, como no atildado Eliot. Alí, onda a terra usurpada da xuventude ida para sempre, localizamos nomes, pasos, sombras. Ou tamén onda a fronteira deíctica que constitúe a linguaxe e anuncia estou aquí. Nunca só, na horda.

[Xardín da Place André Maginot de Nancy, La Lorraine et l’Alsace retrouvée]

Miles gloriosus

20 de Xaneiro de 2009


Falando de autoimaxe e de priapismos como o do animal de Canetti (o animal do que fala Canetti; vid. infra), sempre sentín a tentación de someter a análise narratolóxica a letra da rancheira de Joaquín Sabina “Y nos dieron las diez“. Hoxe é tarde e non podo estenderme, pero direi o mínimo que calquera que preste atención ao discurso sabiniano podería percibir sen esforzo. Abstereime de valorar as dimensións biografista, psicanalítica, figurativa, antropolóxica, trópica e rítmica do poema: “fue en un pueblo con mar”, “tú reinabas detrás de la barra del único bar que vimos abierto”, “broma macabra” por “broma pesada”, etc., nalgún caso recoñecerei que non exentas de certa graza. Gracejo, para ser máis preciso.

Cinguireime á análise do relato e do mundo por el constituído. Atenderei en particular aos desaxustes diexéticos, aos embragues e desembragues enunciativos (p.e., entre o verso 1 e o verso 2; non, isto mellor non) e tamén, algo, á fachenda performativa do eu que fala e protagoniza os sucesos, desenvolvidos nun lapso dun ano que se retroalimenta co retrouso da historia desa dilatada emoción, dito este (y nos dieron…) ás veces no que é un aparente “case-directo” ou evidentia recente e, xa na parte final do relato, como un eco lembrado que en realidade corresponde ao momento da escritura da canción, o membro xa relaxado con certeza doce meses despois do lance erótico acontecido no que acabamos sabendo que era lugar natal da narrataria (para o caso, unha serrana de litoral).

A historia, complementada nos seus baleiros informativos, é máis ou menos esta: o cantante dun grupo pop-verbeneiro-amariachado acaba un concerto nunha localidade mariñeira (só alguén moi de aló dentro di “un pueblo con mar”), sae de marcha talvez escoltado polo mariachi que o acompaña no escenario e localizan, xa case pechando, un bar no que unha muller fermosa atende na barra e serve as copas. Semella haber bo feeling instantáneo, acaso inducido por anagnórise feromónica que rapidamente se desenvolve en intercambio táctil de tipo descompensado (var. dixital-inguinal): ela debuxa un corazón cun dedo no lombo do pavo e el corresponde introducindo a man debaixo da saia. Ben. A min todo iso tanto me ten como narratólogo.

O que me molesta un pouco é o xeito no que esta clase de música anestesia o bulbo raquídeo do común da audiencia e consegue infiltrar, sen percepción por parte deses terceiros, unha serie realmente notábel de imprecisións narrativas. Porque a ver, se é verán e acabou o concerto e foi de copas e ela chiscou un ollo e o mariachi todo se retirou discretamente ao hostal e as farolas tal e tumba e o verán non sei que e a lúa atopounos espidos ao anoitecer, como é que só son as 10 pm, i.e. as 22 h., no momento en que o eu lírico comeza a experimentar unha certa turxencia emocional? Pero a que hora acabou ese concerto, señor? Ás 7 pm? Era un concerto para a infancia?

Obsérvese que, por cortesía analítica, non entro agora a dirimir a credibilidade ou verosemellanza do longo sostenuto do narrador, que, segundo testemuño propio, iría desde as 10 pm até as 3 am como mínimo. Cinco horas!! En fin, acéptoo, acepto todo, Sabina. Incluso o de que rompas os cristais do Banco Hispano Americano antes de ser absorbido, o banco, por Botín. A min iso dáme igual. E o papel actancial dos municipais, reducidos a figurantes, o mesmo. O que non é de recibo é ese tratamento do tempo da historia, home.

[Sabina despois de declarar]

Memoria e oráculo

21 de Outubro de 2008

Preguntaba Arume, e con el todos, como é posíbel que en cuestión dun semestre ou menos os expertos pasen de cantar as excelencias dunha economía e dunha planificación sólida do futuro (educación, I+D, sociedade do benestar, índices de calidade de vida, igualdade social, práctica ausencia de discriminación en razón de sexo…) a radiarnos a evidencia dun fracaso de dimensión colosal, un fracaso que pode conducir a unha nación como Islandia —e quen sabe se a algunhas máis— ao abismo. Respondía eu, máis ou menos, que case todo relato oficial e autorizado (autorizado xa simplemente pola retención da voz que fala e dictamina) propende a situarse nunha omnicomprensión do tratado e a unha explicación das causas e dos efectos que se mostra como incontrovertíbel, lóxica e esperábel. Historiadores, analistas económicos e cronistas deportivos non se diferencian en exceso nas prerrogativas que se autoadxudican na enunciación dos seus dictames: o periscopio é meu, o megáfono é meu, a verdade é miña. Así, a voz que enuncia o acontecido parece descansar sobre o ónfalos de Delfos, parece conter a alquimia toda do exacto e do veraz, parece ser o panóptico inapelábel que domina e cruza todos os parámetros. E non o é.

Non o é porque todo oráculo, Delfos incluído, bambea na sima negra e masca loureiro até o delirio falabarato dunhas divinas palabras que falan e non din, que explican e casan todo cando todo concluíu fomentando a miraxe do “xa volo dicía eu”. Creso sóuboo ben mentres o lume prendido por Ciro empezaba a quecerlle as pernas. Resulta singular reler esa historia nas Viaxes con Heródoto de Ryszard Kapuściński e repensar co xornalista polaco algunhas das pezas do labirinto da historia e das historiografías. Por exemplo, que hoxe non precisamos da memoria para vivir porque a memoria está socializada e é de acceso inmediato e doado para calquera que a precise (mesmo en soporte papel); tamén, que a memoria en tempos de Heródoto tiña unha consistencia meramente individual (non me convence); tamén que, en función do anterior, historiadores-reporteiros como Heródoto debían prestar atención a relatos diversos e mesmo contraditorios, por aquí e acolá, para relativizar calquera narrativa de xustificación ou de lexitimación; ou que en cada lugar existe sempre un individuo (un “cronista espontáneo”) disposto a contar (isto é exactísimo e alcanza unha das súas máximas expresións nas salas de espera dos ambulatorios).

Pero de Kapuściński quedo hoxe con dúas figuras, a da condición sustentadora do proxenos, unha especie de cónsul-guía entre intelectual e mundano que se ocupaba de orientar en terra allea aos procedentes da cidade da que el mesmo era orixinario; e, en segundo lugar, a do chófer, que na práctica só precisa posuír sentido da orientación e capacidade xestual para entenderse co viaxeiro aínda que non comparta con el ningún idioma e case ningún código excepción feita do xestual (nada menos que o xestual!, sinalará Kapuściński). Un chófer sobrancea no libro de Kapuściński, o etíope Negusi, cuxo inglés se reducía a dúas expresións: problem e no problem. Malia tal, a base de expresividade e movemento Negusi era quen de tranquilizar ou de poñer en garda perante o menor contratempo: problem! Estes días tendo a pensar en Alan Greenspan e noutros dos seus colegas da grande economía locoglobal como o Negusi de Bush et al. Un Negusi menor, por suposto. Oracular, vago, incompetente (no problem!) e, o peor de todo, sen capacidade mímica de ningunha clase, malia o que poida suxerir a fotografía na que talvez se acaba de clicar.

Pintar a historia

13 de Outubro de 2008

Para Arume

No Museo del Prado inaugúrase pasado mañá día 15 a exposición Rembrandt, pintor de historias, con 35 teas e 5 gravuras que amosarán o oficio do pintor de Leiden para contar a Biblia, e outros relatos vigorosos, só con imaxes, sombras e o portentoso escorzo de vida en movemento que caracteriza un inxenio artístico irrepetíbel. Ignoro se entre os gravados seleccionados por Alejandro Vergara, comisario da exposición madrileña, figurará este de arriba, que glosa con detalle narrativo e descritivo a resistencia dun Xosé portentosamente conmovido perante o furor e a manteiga da muller de Putifar, o capitán da guarda do faraón que o mercara como escravo aos agarenos (Xén. 39). Pero intúo que non estará, pois a cultura oficial propende ao pudor.

Delas, da gravura e da emerxencia erótica, falou en Compostela, hai algo máis de dous anos, Mieke Bal. A profesora e vídeo-artista/documentalista holandesa (atención a Un trabajo limpio, Teté e colegas de PI!), ilustrou a súa charla con referencias non só á Biblia senón tamén a dous lugares máis nos que se menciona a historia (a tórrida historia, que din agora algúns pánfilos): o Corán e a serie Xosé e os seus irmáns, de Thomas Mann. Falárase logo tamén do contrapunto doméstico, un pouco burgués e nada erotizante dese penico de cámara visíbel no hipotálamo, ao pé do cobertor. O caso é que a Biblia en ningún momento recoñece outra cousa máis que a castidade de Xosé, obviando calquera referencia a unha represión dos seus desexos por causa moral ou por temor ao castigo do amo. O Corán, por contra, si menciona as emocións do fermoso fillo de Xacobe: “Ela desexábao e el desexouna” (sura XII). Pero os dous textos sagrados coinciden en recoñecer que Xosé intentou safarse da paixón da dama nun dos encontros de máis acesa voluptuosidade. O Corán fala da camisola desgarrada pola muller de Putifar (nunca recibe nome de seu) mentres que a Biblia alude a un manto: “Entón, ela agarrouno polo manto, dicindo: ‘Déitate comigo!'”. O manto: metonimias, xa se sabe. Rembrandt, cando menos neste caso, fixo algo máis que pintar unha historia. Nalgún sentido emprendeu o comentario, a glosa, a impugnación ou subversión do relato canónico sobre o anxélico Xosé. A gravura en cuestión é de 1634. Vivía aínda Lope de Vega, quen poetizara no seu día agarradas só aparentemente menos firmes ou máis mansas, revestidas no seu caso de cándida zoofilia pastoril.