poetasArchive for the ‘’ Category

Engado do ritmo

17 de Setembro de 2009

 

manuel_da_costa

El ojo que ves no es
ojo porque tú lo veas;
es ojo porque te ve.

Ás veces, os poetas, levados polo engado do ritmo, equivócanse. Machado dedicou esa rara consideración dos seus Proverbiosrara para ese peixe de arriba, sen ir máis lonxe— a Ortega y Gasset, autor do ensaio “Vida como ejecución (El ser ejecutivo)”. É probábel que alguén a usase xa para falar da superación hermenéutica da fenomenoloxía, asunto no que un reflexionaba en agosto perante certo queipo con xardas (mortas). Así que o problema maior da conciencia parece ser o problema da diferenciación entre vida e morte. Como Machado non tiña nada de barroco, pensou pouco nos ollos dos mortos e lembrou só os ollos dos vivos. Así, malia algún espello que mediou entre el e algún reflexo, teorizou a mirada. O problema da conciencia acaso sexa tamén o da priorización da vida propia sobre toda morte allea. O problema da desaparición. Aínda que a morte sexa a dunha xarda e o ollo dela quede convertido en centro que reclama  os ollos nosos? Si.

[Fotografía do brasileiro Manuel da Costa. As xardas, aquí]

 

A pluma e a espada

3 de Setembro de 2009

 

celso_emilio_ferreiro

Ás veces pensamos que a escrita é para o vento, o cal non sería pouco en todo caso. Os amigos convencen de que non era así. O vento, se acaso, leva e trae de volta onda nós un aceno. Hoxe chegaron varios, de distintos lugares do continente.

Darase agora continuidade a unha anotación de madrugada, nacida dunha mesurada irrigación interna e do desaxuste entre o reloxio mental e os externos calendarios, crudelísimos, que marcan ritmo de galera a esta altura do verán. De limiares era o conto. E se lese naquela hora da noite, entre o gin e o yang, un limiar en concreto, este de Celso Emilio Ferreiro ao libro Mis pobres versos (1965) dun mando ourensán da Guardia Civil, malia estar advertido reiteradamente sobre o caso, creo que non daría ningunha caste de creto aos ollos e pasaría moi logo a considerar que chegara o momento de facer algo diferente a esa entrega pagá ao body-building.

Digo con este circunloquio, en suma, que Anxo Tarrío leu a dúbida e resolveu disipala enviando o arquivo que se xunta na ligazón de arriba (clíquese, por favor!). E nel, no arquivo, por xunto, glosa e exemplos abondos da poética autorial como para preguntarse moitas cousas, como para preguntarse en realidade… todo.

A análise do prologuista incorpora de modo progresivo e sabio a lenta sedación precisa para que o vate aquel que aquí non nomearemos dubidase, como nós agora, sobre que era aquilo que tiña entre as mans, sobre que facer: se crer que a carta-limiar de Celso Emilio era inocente na pauta que sinala —acompañándoo— o delirio misóxino e babeco do poeta ou se levar ao de Celanova, de pillalo, a algún lugar incómodo con tricornios nas perchas. Pero a intelixencia obnubilada é o que ten. Puido máis a vaidade do bardo e aquel querer vivir seguido en risco nietzscheano, acatado polo militar con absoluta e cega determinación. Non convén engadir nada á provocación do narciso, nada á traca satírica de resposta. Nin sequera sobre a condición moral do prologado. Nin sequera sobre a posibilidade de que descoñecese a publicación, tres anos antes, de Longa noite de pedra. E de Celso Emilio, que engadir? Brincadeira tabernaria levada ao prelo. Non se acredita nin lendo.

 

Dixitopuntura

30 de Agosto de 2009

 

Falouse algo por aquí do uso do furabolos na esfera pública (sobre a súa rendibilidade na esfera privada non é preciso ofrecer detalles). Hoxe sería ben ampliar algo a mirada para atender outros planos. En especial, despois de sabermos que a conselleira de Sanidade dedicou unha parte das súas vacacións de agosto a reler a terceira encíclica de Ratzinger, Caritas in veritate (2009). O cal, como é lóxico, a nós nin nos vai nin nos vén. En todo caso, trátase dun texto que se le en menos dunha hora, polo que cabe imaxinar que Pilar Farjas tería tempo para ler ou reler, ademais, outras pezas teolóxicas ou de literatura fantástica e pode que incluso algún ensaio de certo nivel intelectual.

Ler encíclicas non é un pracer para quen suscribe, pero algunha teño lido. En xeral, as últimas parécenme sobreabundantes de soberbia e prepotencia moral e deficitarias en racionalidade. Nada raro, pensarán as lectoras. Certo, porque as relixións funcionan basicamente como corsés vantaxistas da razón e como correas de control social e político para a administración do que seguen chamando (faino de novo Roma) a verdade.

wojtyla-e-cardenalA primeira fotografía que incorpora esta anotación está na memoria de toda persoa de certa idade. Karol Wojtyla, na súa chegada a Managua en 1983, reprendía publicamente ao ministro de Cultura e sacerdote Ernesto Cardenal á vista de todo o mundo (de todos os televidentes do planeta) pola súa implicación coa revolución sandinista e quen sabe por que motivos máis. En fin, algo si que se sabe sobre esas razóns complementarias. Serían seguramente as mesmas que poucas horas despois proclamou o Papa de Roma nunha misa diante de bastante máis de medio millón de persoas, talvez a terceira parte da poboación de toda Nicaragua. Cardenal ten contado que a idea daquela homilía do Papa polaco era someter desde a autoridade espiritual a revolución en marcha. E resulta evidente que algo diso houbo revisando agora o texto. O caso é que entre o público emerxeu unha resposta firme que incomodou a aquel home visionario vestido de branco: “Poder popular!! Poder popular!!”. Isto berraban os fieis contra as palabras de quen pasou de inmediato a reclamarlles silencio. Non podo evitar asociar estas escenas coas de Ceaucescu en Bucarest tres ou catro días antes de ser fusilado; non, naturalmente, porque as historias sexan paralelas senón polo xeito no que as masas ditan sentencia ás veces dun xeito imprevisto pola dirección de escena.

Joseph Ratzinger di que en Caritas in veritate fixa a doutrina social da igrexa católica. E di tamén algo que coincide en moi alta medida co dito por Wojtyla en Managua. Que quen manda e marca o rumbo en cuestións de fe e de actuación pública dos membros desa igrexa (sacerdotes, congregacións e laicos) é Roma. Pilar Farjas, vese que estimulada por eses principios, pronunciou na Semana de Teoloxía e Pastoral celebrada estes días na Coruña unha conferencia titulada “El compromiso político vivido desde la fe“. Probabelmente, non o sei, puido glosar algúns contidos da encíclica que estudou para preparar a súa conferencia e que leu e releu (isto indica que non ten moita memoria a conselleira de Núñez Feijóo: a encíclica tivo saída pública o día 7 de xullo pasado, de modo que non puideron pasar nin cincuenta días desde a primeira lectura). Contidos como estes, por exemplo, que semellan fulcrais na articulación argumentativa —digámolo, piamente, así— dos 79 apartados da encíclica de Joseph Ratzinger e que aparecen nos puntos 28 e 56 (as reiteradas cursivas pertencen ao propio texto):

28. Uno de los aspectos más destacados del desarrollo actual es la importancia del tema del respeto a la vida, que en modo alguno puede separarse de las cuestiones relacionadas con el desarrollo de los pueblos. Es un aspecto que últimamente está asumiendo cada vez mayor relieve, obligándonos a ampliar el concepto de pobreza y de subdesarrollo a los problemas vinculados con la acogida de la vida, sobre todo donde ésta se ve impedida de diversas formas.

La situación de pobreza no sólo provoca todavía en muchas zonas un alto índice de mortalidad infantil, sino que en varias partes del mundo persisten prácticas de control demográfico por parte de los gobiernos, que con frecuencia difunden la contracepción y llegan incluso a imponer también el aborto. En los países económicamente más desarrollados, las legislaciones contrarias a la vida están muy extendidas y han condicionado ya las costumbres y la praxis, contribuyendo a difundir una mentalidad antinatalista, que muchas veces se trata de transmitir también a otros estados como si fuera un progreso cultural.

 

 

56. La religión cristiana y las otras religiones pueden contribuir al desarrollo solamente si Dios tiene un lugar en la esfera pública, con específica referencia a la dimensión cultural, social, económica y, en particular, política. La doctrina social de la Iglesia ha nacido para reivindicar esa «carta de ciudadanía» de la religión cristiana. La negación del derecho a profesar públicamente la propia religión y a trabajar para que las verdades de la fe inspiren también la vida pública, tiene consecuencias negativas sobre el verdadero desarrollo. La exclusión de la religión del ámbito público, así como, el fundamentalismo religioso por otro lado, impiden el encuentro entre las personas y su colaboración para el progreso de la humanidad. La vida pública se empobrece de motivaciones y la política adquiere un aspecto opresor y agresivo. Se corre el riesgo de que no se respeten los derechos humanos, bien porque se les priva de su fundamento trascendente, bien porque no se reconoce la libertad personal. En el laicismo y en el fundamentalismo se pierde la posibilidad de un diálogo fecundo y de una provechosa colaboración entre la razón y la fe religiosa. La razón necesita siempre ser purificada por la fe, y esto vale también para la razón política, que no debe creerse omnipotente. A su vez, la religión tiene siempre necesidad de ser purificada por la razón para mostrar su auténtico rostro humano. La ruptura de este diálogo comporta un coste muy gravoso para el desarrollo de la humanidad.

De todo o que en Caritas in veritate manifesta Ratzinger, nunha prosa obscenamente tautolóxica alén de manipuladora e falseadora da verdade empírica nalgúns momentos, o máis preocupante parece a determinación coa que se afirma a necesidade de participar Deus (en fin, deus, os deuses e demais postulacións confesionais) na esfera pública. Particularmente na súa dimensión política! Deus na esfera pública no século XXI falando pola voz das xerarquías eclesiásticas e esixindo ser parte nas decisións políticas que afectan á comunidade. Pero de verdade será alemán este home? E Farjas, a Farjas que, por suposto deixando á marxe a súa condición de membro do goberno (como se fará iso?), dixo cousas —en público!!— como que “Es pecado limitar el uso de un elemento de comunicación como la lengua”, será de Teruel ou será de Marte?  Será turolense ou será marciana a máxima responsábel da farjas_pilar_toma_posesion2sanidade pública galega cando di en público que “el ateísmo deja a la gente sin fuerza moral”? Someteranos a dixitopuntura para curarnos, aos ateos? Será obrigatorio vacinarse contra o ateísmo e comungar con rodas tautolóxicas king-size antes de pasar a consulta? Instalará confesionarios nos corredores do antigo Hospital Juan Canalejo? Carafio, ese señor si que tiña forza moral; eh, Farjas! Pasará a noción de “pecado” ao novo estatuto de rexión? Que sei eu, algo deste estilo: “Artigo 1. Galicia, rexionalidade histórica, constitúese en Comunidade Autónoma para acceder ó seu autogoberno, de conformidade coa Constitución Española, o Concordato e co presente Estatutiño, que é a súa norma institucional básica despois do Catecismo”; “Artigo 5. A lingua propia de Galicia é o castelán. Será pecado venial falar galego. Será pecado mortal insistir en falar galego, particularmente fóra de usos folk ou das encherolas do día do patrón cos ancestros rurais”.

Algún día chegará no que a clase de discurso da conselleira de Sanidade perda a escasa lexitimidade que conserva e conleve en consecuencia, pronunciado en voz alta nun lugar público por un responsábel gubernativo, o inmediato cese nas súas funcións (ocorrería xa, por certo, se Farjas fose parroquiana doutras peñas, khariíta p.e.). Iso non acontecerá, con todo, mentres teñan vixencia os acordos de xaneiro de 1979 entre os estados español e vaticano, pero eses papeis, como todo, teñen data de caducidade. Chegará o día. O día no que as diferentes igrexas e confesións “regularicen a súa situación”, por empregarmos nós a frase coa que Wojtyla fixo dixitopuntura no ollo dun xenuflexo poeta de pelo cano nun lugar de Centroamérica en 1983.

 

[Na foto en branco e negro Wojtyla reprende a Ernesto Cardenal en branco e negro no aeroporto de Managua, 1983. Abaixo, en coloríns de entretempo litúrxico, a conselleira Pilar Farjas e a súa perruqueira (esta última in absentia) xuran en 2009 o  cargo no goberno. O que semella crucifixo confesional de ouro na parte inferior esquerda desta fotografía de EFE é en realidade un crucifixo confesional dourado]

Tumbas e periódicos vellos

26 de Agosto de 2009

 

tumba-de-shakespeare

Falouse algunha vez por aquí de epitafios. Entre o de Shakespeare e o de Huidobro quedo francamente co primeiro. O do poeta chileno, en Cartagena (Valparaíso), invita aos visitantes a remexer no sepulcro para atopar aló no fondo o mar. Mala cousa, porque hai quen fai unha hermenéutica plana e mete alí os fuciños por descubrir apenas terra. O de Shakespeare, no lugar onde naceu, é algo máis tradicional. Advirte con toda claridade a prosmas e gobernantes (valla a redundancia de ser preciso): largo de aquí, non se vos ocorra mover esta pedra nin tocar un só metacarpiano da osada. Non digo nada disto por Lorca, créase. Nin tampouco non por Castelao, agora que se fan os 25 anos daquel episodio. A razón é ben máis simple. Dei cun xornal vello, de setembro de 2007, no que se fala dos poetas chilenos que quixeron que os enterrasen a carón de praias (algo máis complicado do que poida parecer, tendo á vista o mapa de Chile). Desde hai anos dedico parte de agosto a ler periódicos vellos que non lin no seu día. Non hai motivación ningunha que teña racionalizada, nin para gardalos nin para recuperalos anos despois. Podería andar entre a síndrome de Dióxenes e algunha outra patoloxía da culpa. Que importa. Ou tamén cun sentido peculiar do paso do tempo e do que Filgueira Valverde chamaría “gozo eterno” (unha boa columna xornalística, unha boa reportaxe, unha boa análise…  gózanse moito máis fóra do tempo orixinal, créase; canto á chamada información, tanto ten lela do día como conxelada). O caso é que naquel xornal collido no cuarto dos xornais vellos (un é rico e pode permitirse esta clase de distribución do espazo) falaba diso, de epitafios e de tumbas de escritores. A de Huidobro é fea a rabiar e por iso non a reproducirei aquí. E o seu epitafio non está á altura do que o poeta quixo ser e  acaso foi. A foto de arriba corresponde ao lugar onde quedaron os restos mortais de Shakespeare. Tómase de Flickr. Lese sen maior dificuldade o que o epitafio advirte. Pero advirte máis a sinxeleza da pedra.

 

Ascender as escalas das esferas

18 de Agosto de 2009

 

luisavillaltaSon palabras nun verso de Luísa Villalta, aínda que lembrarán ao dicilas en voz alta Pitágoras ou Viqueira. Figuran nun libro dedicado a Carlos Paredes en 1997, organizado por Alberto Augusto Miranda e editado polo Departamento Literário da Sociedade Guilherme Cossoul de Lisboa (Edições Tema). Lembreino hoxe, cumpridos cinco anos da morte do guitarrista, ao ler no blogue de Saramago que “aquela música era feita de alvoradas, canto de pássaros anunciando o sol”. Luísa escribira estes versos memorábeis: “Estaba o ar imposíbel tinxido en soños de paxaros / tal era a vontade de ascender as escalas das esferas / axudándonos só do propio timbre / medido contra o eco dos abismos”. Versos sobre Eurídice escritos na Coruña en 1997. Lémbroa agora de chapeu cando xantamos nun bar de San Lázaro o 1 de decembro de 2002, despois da manifestación, moi mollados. Entrara logo cando estabamos nos cafés Helena de Carlos e lembrará o que me dixo sobre Luísa transcorridos uns meses. E lémbroa tamén a Luísa cando nos coordinaba na Área 1 do Foro da Cultura Galega, igualmente en Compostela, entre febreiro e agosto de 2000. Sobre Eurídice e sobre moito máis o seu poema en homenaxe a Carlos Paredes. Como podiamos supoñer que ían falecer o mesmo ano 2004, ela no final do inverno e el catro meses despois, en xullo? Pregunta estúpida, como todas as que facemos en relación co azar. O azar e a morte a voltas, como o sábado en Céltigos, aquela estrada. Algún día, algún día, amigo… E así os outros poemas daquel pequeno libro vermello e gris da Cossoul en memoria do guitarrista de Coimbra. Os de Anna Hatherly, por exemplo. E os de Amadeu Baptista, Egito Gonçalves, Viale Moutinho, Casimiro de Brito, Firmino Mendes, Ana Maria Ferreira, Pepe Cáccamo, Xulio L. Valcárcel, Mário Cláudio, Isabel Aguiar Barcelos, Emanuel Jorge Botelho… O Alberto convidárame tamén a min para a ocasión e enviei ocarlos_paredes poema “O leme (Diálogo lembrado)”, que calquera día recupero aquí e que escribín ouvindo repetidamente Mudar de Vida na guitarra do vello Paredes, enfermo desde 1993. Vida a súa certamente inusual no que afecta á concepción da arte e da súa función ou lugar público, mesmo na consideración do que signifique ser autor e ao tempo ser traballador, empregado, operario. El, por exemplo, nun hospital lisboeta, arquivando placas e informes no servizo de radioloxía. Mudar de Vida leva tamén o ánimo, pero será por outras razóns, aos poemas de Xohana Torres, o que pecha Estacións ao mar, por exemplo (hei de transcribilo outro día;  Manoli entenderá o camiño). E tamén, acaso, o entenda Vicente Araguas, a quen me pareceu ver por Neda ou Glasgow domingo morning na estrada. Camiño el de Xuvia, naturalmente; e nós de Betanzania. Un querería ter tempo, ver Xuvia nas dúas formas que Araguas lle deu e logo contalo con algún detalle. Mudar de vida ou tempo e regresar á Terraza de Sada cunha cervexa na man e Luísa Villalta nas cores todas daquel cristal contra o eco dos abismos.

 

[Luísa Villalta e Carlos Paredes en fotografías de autoría e momento que non podo precisar]

Darlle a volta

28 de Xullo de 2009

  

 

 

bouffardwhite

Entre nós, os de aquí do NW, a arte dos contrafacta sempre tivo bastante éxito. Lembro en particular un dos cánticos nas manifestacións posteriores ao afundimento do buque Prestige. A xente cantaba cunha música bastante ben sabida, a de Guantanamera, unhas cousas relativas á idade do máximo mandatario da Xunta naquela hora e a non sei que máis sobre a esperanza de vida nesta parte de Occidente. Non lembro ben o retrouso, que era ao único que se limitaba o que en orixe foi unha composición poética de José Martí encol do traballo, da vida, da camaradaxe e da morte. Porque si, hai que recoñecer que o poema de Martí fala dun señor algo lírico (“mi verso es un ciervo herido” e así) que anceia morrer cara ao sol e non sei que máis (pensen que, desde a intervención de Pete Seeger, a Guantanamera se converteu nunha das cancións máis contrafeitas do mundo). Volvendo a 2002, o que o pobo cantaba (o pobo, Feijóo, o pobo; ou sería cousa de pérfidos intelectuais e da elite transgresora e manipuladora?), o que cantaba o pobo, era isto: “Hai que ir correndo, / Manolo, hai que ir correndo!, / hai que ir correeeeeendo, / Manolo, hai que ir correndo!…” (con algo burda sinalefa queir). En fin, algo así, non estou seguro, xa digo que a miña memoria non é a que foi noutra altura.

O procedemento poético é de tanto interese hipertextual que agora o aplican no think tank de San Caetano para devolver aquel favor e fervor das camadas populares. Con efecto, Feijóo vai aos sitios e solta a música tradicional que se solta nos sitios pero con letra nova. Un pouco en plan surreal, e hippy-oulípico, porque de colleita propia San Caetano cola nos contrafacta das albas de groria mitemas peculiares sobre a conversión do Obradoiro nun melting pot, como convidando á peregrinaxe toda a montar alí mesmo a tenda e a reproducirse ipso facto para hibridar de vez o fogar de Breogán e fomentaren eles a natalidade interracial e intercultural. En ocasións, dado que neses sitios (panteóns, catedrais, consellos, iñases, balcóns, banquetes, parlamentos…) a xentiña está adormecida, resulta difícil decatarse de que é o que se dixo exactamente. Nada!, dirán os máis prudentes. Que se vai dicir? Nada! Pero, si, algo se di e algo se fai. Faise o contrafactum que reconverte Alba de Groria en Alba de Gloria e, en definitiva, equipara Castelao con Lago, ás elites co que o think tank sucursalista de San Caetano deu en chamar, e non é problema de imaxinación (élles outra cousa) pobo.

Ocorría algo similar a todo o anterior na interpretación que de cativos faciamos de determinadas letras de cancións que andaban na radio. A min sempre me quedou na cabeza como cantaba eu aquela Bambola de Pattty Pravo ca. 1968. A versión castelá dicía (no meu criterio): “Baratillo soy…” (meus pais dábanme daquela dous reais para pasar o sábado) e non “Para ti yo soy…” (ollo: non pasen a isto se non o consideran estritamente imprescindíbel para a verosemellanza do conto e non están vacinados contra todo; é simplemente unha proba de que algo de razón levaba o neno Lándoas). Tanto me gustou, de sempre, o procedemento da contrafactoría que cheguei a poñelo en práctica sobre textos propios. Sen maior éxito de público, a verdade. Direi só que en certa ocasión me pediron algo para un suplemento literario dun xornal de sona no país e eu remitín uns contrafacta do meu primeiro e francamente esquecíbel libro de poemas, titulado Sombra de unidade. E agora que o digo, permitirán que lembre algo que ocorreu noutro suplemento tamén dun xornal de renome co que eu me meto aquí ás veces (non creo que sexa por resentimento con aquilo, con isto que agora direi). Resulta que nestoutro xornal publicou alguén que aínda anda por alí unha recensión do meu segundo libro de poemas, só algo mellor que o primeiro. O libro tituleino Pedra de Nadir e resulta que alguén tivo a ocorrencia de rotular, seguro que por mandato directo do editor Rey Fernández-Latorre, do seguinte xeito a recensión: “Os poemas de Arturo Casas pasan pola pedra de Nadir”. Aquel día, non hai por que reservalo, pois pasaron xa case quince anos e durante ese tempo ninguén escoitaría unha queixa en voz alta de quen soubo sufrir en silencio, aquel día, digo, algo se moveu no meu interior, creo que entre o duodeno e o colon transverso, non sabería localizar exactamente onde (está nas hemerotecas, é verídico; o titular, digo), algo que me conmoveu por dentro e me fixo repensar durante polos menos quince minutos a pertinencia da escritura poética en tempo tan menesteroso como aquel era, case tanto coma este.

Pero regresemos ao conto. Titulei o xogo contrafáctico para o outro xornal, localizado noutra ría do país, máis meridional, “Montadito lumbar. Pola unidade da sombra”. A persoa á que llo enviei, a quen quero e valoro moito, nunca me dixo nada sobre o particular. Pasaron xa moitos anos e nunca máis me dixo nada. Eu a el tampouco, por suposto (a finais dos 70 fixera un curso en Mariñán de “Hermenéutica do silencio”, impartido por uns señores da Complutense e un poeta reservado pero moi didáctico).

O caso é que insistín na teima, como Feijóo, que cada día nos larga unha amplificatio nova coa carallada do Medulio. Total, que remitín o feito e refeito para unha antoloxía posterior, varios anos posterior, que se ía publicar en Portugal. Que se ía publicar… e non se publicou na fin pois a iniciativa acabou igualmente fanada. Hai xente que le isto e non me deixará mentir. Agora o contrafactum que presento xa remeda en pouca cousa os poemas de orixe. Pero algo hai deles. Reproduzo o poema en homenaxe a min mesmo, á resistencia propia, xa que agora está en desuso. Tamén como manifesto adiado de estima hormonal por Pattty Pravo, o seu xeito de mover as mans no escenario, mesmo en circunstancia tan dura como a de ter diante depredadores da clase do que comparece no segundo vídeo. As italianas con carácter sempre foron para min o único salvábel de Italia, entre o que non sexa restrita natureza morta. Que país! En fin, deixémolo, que xa abonda de onfaloscopia confesional e isto vai acabar onde acaban tantos e tantos blogues que polo mundo hai. O título do poema é “HLU”, que significaba segundo creo lembrar Historia da literatura universal. Consiste nisto (inédito até hoxe, primicia por tanto):

  

 

—E díganos, poeta:

 

 

Bancadas interminábeis nun estadio sen fondo, cru­ces, pértigas e insignias abandonadas no centro do cena­rio, súbito eclipse e silencio das aves que, deso­rientadas, deixan a ría e se acollen na torre?

 

[TODOS: Nación!!!!]

 

Angustia por se sentir encrucillada na adivinación da morte ou na resolución dun capítulo da historia?

 

[ALGÚNS ILUSTRADOS: Télos!!!]

 

Busca do rastro propio nun espello que­brado ao que se furta­ (oh, cruel envite) aquilo que se nomeou “presenza”?

 

[VARIOS: Identidade!! Encontro!!]

 

Céfiro mesto entre a basa inerte e a gándara de estrelas?

 

[UNS POUCOS: Sacrificio! Amor! Corpo!]

 

Asíntota que lambe o carrusel dos signos?

 

[OUTROS, AFÓNICOS: Babel, xogo, perda…]

 

 

 

 

Raida Rodríguez en Compostela

23 de Xullo de 2009

situacionismo1Interésame moi a fondo a poética de Raida Rodríguez Mosquera (Ourense, 1980) en Máquina de guerra. Mágoa non poder estar hoxe na presentación do libro publicado este mesmo ano 2009 por Estaleiro, que será no Centro Social A Gentalha do Pichel, na Rúa  Santa Clara 21, de Compostela, ás 20 h.

Na nota de prensa da editora sinálase o seguinte:  “Falamos de diálogo pela maneira de encarar Raida as presentacións do seu libro, en que se comenta o texto, en que se explican as filosofias da vida e da escrita. Máquina de Guerra é un libro profundo, intenso, reflexivo, até complicado e simple, nos bons sentidos das palabras, que nos leva da máis alta filosofía e das referencias eruditas ás imaxes do cotián, ás palabras e as paisaxes das avoas, universais e perdurábeis no tempo”. Subscribo.

Transcribo de seguido, con problemas de distribución sobre a maqueta que non son quen de resolver, un dos poemas do libro (o volume completo, con licenza creative commons pode descargarse aquí):

 

 

 

non escribo para expresar nada, sei que é imposíbel abrir camiño ao exterior,

baleirarse a través da linguaxe

escribir é o meu xeito de morder, de me alimentar

ESPELLO MÁXICO (OU ANACOS DE FELICIDADE EXPULSADA A TRAVÉS DA PEL):

sobre todo, rexeitar a felicidade, non acreditar na beleza, limitarse a alimentar a selva desde as profundidades da selva

ESPELLO MÁXICO (a parte do xeo, da permanencia, as torres defensivas, as armas contra o paso do tempo)

KURTZ (a parte do amor, invencíbel, polo coñecemento)

 

(non esquecer):

1. a miña máscara irrompíbel para me asomar aos abismos

2. son calquera cousa excepto un recipiente para a dor

p.d. tal como continúan intactos os meus debuxos nas paredes, os ideogramas, a boneca partida pola metade, xusto no instante de morder

KIRTASH,

invadín o teu corpo

KIRTASH,

obviamente eu, a serpe,

 

quérote.

 

 

[Imaxe tomada da web Situationist International Online]

 

 

 

 

Suburbia

22 de Xullo de 2009

metro2

 

Un poema de Oscar Mourave. Do libro Suburbia (Estaleiro Editora, 2009).

 

Quinta-feira era o teu dia mais precioso

porque jantavas em casa dos teus amigos

Ashfaq, Ahmad e Abid —os paquistaneses

 

não percebias urdu, mas sabias o que era  uma família

e, cerimonioso, dizias sempre bismilah à mesa

tu o agnóstico

 

e naquele momento, enquanto à saida do metro

centenas de pessoas ainda rumavam para casa,

tu redicionarizavas o mundo em decomposição

 

e recomeçavas tudo na letra «a»

porque querias pertencer também àquele

mundo substantivo.

 

 

 

 

O poema é a política futura

29 de Xuño de 2009

 

oswiecim

20 de abril

As palabras da Literatura só se acomodan co alarido da dor, co alarido do pracer.

A consistencia dun poema non pode ser medida máis que por esa concordancia coa materia.

Articular o alarido, introducilo dentro das palabras, esa explosión. Non poder, aproximarse, facelo.

O poema é a política futura.

A política futura é o real.

O real son os habitantes do poema.

Os habitantes da Literatura son anónimos, un pobo futuro.

 (Chus Pato, “Mentres escribo”, Secesión, 2009)

 

No cadro de Van Gogh nin sequera podemos dicir onde están estes zapatos. Arredor deste par de zapatos de labrego non hai nada que marque pertenza ou correspondencia, hai só un espazo indeterminado. Nin sequera hai adheridos a eles terróns da leira ou do camiño, algo que cando menos puider constituír para nós un indicio do seu uso. Un par de zapatos de labrego e máis nada. E, porén…

Na escura boca do luído interior bocexa a fadiga dos pasos laboriosos. Na ruda gravidez do zapato está representada a tenacidade da lenta marcha a cruzar longos e monótonos sucos da terra labrada, sobre a que zoa un rouco vento. No coiro está todo o que ten de húmido e graxo o chan. Baixo as solas escorrega a soidade do camiño que perdura na tardiña a caer. No zapato vibra a tácita chamada da terra, a súa repousada ofrenda do trigo que madura e o seu enigmático rexeitamento no ermo campo do vougo invernal.

 (Martin Heidegger, Der Ursprung des Kunstwerkes, 1952) 

 

[Zapatos en Auschwitz. Fotografía de Paweł Strykowski]

ps. Ana Romaní fala con Chus Pato sobre o libro Secesión no Diario Cultural da Radio Galega (07 07 2009).

Eu: cesura

28 de Xuño de 2009

 

xv-atalaia-goethe-iii

3 de abril

Se cadra poeta é aquel, aquela que fai concordar a súa disposición coa identidade dun idioma. A identidade dun idioma, de calquera idioma, pronuncia o mundo pero as súas declaracións non converxen co mundo.

Quizais (psicoloxía?) ser poeta sexa facerse cargo da cesura, constituírse en secesión, nesta imposibilidade que teñen as linguas para que conflúan as cousas e as palabras. Un poeta asevera eu          eu é un lugar despoboado, un silencio, un corte, unha distancia.

Por ese horizonte pasa o idioma, nesa liberdade pulsa as cordas da lingua (da cítara, do eco, do vento), reverbera o ritmo. Unha poeta escoita a cadencia, as infinitas voces do mundo —as emancipadas, as que son escravas— e que nunca cadran, nin estarán en conformidade co mundo. Un poeta lembra as escrituras que o preceden, as que virán, as que aínda non naceron. Unha poeta admira as imaxes que agroman da veloz materia que é un acorde, un soño, unha voz. Un poeta sabe que as palabras nunca terán poder para harmonizar. Que ningún poema será nunca señor de si, nin do idioma, nin do mundo.

(Chus Pato, “Mentres escribo”, Secesión, 2009)

[Xesús Vázquez, Atalaia Goethe III, 1987] 

Illa en terra

31 de Maio de 2009

 maria-lado-fotografada-por-hector-fernandez

María Lado publicou hai agora un ano o seu cuarto libro de poemas, titulado Nove, unha especie de parábola na que combina con decidida implicación narrativa os feitos que foron e mais os feitos esquecidos axiña sobre cómo foi aquilo da illa-mundo visitada pola besta de nome Prestige. Alegoría entón da catástrofe que leva o nome dun buque e de todo o que veu despois? Non creo que só alegoría, porque no relato de Nove aparecen outras pezas, outras liñas de forza ou puntos de fuga; con tendencia simbolizante, sen dúbida, pero ao tempo cun sentido descritivo e narrativo no que o pequeno e continxente, todo o azaroso humano, comparte escenario coa fabulación mítica dun espazo case fóra da historia. E iso presupón outro lugar enunciativo para cartografar a alegorese, para dicir “ti” ou “eu” e logo dicir “mundo”; tamén, por suposto, unha certa ironía no trato coa categorización do histórico, ás veces minimizada diante do íntimo dun círculo de sentimentos fugaz entre actores ou entre eles e público, diante dunha peripecia de ollos ou pel que cruza a páxina e a crónica non sabida como un cormorán con piche nas alas. Porque no fondo a parábola éo sobre amizades e sobre temporalidades, sobre a épica (menor) de poñer remedio ao que nin sequera foi a natureza ou a historia quen desfixo (como un coloso en último extremo eficaz), senón a besta outra de teléfono e informe diante das cámaras, a da xestión do apocalíptico e a dos heraldos seus, ridiculizados polo esforzo titánico de nomes para sempre olvidados por case todo o mundo, porque é certo que as marés fan o seu oficio e os ventos mudan e, logo, o recordado é diverso do vivido e do esculpido sobre pedras e mares. Nunha entrevista en Vieiros, coa fotografía debida a Héctor Fernández que abre esta anotación, xuntou a poeta detalles da súa traxectoria e sobre a composición do libro. Poño un lugar del, o poema número trece, onde acaso entren os fíos que tecen a lectura dita agora: 

 

aínda novembro por un momento en calma, detido en bálsamo

e o sono do cetáceo destila profundo desespero.

 

somos estación derrotada, admito.

somos e así doe.

porque a terra é escasa. e prados mínimos

non enchen as bocas de miles de cabalos de prata.

 

cada unha destas bestas -sábeo-

mesmo consumidas pola escaseza,

busca entre nós a quen cargar cortando a chaira

como bisturí de pálida brisa.

 

cordas e coitelos colgan dos abrigos

para que lamentar a despedida.

xa nada acala a dor senón o abismo,

estrema última á que esta viaxe se dirixe.

   

Poe na Granell

26 de Maio de 2009

cartel-maraton-092

Mañá mércores desenvolverase na Fundación Granell de Compostela a xa tradicional maratón de lectura que organizan sempre por estas datas de maio. Nesta ocasión o autor homenaxeado e lembrado será Edgar A. Poe. Penso ir por alí e talvez ler algo da prosa crítica do bostoniano. Se me deixan, claro. Recoñezo que pode resultar raro facelo nun acto deste tipo, pero non só os contos son interesantes, non só os poemas. Igual leo a “Filosofía da moblaxe”, onde Poe compara a maneira de entender a decoración interna de diversos pobos europeos e dos propios norteamericanos (di por exemplo que os rusos deixan as habitacións sen móbeis; e di que os españois abusan das cortinaxes, ao que engade esta frase pouco morna: “segundo corresponde a unha nación de verdugos”). Claro, todo iso, refírome á cuestión xeral da ocupación dos espazos habitacionais, ten repercusión logo na configuración dos interiores nos que ocorren cousas, cousas como que un corvo entre no cuarto dun poeta (con cortinas de seda, por certo) e vaia pousarse sobre un busto de Palas, cousas como as que ocorrren na sobrecargada Casa Usher.

Resulta simpática esa percepción dos estereotipos nacionais, xa tan cultivada no século XVIII, entre outros polo case sempre serio Emmanuel Kant en tratadiños como as Observacións sobre o sentimento do belo e do sublime. Neste libro lese, por voltarmos ao de antes, que os españois son tan temperamentais como extravagantes, motivo polo que carecerían de capacidade para o cultivo das artes e tamén das ciencias. Como en Poe anos despois, en Kant non é doado falar de España sen referirse á cor do sangue, por iso saen de inmediato no seu discurso as referencias esperábeis: corridas, duelos e autos de fe. Curiosamente, todo o que tamén retomarían de mil e unha maneiras na súa narrativa tanto Granell coma… Valle.

E é que si, en efecto. Como as cousas son sempre azarosas a propósito dun surrealista debo engadir algo notábel que me aconteceu aínda onte. Xantei apacibelmente con Dru Dougherty, prestixioso valleinclanista e profesor en Berkeley, e comentei con el os plans para o mércores. El decidiu sumarse ao acto da Fundación Granell se remataba antes uns compromisos. E despois acabou contándome unha historia que ten algo de inverosímil pero que é rigurosamente exacta: a orixe da súa aproximación a Valle-Inclán nos anos 60 nun college do norte de Nova York (lecturas das Sonatas) e o feito, estraño, de naquel momento ler el e estudar naquel lugar La novela del Indio Tupinamba (1959) a primeira das tres que escribiu Granell. Non só iso: a persoa que o levou a facelo, a persoa que conduciu a Dougherty a esas lecturas, foi Elton Anglada Segarra, o fillo que Amparo Segarra tivo antes de partir ao exilio. Amparo, si, a compañeira de Granell.

Creo que non mencionei que das paredes das habitacións da Casa Usher penduran grandes tapices. É curiosa a correlación entre tales tecidos e o sangue sacrificial en Poe. Como tamén o é en Granell a brutalidade dos clérigos e a súa permanente proximidade á idea do sacrificio, a súa bestialidade. Sacerdotes, bruxos, xamáns… como os do Paxaro Pí. Velaí ese Fraile de Zurbarán (1946) do cartaz, a súa animalidade entre entomolóxica (mantis?), metamórfica en dirección arbórea e pre-(post-)Disney. Non lembro ben agora mesmo se no Pazo de Bendaña hai cortinas. Dá algo de medo pensalo. 

[Cartaz da maratón de lectura E.A. Poe na Fundación Granell, mércores 27 de maio de 2009]

 

ps. Pois todo transcorreu segundo o previsto. Veu tamén connosco outro californiano, Mark, que leu o relato “O gato negro”. Dru leu, tamén na lingua orixinal, o poema “As campás”. E eu lin, por non me desmarcar tanto deste blog, algo da prosa crítica de “Marginalia”. Interesante onde Poe retruca a Montaigne ou a Novalis, sempre para reforzar a entidade autorial, a figura do control absoluto do artificio verbal (razón ou beleza segundo se trate, respectivamente, de contos ou de poemas). O autor existe, Poe non o dubida. E non só existe. Ademais, exerce autoridade, dominación sen paliativos sobre os lectores, sobre cada lector. De modo que, contra Novalis, o tema non se impón nunca ao autor; e contra Montaigne: se non se sabe exactamente o que se pensa e como se pretende desenvolver na escrita o mellor é non escribir. A literatura en Poe: cálculo infinitesimal. Sempre mo pareceu. E iso, agora, distánciame del algo máis que  antes. Engado algo: estiven pendente no tempo que alí pasamos de en cantos textos dos lidos por outras persoas aparecían cortinaxes. Alcanzo unha conclusión sobre isto. Sen cortinas e tapices Poe non sería Poe (27 05 2009).

Paul Celan en Bucarest

25 de Abril de 2009

 Para Rosa Marta

Parecen existir lagoas biográficas aínda hoxe sobre os anos que transcorren entre 1940 e 1947 na vida de Paul Antschel (Ancel en romanés). Un repaso rápido: nacido en 1920 en Czernowitz, capital entón da Bukovina romanesa hoxe repartida entre Romanía e Ucraína, asiste á ocupación soviética da rexión en 1940 e á consecutiva ocupación alemá de 1941, esta última acompañada dunha feroz represión da poboación xudía que empeza a ser desenvolvida polas tropas rumanas aliadas de Hitler (lembro agora “La parte de Archimboldi”, do 2666 de Roberto Bolaño); desde Czernowitz os pais do xove Antschel son deportados en xuño de 1942 a campos de traballo na zona do río Bug; o pai resiste só catro meses e morre de tifo, á nai fusílana pouco tempo despois “por non ser apta para o traballo”; a Paul depórtano en xullo do mesmo 1942 a un campo de traballo en Valaquia, 400 km ao sur de Czernowitz, máis tarde a outros campos, algúns nas montañas, así até febreiro de 1944, cando é liberado ou consegue escapar. En marzo de 1944 os soviéticos recuperan a súa cidade natal. Paul pasa por Kiev e regresa a Czernowitz. En abril de 1945 (estou seguindo sempre a biografía de John Felstiner, de quen por certo Emilio Araúxo publicou en Amastra-n-gallar, en 2003, Vinte preguntas que me arrepinto de non lle ter feito a meu pai) entra en Bucarest nun camión do exército ruso atestado de romaneses. Alí permanecerá até decembro de 1947. Traduce, ese é o seu traballo entón. Traballa para a editorial Cartea Rusa, entra en relación profunda co movemento surrealista romanés, xoga cos nomes, modifica o apelido para fixar o seu nome literario, anagramático a partir da versión romanesa do orixinal Ancel. Celan escribira xa algúns dos seus textos maiores. “Todesfuge“, por exemplo. Entón, decide probar a escribir en romanés, unha lingua aprendida. En edición de Víctor Ivanovici, as Prensas Universitarias de Zaragoza compilaron dezasete textos desa etapa nun libro titulado Los poemas rumanos (2005). Ivanovici sinala que son dun Celan-antes-de-Celan. Poemas en verso, poemas en prosa, un cuestionario surrealista… Sorpréndome chegando á conclusión de que o texto que maior impacto de lectura me causa é un fragmento dun poema máis extenso, perdido, acaso destruído. Reprodúzoo e animo de novo a Costraf a que abra o comentario multitudinario do poema. Deste poema brevísimo sen título:

Herba da túa mirada, amara herba,
e sobre dela o vento, unha pálpebra de cera.

 Auga da túa mirada, auga absolta.

 

 Iarba ochilor tăi, iarbă amară. / Flutură vânt peste ea pleoapă de ceară. / Apa ochilor tăi, apă iertată.

[Retrato de Paul Celan lendo na Galería Dorothea Loehr de Fráncfort en xullo de 1964. Fotografía de D.R.]

De árbores e deuses

18 de Abril de 2009


En 2004 Eduardo Estévez lanzou o proxecto Lúa Gris, e dentro del a revista de tradución en rede Poesía lunática, da que creo que só chegou a aparecer o número de presentación. Incluía textos de Patrizia Cavalli, Ugo Foscolo, Ingeborg Bachmann, René Char, Vicente Huidobro e Sylvia Plath en tradución a cargo de diferentes colaboradores. Foi unha idea fermosa.

Recupero a tradución que daquela concretara dun texto de Sylvia Plath, o poema “O aforcado” (“The hanging man”), do libro de 1965 Ariel, que hoxe é probábel que formulase doutro xeito:

Colleume algún deus das raíces do meu pelo.
Crepitei como profeta do deserto nos voltios azuis de seu.

As noites escapulíronse da vista, súpetas como as pálpebras dun lagarto:
Mundo de calvos días brancos nunha cunca sen sombra.

Un aborrecemento voitroso prendeume nesta árbore.
De el ser eu, faría o que eu fixen.

By the roots of my hair some god got hold of me. / I sizzled in his blue volts like a desert prophet. / The nights snapped out of sight like a lizard’s eyelid: / A world of bald white days in a shadeless socket. / A vulturous boredom pinned me in this tree./ If he were I, he would do what I did.

[Sylvia Plath e Ted Hughes cos pais deste último nunha fotografía de 1956]

Tiki

4 de Abril de 2009

Ámote diante dos mares
Vermella igual que o ovo cando é verde
Lévasme ondia o clareiro
Delicada ás mans como unha paspallás
Sitúasme sobre o ventre da muller
Como contra unha oliveira de nácara
Dóasme o equilibrio
Déitasme
A propósito do feito de ter eu vivido
Antes e despois
Baixo estas pálpebras de caucho

Je t’aime à la face des mers / Rouge comme l’oeuf quand il est vert / Tu me transportes dans une clairière / Douce aux mains comme une caille / Tu m’appuies sur le ventre de la femme / Comme contre un olivier de nacre / Tu me donnes l’équilibre / Tu me couches / Par rapport au fait d’avoir vécu / Avant et après / Sous mes paupières de caoutchouc

[André Breton nunha fotografía de Man Ray, contra 1930. O poema “Tiki” pertence ao libro Xénophiles (1948)]

Arturo y yo: neobarrosos

29 de Marzo de 2009

Por algún motivo que non se me alcanza, experimento unha certa proximidade co arxentino Arturo Carrera (1948), neobarroco ou neobarroso case da quinta do poeta trotskista-anarquista Néstor Perlongher (1949-1992), autor este último de libros de poemas como Alambres (1987) e tamén, na condición de antropólogo social e militante polos dereitos dos homosexuais, de estudos como O negócio do michê. Prostituição viril em São Paulo (1987), inicialmente a súa tese de doutoramento en Campinas.

Agora que recibo de Laura un mail a nome cambiado (AC↔AC) e que ademais María falará, tel quel, de Severo Sarduy e neobarroquismo no Festival Pop Vite Nuove 09, coñecido tamén en círculos goliárdicos como “Festival Didi-Hip-Hop Amarrado/a al Duro Banco 09 horas/día”, é o momento de recuperar definitivamente un celebrado poema do libro Arturo y yo (1984), de Carrera. Este, algo longo para o habitual nesta ventá, de título “El potlatch de las siestas”:

Un coloquio remoto se hundía en la exageración

(miniatura de una incertidumbre
que lo amparaba): Algo querrá ahorrarnos
siempre, la pena de la escritura

El campo.
Todas sus cruzadas de comadronas
invisibles.
La arena de oro el sentido y del sentido,

madres desaparecidas. Vuelvo a una patria
de terrores pueriles y asaltos
a la pequeña oscurecida urbe
de la memoria: Oh, tristeza

Me has enfrentado al lujo insoportable
de mi desnudez.

Aquí está el mapa de lo reído y de lo
por reir.
Los lugares que deslizan su ritmo reificado
en lo alarmante:

El tiempo
que contrae
el abismo
de los niños.

Hay que enfermarse.
Hay que enloquecer.

“Hay tres minas jugando
al Ludo, podés creer?”
-dijo Mariano.
“Parece que juegan y
cuando las mirás fijamente
desaparece el tablero”.

“Estás en pedo -dijo Julio.
Más borracho que ellas”.

Busca el agravio de la alucinación
compuesta (se despereza en estos
campos)

Sus patios para dar mis vueltas.

Sus sótanos para retocar heroicamente
los homenajes al cuadrado.

El campo.

Unas cartografías silbadoras. Colores
repetidos en los timbres, oh, monjes:

Vosotros que de la plegaria hicisteis
una partitura, un mapa para el acting
de escoger de la luz la calentita sombra
quejumbrosa.

Vosotros,
para quienes el mal y el bien
son el paisaje: el paseo más puro
de la contemplación

Estamos en Indio Rico,
a escasos kilómetros de Pringles y
es la industria de los noveleros,
con sus flechas de macizo oro y sus
boleadoras de pepitas áureas forradas
de billetes de cuero…
Estas son dunas, dunas mínimal, y
estas son napas con láminas de mica
traspapeladas.

Ahora estoy en Pringles,
en la azotea de mi casa donde soy Vatek,
con mis astronomías lanares y gozo,
como también de día gozo, tendiendo
desnudo la ropa: paso por el silencio
costumbres que el almuédano corta
al llamar a la Meca: duda, por todas
sus geometrías secretas donde la luna
entierra unas cerezas frías…

Hijo,
y padre.
Pero con un juego limpio
bajo la nariz ganchuda: el amor,
el equilibrio tumultuoso del “galpón”
donde unos tumultuosos quemaban los
juguetes y el trigo.

Malones.
Malones señores pintados con su crueldad
que cunde como el fuego del deseo
en la pampa.

Pero hay el barullo de lo pequeño, aún,
cruzando el cielo matizado sobre
cardos y escobas albinas y estolas plateadas.
El brillo del panadero, erizo suavísimo
con su relámpago tieso de madrugada,

y también el llanto,
el llanto ameno del siringo, angustiante,
y prolongado…

Estímulo de la secreta alegría de la sensación
de simular tantos discursos y prometer más
mímicas,
más mordeduras.

Algo que quiere ahorrarnos
la pena de la escritura: No hace mucho le
dije a Emeterio: No he fundado ningún sistema
nuevo de lectura; nada original: ni siquiera,
volverme imperceptible… ahora enmascararnos
los brazos, las manos… (No dijo nada y después
pensando que iba al mar con los chicos dijo:
“Comprate una sombrilla, es algo que puede
durarte años”).

Genet sabe que el goce le es negado por
principio -dijo Sartre.

¿Yo busco el agravio de la muerte?
No; enumero el sentido de una desaparición
escrupulosa:

el arco iris no.
los niños no.
un amor no.
un cuerpo que al pasar
deja que el deseo nómade se precipite en él
como una nevisca incandescente,
como una lluvia
fulminante. No.

una idea célibe no. viuda no.

una frase fastuosa que aparece
en la mitad de un ingenuo
momento,
de una ingenua desaparición

Del campo. No.
Del fauno o silvano que aflojó los cordones
soltó los ojos en los manojos de doradas
espigas. No.

Un sileno no.
Un coribante con su falo serruchado
en la mano,
bailando y restallando de dolor,
bailando y restallando. No.

Genet sabe que el goce
le es negado por principio:
Natachita me trajo su libro de cuentos
y Natacha, la madre, leyó en ruso.
Un cuento que no entendí, pero que
disfruté bestialmente
como una bestia que se sale de su ajustada
maya.
Natachita me miraba.
Liliana agachó la cabeza y alzó, imperceptiblemente,
los difíciles hombros: Ella también escuchaba…

Natacha cantaba, en realidad, ese cuento
maravilloso. Cuando terminó, alguien dijo: “¡Qué lindo!”
Natacha se apresuró a explicarnos que era un cuento
que le leían asiduamente a Pushkin.

Me despedí de todos ellos, como siempre,
besando a cada niño: coronando con un acto de
malsana estupidez aquella estupenda “lección”
de poesía.

Un poema agora de Néstor Perlongher na súa propia voz. “Cadáveres”, tomado xustamente do libro arriba mencionado Alambres.
[Arturo Carrera e Néstor Perlongher]

Deseiva do tempo

19 de Marzo de 2009


Adiei a lectura de Arcaico o tempo que respira, o último libro de poemas de Paulino Vázquez (Galaxia, 2008), por pensar na primavera. Éncheme agora os bronquios de invernía, bosques, poalla, ruína, faias, desolación. Faime lembrar a chaira interminábel de biduídos brancos na néboa que vai do lago Peipus ao Báltico, naquel século XX fenecente. A contracapa menciona, noutros termos, o que estes poemas son. A lamentación do arqueólogo moral que anota e religa o testemuño dos socalcos lidos, a escasa consistencia dos restos a se desfacer nas mans, a concesión cultural á barbarie; tamén a conciencia do corpo que apalpa a morte. Paulino Vázquez, o eu que constitúe discurso e modula métricas libres de quen oe a música das fontes, fónicas e semánticas a vontade as métricas, fabrica espirais no regreso que non cesa dese léxico da devastación, da capitulación, da relectura de Pound, tamén conservadora e relixiosa no sentido non mercantil e non xerarquizante deses termos malqueridos pola modernidade que outros conxugaron por nós. A alienación e o acabamento. Eses son os asuntos deste tratado moral no que conviven a temporalidade e o tropo medievais, a espacialidade e a arquitectura barrocas e os imaxinarios románticos e modernistas (ingleses sempre neste poeta maior entre os do seu tempo, neste poeta de obra breve). Lamentación, profecía tamén. Antes que elexía, despedida. E, sempre, a denuncia da usura, a denuncia ecolóxica e cultural da usura. Escóitese:

Arcaico o tempo que respira en arañeiras
esculpe cinza a morte, o tempo as estacións
o ocre nos muros nos que cesa a chuvia gris
como teselas dun mosaico repasadas por escamas
ásperas de arxila, onde repousa oculto
o desgaste das palabras escritas na poeira
inmemorial da morte —cinza que sobre a cinza
se derrama como as dalias sobre as escalinatas
dos pazos baleiros —arcaico xace o tempo que respira
detido como os ocres dos estanques
tallando un lique negro, nos cansados
frisos de pedra nos que se apousenta
a morte cicelada nas vellas metopas
(como xeada estiñada en arañeiras)
nas cardinas de orvallo, nos limiares
do tempo que respira larvado, inmemorial
levando a morte a cada cousa, inerte
aos acantos, ás esculpidas hedras vexetais
aos fúnebres barrocos que se consumen
na xeada, ás ramaxes funestas que coroan
acios de morte acaso —acenante o tempo
destrutor, como un destello de xade na penumbra
velado por máscaras que agoiran o presente
esvaíndose, esculpindo cinza a morte
antes de que o tempo descanse nos seus umbrais.

Hai once anos, cando recensionei para A Trabe de Ouro o libro de poemas anterior a este de Paulino Vázquez, A experiencia inglesa (edición de autor, 1998), escribín palabras que agora debería matizar nalgún sentido. Escribín que a obra poética do autor se deixaba explicar sobre a base dun sistema de coordenadas transdución anamorfose. Está previsto que leamos as escenas da dubidosa realidade ou da verídica ficción desde unha identificación postural e discursiva co que a tradición trasladou a nós sobre tal ou cal personaxe/mundo [así seguía a nota crítica n’A Trabe]. O xogo non exclúe nunca ao propio autor empírico, por suposto. El, e a súa voz, son así mesmo material anamórfico e transdutivo, pero sempre mediado e fictivizado. Mediado entre outras cousas polo que o brevísimo John Keats chamaba negative capability, interesante en canto concepto para T.S. Eliot e os seus criterios distanciadores sobre a disociación da sensibilidade. Isto supón unha cesión de espazo ao matérico das cousas, aos derrelictos cultu(r)ais que o poema incorpora, aos discursos outros, sen que nada disto se someta en fin á personalidade do poeta. O poeta está nos seus poemas, si, mais a través dunha emoción reflexiva, a través das lembranzas apócrifas que o seu imaxinario acumula como pedras romeiras dun milladoiro non tan aleatorio. Deste xeito os poemas non resultan colonizados, non nos danan coa exposición dos marcos dunha propiedade experiencial à la mode. Paulino Vázquez —eliotiano convicto e confeso— é doutra clase de poetas, a dos elusivos, a dos non-efusivos [textual na Trabe todo o anterior, que, insisto, agora matizaría].

[Capa do libro, que reproduce o cadro de Gustav Klimt Bosque de faias]

O rito mecánico do Paxaro Pí

15 de Marzo de 2009

Hai menos dun ano que a Fundación Granell presentou a exposición comisariada por Eugenio Castro O Paxaro Pí e a lingua dos paxaros. Son consciente da relación difícil de Granell co discurso prevalente na cultura de noso. Son consciente da complexidade de procurar alternativas a ese problema, que existe e vén de vello. Internacionalismo e nacionalismo, malia todo o que se diga, só conxugan ben cando a razón é libre de lastre. E o curioso é que aí está o horizonte. O único horizonte que temos. De modo que é difícil, xa digo. Logo están as biografías, por suposto. Granell marcha a Madrid para estudar música con só 16 anos cumpridos. Logo vai e vén, naturalmente. Non xustifico nada. Quen son eu? Limítome a apuntar que falei diso con Granell.
Coñecino nos anos 90 en Pontevedra. Rimos moito. Estaba tamén Filgueira Valverde aquel día. Un foi descubrindo que hai vidas e vidas. Nas nosas, en xeral, hai filfa, trienios e moita tutela. Nas deles, en xeral, falo dos antifascistas, houbo capítulos, outra liberdade, valor. Un deses capítulos, por ilustrar, lido nos seus biógrafos e algo máis. Escribo de memoria, sen determe, e podo confundir datos. En 1934, mobilizado no exército que reprime a revolución de Asturias, Granell (22 anos, militante de Izquierda Comunista, un dos partidos que no verán de 1935 converxería no Partido Obrero de Unificación Marxista) recibe ordes de incorporarse a un pelotón de fusilamento. Négase a fusilar obreiros, mineiros. Consello de guerra e condena a morte para el, como era plenamente previsíbel e el propio ben sabía. Vano fusilar, é inminente o momento, pero ignoro se por casualidade a sentencia chega a oídos do xeneral Rogelio Caridad Pita, viciño seu nas proximidades da Praza de Pontevedra coruñesa cando a familia Fernández Granell moraba alí, antes de se trasladar a Compostela. Iso sálvao. A Caridad Pita fusilaríano os fascistas o 9 de novembro de 1936 no castelo de San Filipe, en Ferrol.
Hai un ano, traducín un texto de Granell de comezos dos anos 50, un texto para min extraordinario do vello trotskista (un foi trotskista de belvedere no vasto período 1977-1979, sáibase se se quer). Traducir é un exercicio complexo, un corpo a corpo do que persoalmente podo dicir que nunca saio satisfeito. Quizais un dos días máis felices desas prácticas foi aquel no que me puxen coa prosa poética de Granell El rito mecánico del Pájaro Pí. Está editada como encarte trilingüe (castelán, galego, inglés) no catálogo da exposición (Fundación Eugenio Granell, 2008). Eis a parte final desa prosa en tradución ao galego:

A negrura selvática é propicia á proba suprema. O rito celébrase ás escuras. Nel nunca intervén o Gran Sacerdote. O Gran Sacerdote non é senón a aparencia que serve para agochar unha áspera verdade: A verdade consiste en que os dous pequenos sacerdotes xémeos, axudantes seus, son os posuidores da chave ritual.

No abrente, pasada a gran proba, só permanece un dos dous pequenos sacerdotes. O outro xace exsangüe, se ben aínda palpitante, no porto de laranxas de Valencia. Unha lene lapiña escintílalle no cello. É a marca que aviva o seu enxeño folclorista.

Neste punto xusto procede efectuarse a decapitación póstuma do corpo fornecido. Se xa decapitado, o corpo provisto ausentarase veloz. Entre árbores, flores, insectos e follas medra e ensancha entón unha branca poeirada. Paseniñamente, elevarase o ofidio que cerca nove veces a pirámide sen endexamais a tocar.

A proba suprema, celebrada á noite, careceu de cocuis: por tanto, de luz. Isto quere dicir que ocorreu na data seguinte a unha erupción volcánica, á vista dos cómputos.

Velaquí como foi o acontecido en plena paréntese nocturna: O sacerdote axudante fornicou coa sacerdotisa axudante, que sempre fora presentada e tratada como sendo outro sacerdote macho secundario. A proba suprema, cabería dicilo, realízase ás cegas. Aspirando, con obxecto de propiciar o dobre encontro. Apalpando, para trocar amor en sacrificio. Despois do coito, o sacerdote arrinca o sexo á sacerdotisa, servíndose para isto de finísima folla de obsidiana. Vibra e fosforece. É un cocui, o único na inmensidade interminábel do escuro. Servíndose agora dunha fina culleriña de xade érgueo até os seus labios, untados previamente co óleo de polpa de aguacate. Xa se pode interpretar o porvir. ¡Albízaras, albízaras! Así o sacrificio convértese en aloumiño.

Namentres, no frío silencio que nace da noite, o Paxaro Pi manipula o resorte vexetal que funde ao diurno o nocturno; a máquina que serve para atizar ciclóns e grazas á cal mesmo se pode, de así querelo, borrar a memoria.

Todo se renova. Todo continúa. Todo se repite. Todo segue igual. O ciclón é ciclón, o volcán terremoto, a selva é o río, o río é o volcán, o día é o ciclón, a noite xa non é máis noite ou si o é aínda. Ao manexar a máquina de seu, o Paxaro Pi extasíase. Fica envolto nun turbillón de miraxes que xuntan nos aires as cúpulas urbanas de Coria, Burgos, Guanaxuato, Soria, Manila, Charleston, Valparaíso, Lima, Bogotá e Xerez da Fronteira baleiro de dentistas e ciganos.

Reina a máis estrita orde lóxica.

Unha vez fecundado o Paxaro Pi, que é paxaro-nube, que é paxaro-chuva, que é paxaro-pedra, que é paxaro-puma, que é paxaro-espello, a súa varonil palmeira capital rega as terras. A maquinaria de follas, raíces, aves e luces non fai máis que engulipar luscofuscos e auroras.

Se bate as ás, o Paxaro Pi abanea o volcán.

[Eugenio F. Granell, Pájaro Pí, 1954]

Lupenáutica

9 de Marzo de 2009

Chámanme para, nesa política ecuménica e de axuste administrativo, ofrecerme a Consellería de Agri & Cultura, Medio Rural, Medio Ambiente, Ensino Medio e Fifty-Fifty. Dígolles que o pensarei, pero que hai persoas máis capacitadas ca min. Sen saírmos do clube de fans, menciono o nome de Lupe Gómez, que mañá por certo presenta ás 20 h. Diario dun bar —o seu primeiro texto para o teatro— na Libraría Pedreira de Compostela. Seica a ela xa llo ofreceran antes ca min. Díxolles non.

Diario dun bar sae en Laiovento, o cal significa que Francisco Pillado aposta por el, por algo que, sen lelo, intúo que poida dar continuidade a esa escritura a-xenérica de Lupe. Hai case cinco anos, en setembro de 2004, comezara eu a escribir un Dicionairo para lupenautas a raíz da presentación na Sargadelos compostelá de Levantar as tetas. A intervención tituláraa Onda o skyline de Fisteus, rótulo que naquela altura pensaba que acabaría dando para un pequeno ensaio. Porén, a vida enrédase nas silveiras de oficinas e batas brancas. Hoxe recupero algo daquilo, só algo do introito e tamén algunha das voces que redactei naquel outono. Outro día, como en fascículos setembrinos, entrego aquí máis voces, se callar:

Por deformación profesional, o natural sería facer hoxe de crítico e proceder á contextualización de Levantar as tetas na produción poética galega actual. Non o vou facer. A cambio, instado en parte polas palabras de Lupe cando me convidou a presentarlle o libro, momento en que falou dun acto festivo e lúdico con intervención do canto e do baile, pensei en preparar un glosario catalogado como interactivo porque está destinado a que se faga entre todos. É evidente que non está rematado, de modo que moitas entradas —case a totalidade— ficaron en branco e deberán agardar pola vosa propia participación en tanto lectores.

O único que convén facer explícito é que este libro representa unha continuación da poética iniciada en Pornografía (1995) e nos outros dous libros de poemas de Lupe, Os teus dedos na miña braga con regra (1999) e Poesía fea (2000). Ela mesma ten manifestado en numerosas ocasións algo irrefutábel: a súa descrenza nos xéneros. Lupe trata coa literatura como se fose unha canteira, talvez non unha canteira de granito ou de lousa, senón máis ben unha canteira como as de caolín nas terras próximas a Fisteus de Lanzá, en Mesía, onde Fraga soterrou a finais do ano 2000 varios centos de vacas tolas. A arxila de Lupe é para as vacas vivas e místicas nas que ela se olla, é para a vida e para as tellas, para retellar o espazo onde aspira a morar como nun continuum vital-textual propicio ao movemento perpetuo e a confusión de discursos, xéneros e seres, tal se fose unha Exeria ou unha Adosinda Gutiérrez do día metida nunha road-movie. Levantar as tetas, xa desde o propio título —impensábel nos anos 80 ou 70, cando ao máximo que se podería ter chegado sería a un “Alzar os seos” ou a un “Soerguer o peito”, este máis próximo ao espírito de ERGA, aquel máis en liña con Corporación Dermoestética e con algunhas poéticas ditas “do erotismo”—, xa desde o propio título, digo, supón unha invitación, un reclamo, que acaso aceptase mesmo conxugación plural, ao xeito dun Levantarmos as tetas, e que para min é claro que pode traducirse como un “izar as velas” en feminista, decididamente na liña do “eu/nós tamén navegar”. Entón este é acaso un libro máis performativo, máis político, máis dirixido ás mulleres atravesadas por unha patria, anuncio —pode ser— doutro libro que está para saír, O útero dos cabalos, con seguridade tamén revulsivo e provocador, nada timorato nin reservón. Se Lupe Gómez estudase en Hogwarts, a carón de Hermione Granger, Ron Weasley e Harry Potter, está claro que non faría maior caso do lema da escola, aquel “Draco dormiens nunquam titillandus” ou “Nunca lle fagas cóchegas ao dragón que dorme”, porque esa de espertar conciencias adormecidas é unha das súas máis sentidas querencias.

[…]

aldea: sinónimo de mundo e antónimo do non-lugar. O futuro “pacto de civilizacións” do que se falou estoutro día na ONU será un pacto entre aldea, nomadismo, exilio e non-lugar ou non será. Na “Autopoética” que abre Levantar as tetas fálase da luz da aldea: “Aquela luz encheume para sempre e sempre sentirei nostalxia daquel mundo”. En qué medida haxa aquí un correlato do vello topos horaciano-luisiano-guevariano do menosprezo de corte e alabanza de aldea non é asunto para hoxe. Pero é obvio que a aldea é Ítaca e placenta sempre, polo que forma parte do réxime verbal de “regresar”. Nunha entrevista que lle fixo Emilio Araúxo, Lupe dixo a maiores: “Eu son dunha aldea, un cosmos de violencia e dignidade”.

alegría: en Lupe, atallo nominal para esquivar Schopenhauer e o apelativo romanceado da futura raíña de España. Para Spinoza, que tamén se escribe con z, a alegría era unha base da razón, da sensualidade e do amor. A alegría de Lupe deconstrúe en grises a ledicia lela e multicolor dos anuncios de compresas e salva-slips.

amor: o amor é o tema principal na poética de Lupe Gómez. Éo a carón da liberdade, pero en realidade amor, liberdade e sexo son nela nomes da mesma cousa. O amor non sempre garda congruencia digamos xeométrica co sexo. Hai territorios comúns e hainos disxuntos. O amor en Lupe ten raíz cosmogónica antes que antropolóxica, erótica ou biolóxica. Conecta co orfismo e ten algún ritual, algúns ritmos. Tamén consoa co sentimento que chamamos piedade. E co fervor. Non é un amor vis-à-vis nin tampouco bis-a-bis ou ter-a-ter nin totum revolutum e tutti quanti. O amor non esixe copresencia nin tampouco corporalidade, aínda que non lle sobre. O amor ten unha dimensión case sacral e panteísta, é carnal pero tamén contemplativo. Bebe dos pitagóricos, da mística cristiá, dos grandes heresiarcas, do zen e do surrealismo. É do momento, do pracer, antes que de longue durée ou, como diría Otero Pedrayo, tamén bergsonianamente, de sereno e grave gozo. O amor en Lupe, de consistir en sexo, maniféstase constante e inconstante á vez. Ten algo de exercitación, de maré. “Amo / moito, / como unha nena / aburrida”, “Gústanme / os homes, / para xogar / con eles, / para enredarme / nos seus corpos”, lese en LAT. Haberá quen diga que este tipo de poemas son algo perigosos, que locen nos suplementos, que soan correyeros e pelín perversos, que garanten un lugar nas Historias abreviadas da literatura pola súa fotoxenia, pero en México existe unha editora institucional que se chama CONACULTA e ninguén se despeitea por iso.

bipolar: ser bipolar ou multipolar é o normal. O hieratismo do heroe grego e da épica western convencen á maioría do contrario. Os psiquiatras saben que o que non ten cura é ser simple.

bo gusto: sobre isto sería mellor lerdes Bourdieu.

braga: o eu que fala nos poemas de Lupe Gómez equipara o acceso ao discurso coa posibilidade de prescindir da braga. A braga é a mordaza. Falar é amar. Pero a braga ten así mesmo outra valencia, de novo comunicativa. Vale como código e déixase interpretar. Nun poema de LAT Lupe di mercar moitas bragas diferentes: plurilingüismo, multiculturalismo.

[Fátima Mendonça, Bem-vindo à cidade da paz, e Lupe Gómez nunha fotografía de Fra Angelico, 1448]

Iacobus Von der Stein recibe en Recatelo un poema (frouxo) de Robert Walser traducido por Lándoas e bagulla conmovido

6 de Xaneiro de 2009

A tradución é en efecto para Iacobus Von der Stein, que quere que o blogueiro cale.
Poeta e noiva
Un poeta díxolle á súa noiva:
“Sabes ben que son un xenio
e que por iso non podo evitar
vivir ao día como un inutle.
Iso é o que fixeron todos
os que se sentiron chamados a algo superior.
Os da miña estirpe non nos resignamos
a sermos dilixentes e traballadores,
iso é algo que deixamos para os burgueses”.
De seguido, a rapaza respondeu:
“Creste por ventura máis ca o resto?
Deberas avergoñarte por seres tan fachendusco.
Se es verdadeiro poeta,
leme o que tes aí escrito.
O conto de Nonnosresignamos
mellor contasllo a outra.
A soberbia e as ousadas frases feitas
non abondan para facer un poeta!”
El amosoulle o último
poema e dixo: “Levoume catro semanas
escribilo”. “Que?”, exclamou ela. “Catro que?”
Leuno, e cando rematou
riuse diante da súa cara e guindou
o poema ao chan:
“Estes versos son horríbeis,
quen os compuxo
que se afaste de contado da miña vista”.
O poeta ficou doído,
pasou a man pola cabeza
e dixo: “Non mo tomes a mal”,
deulle un bico e recolleu
o poema, buscou un bo
oficio e converteuse axiña nun home honrado,
e os dous foron moi felices
e amáronse, tiveron fillos
e non fixeron ren que non fose sensato.

[Robert Walser nunha célebre fotografía tomada en Berlín en 1905. O poema tradúcese da versión castelá incluída no libro de Walser La habitación del poeta. Prosas y poemas inéditos, Madrid, Siruela, 2003]

Dádivas

30 de Decembro de 2008

Nunha anotación anterior mencionouse aquí o haibun de Matsuo Basho Oku no hosomichi, “Senda ás terras profundas”, que na versión en lingua castelá de Octavio Paz e Eikichi Hayashhiya levou o título de Sendas de Oku. O poeta mexicano afirmou, lendo un dos máis célebres textos de Basho, que os seus poemas constitúen unha advertencia contra a pretensión de identificarmos significar e dicir. Pechemos o ano neste lugar cun segmento do libro:

Ese día cheguei á pousada de Soka. Doíanme os ósos, mallados polo peso da carga que soportaban. Para viaxar debería abondar co corpo de cada un. Pero as noites precisan de abrigo. A chuvia reclama capa. O baño, un traxe limpo. O pensamento, tinta e pinceis. E os agasallos, que un non pode desprezar… As dádivas estorban aos viaxeiros.

[Matsuo Basho en camiño, nunha viaxe posterior á referida. O acompañante creo que é o seu discípulo Morikawa Kioriku, poeta e autor tamén do debuxo (1693). O libro coas versións en castelán que se cita coñeceu unha primeira edición en 1957. A manexada agora é de 2005, en Fondo de Cultura Económica, col. Tezontle, México DF, con ilustracións de Buson]

Bamiro: plan de fuga

28 de Decembro de 2008

Alberto Lema naceu en Bamiro, Vimianzo, en 1975. Lémolo na contracapa da edición do seu libro de poemas Plan de fuga, publicado por Estaleiro Editora a comezos deste 2008 que acaba, ou a finais de 2007 se en vez de facer caso ao colofón do libro ollamos para a páxina de créditos. O libro, alén de poder mercarse como produto físico nalgunhas librarías do país, pode descargarse libremente desde a páxina da editorial, o mesmo que os outros títulos que foron saíndo ao longo do ano, un ensaio de Carlos Diegues sobre feminismo e democracia e un par de obras dramáticas de Rubén Ruibal, unha delas en colaboración con Carlos Losada.
Non creo esaxerar se afirmo que a iniciativa de Estaleiro é un dos referentes culturais deste 2008. Por varios motivos, basicamente por dous: primeiro, por promover en tanto asociación cultural unha forma diferente de entender a edición, traballando con licencias Creative Commons e apostando pola independencia e por un funcionamento asembleario, o cal conta con antecedentes como Letras de Cal; segundo, por asumir con naturalidade unha serie de conflitos sobre os que asenta e pivota o campo literario (un deles, non o principal, o ortográfico) e por facelo da man de xente máis ou menos nova, desprexuizada ou non tan afectada por vellas feridas de guerra. Así que, con independencia da forza da iniciativa e do número de libros que Estaleiro poida sacar por ano, estamos perante unha magnífica realidade que ofrece unha nova forma de ler textos de indudábel calidade e de absoluta actualidade.
Para as persoas da miña xeración (cal será?) Bamiro foi sobre todo un título, bastante lido por certo a finais dos anos 70, razón pola que nós escribimos sempre Bamiro. Probabelmente, o indicador na AC-552, entre Baio e Vimianzo, non estea en cursiva. Non lembro. Mas podía estalo, porque o pequeno libro do historiador Xosé M. Lema Suárez do que fago mención foi especial por diferentes causas. Unha delas foi que Bamiro. Un estudo do habitat rural galego (1977) activou unha mirada nova sobre o mundo non urbano e sobre a gramática dos espazos comunais. Non é que Lema Suárez inventase nada, ademais era moi novo daquela. Leramos xa propostas semellantes na xeira de Nós e na do Seminario e todos os seus continuadores, Xocas, sen irmos máis lonxe. Leramos mesmo o Seraogna de Pexegueiro case naquela mesma hora: “En Seraogna hai pegadas do traballo / […] / Alí, en Seraogna, sécanse / as ilusións”. Con todo, aquel Bamiro ía sobre un lugarexo pequecho e moi concreto, unha parroquia que andaba, e anda, nos 500 habitantes e que aparecía debuxada con pericia descritiva. As explicacións sobre a vivenda legada polo século XVIII, modificada substancialmente sobre todo na segunda metade do século XIX, resultaban accesíbeis e gráficas para un estudante do que algúns, eu non, chamaban daquela “matemáticas puras”. Alén diso, o libro obtivera en 1976 o Premio de Etnografía do Patronato do Pedrón de Ouro. E o caso é que na entrega dese premio en Baio, por decembro daquel ano, faleceu, xusto despois de intervir como presidente que fora do xuri, Modesto Rodríguez Figueiredo.
Pero regresemos ao fío, a Plan de fuga, non para outra cousa que citalo nas súas sílabas, pouco máis. Alberto Lema visita no libro dúas entidades morais e políticas que perviven no imaxinario de todos os que sobrevivimos á historia: unha é a tradición literaria da derrota anunciada, dos derrotados para ser máis precisos; a outra é o territorio límite que conduce a ollar frente a nós aos bárbaros, aos ditos bárbaros, tomados non sempre en grupo, por certo, e adoito considerados desde unha forma de complicidade, non por tanto ao xeito senatorial romano (Hannibal ad portas!) ou ao xeito UE. Con apoio argumentativo semella que evidente en Ferrín, Lucrecio ergue nos poemas de Plan de fuga a poderosa voz que advirte contra toda simulación de transcendencia e boato, contra todo poder, incluídos os poderes nada cativos de Eros e Tánatos. E Lema sae con Lucrecio a visitar barbarie, inimigos, códigos, desertores, corpos. Visita a vida, en suma, a vida na polis. Visítaa lendo nela o tráxico-neorreal, o feito de termos que vivir malia coñecermos ben as regras do xogo alienador/mortal, a dramaturxia enteira que ilustrará logo a biografía de noso. O neorreal-posreal, esa finca tamén no limes entre existirmos a diario e verse/ouvirse logo contados polo poder e as crónicas. Iso ou a épica da experiencia, segundo viron Miguel Mosquera e María do Cebreiro. Plan de fuga, como a novela Unha puta percorre Europa, tamén de 2008, fala diso, fai iso. Un traballo de campo, como Bamiro, ou case, porque aquí non se fala de Arcadia, porque aquí a desmontaxe é fílmica e porque aquí (no mundo) non se queda ninguén. Eis unha proba:

Tratarei de non ser claro
falarei da derrota como se lle pasase
a outros hai moito tempo,
como se os mortos comprendesen
que todo foi en balde e decidisen
descansar por fin en paz,
tratarei de non ser claro, de non citar
as antigas cidades arrasadas
os fugaces menceres nesta noite
demasiado longa, os deuses
e as linguas vencidas lentamente
polo mar incesante, falarei
na antiga lingua dos poetas cegos,
e á patria chamareille Atlántida.

[Alberto Lema fotografado por Sandra Alonso para La Voz de Galicia]

Con Federico García Lorca, no Azougue ou xalundes

27 de Decembro de 2008

Tiara Chrysler

Hoc sub aspectu, res politica et fides conectuntur.
Benedicti PP. XVI, Deus caritas est (2005).

Achille Ratti, Quadragesimo anno, 1931, xustificación de pactos e concordatos
contemplada por Federico García Lorca desde as altas cabezas de aguia
de Manhattan, onda o misterio do pan e o traballo
por el, xa o home vestido de branco predisposto, finais dos vinte
a escoitar entender arrufar bendicir falanxes de Roma e da Iberia,
foxos, cruzadas previstas na encíclica que o forno aquece
pola restauración da orde social;

quen cantou isto en Letrán?;

Ratti impío empenado de incómoda plumaxe
nas páxinas perdidas de Poeta en Nueva York,
vello que ignora a vida nova, queipo de tripla coroa de ferver
fame infantil mentres a arquitectura de Auschwitz agroma en páramos negros,
cúpula Chrysler inversa de cocer odio ao progreso, á voz
liberadora da moeda que queima;

quen cantou isto no cavorco de Víznar?;

badalada profunda e longa polo home sempre vestido de branco
que no seminario de Traunstein soña, finais dos trinta,
con mitras e dogmas e concibe acaso inmaculadas cebolas bávaras no búnker
antiaéreo arredor dun núcleo devastado e frío onde chapucan
a pomba dos ouriños, a muller lapidada, as masas de violinos, martelos ou nubes;
“amor, amor, amor”: “
eros, philia, agapé” na encíclica: introdución á morte;
baixo das estatuas non hai amor, non hai amor
baixo os ollos de cristal definitivo;

quen cantou isto en Bad Aibling?;

balada que dita o currículo de Joseph Ratzinger nas prazas de Ratisbona,
ou cando a limpeza do río Hudson nos anos sesenta,
ou as palabras aquelas de finais dos oitenta,
antes de máis, diríxome a vós, doentes da SIDA, con aflita solicitude;
Pete Seeger besbella a ritmo de blues a Deus caritas est
para o Reichs Arbeitsdienst, non vos sintades sós,
irmáns negros de Harlem, Haití, Nixeria,
the blacks that take out the spittoons,
o Papa procederá a autoinocularse, como no verso 27 do “Grito hacia Roma
de Lorca, e logo declarará inaugurado o Simposio;
quen canta isto en Soweto?

[Na fotografía de maio de 1932, procedente do Arquivo Fotográfico Martínez-Barbeito, Federico García Lorca con Ramón Fernández Cid, José Álvarez Sánchez-Heredero, Francisco Esteve e José Barbeito no cruceiro do Azougue en Betanzos, diante da igrexa de San Francisco, pode que antes de iren xantar xunto con Arturo Cuadrado á Casilla, camiño de Lugo, e deixar na casa de comidas o poeta granadino un poema a Betanzos, escrito en lingua galega e dedicado a dona Angelita, quen rexentaba daquela A Casilla. Do poema de Lorca, escrito nun pano de mesa, non ficou rasto nin constancia documental. Viviu só na memoria (non creo que na ilusión) de Cuadrado.
“Tiara Chrysler”, texto de A. Casas, apareceu en 2006 no libro Homenaxe dos poetas galegos a Federico García Lorca contra a súa morte, volume ao coidado de Xesús Alonso Montero (Vigo: Pen Clube de Galicia). Elimínase agora algunha gralla da edición impresa e, contra o criterio Restai de posprocesado electrónico, déixanse tres trémulos links]

O doutorando Mario e Mr Regueira

27 de Decembro de 2008


En Inquisiciones repite Borges o latinorio de que “no hay tal yo de conjunto”. En El hacedor, exactamente en “Borges y yo”, é onde sae aquilo de que “al otro, a Borges, es a quien le ocurren las cosas”. Non lembro onde reitera que hai un Borges que recibe os premios e outro que contempla eses momentos na distancia, co aceno grave e alleo que tamén adoita amosar Mario Regueira nas fotografías que del circulan. Outras veces deixa ir a un lado as cervicais, Mario. Asoma entón a tenrura, o tacto gráfico, a contrateoría, a moi pasaxeira cesión á complicidade da que fuxe por descrer el das vías rápidas e porque sabe que escribe ben, que o outro escribe ben. Sería esaxerado afirmar que a nosa relación é hostil. Díxoo Borges ou dío Regueira? Vén sendo bagatela porteña a macana toda dos dous Borges diante dun Regueiro a combater contra si mesmo, en desigual kata literaria? Mario Regueira acaba de perder o premio de poesía Johán Carballeira. Pero nin se inmuta. O rosto permanece quieto, como naquela Persona de Bergman, como en case todo Bergman. Dálle igual a Mario perder. El perde e o outro gaña. Así é a vida literaria. O título que lle levou o pulso, Blues da Crecente, macanudo!

[Na fotografía, o outro]

O grumete de Lauaxeta

24 de Decembro de 2008


O 25 de xuño de 1937 fusilaron en Gasteiz a Estepan Urkiaga, Lauaxeta, quen daquela non cumprira aínda os 32 anos. Desde comezos da Guerra Civil desempeñaba cargo de comandante de intendencia no Exército Vasco. Urkiaga caeu preso do exército de Franco en Gernika, tras o bombardeo da Lexión Cóndor. Atopábase alí en misión informativa, amosando o resultado da destrución e do masacre a un xornalista francés. Semanas despois o fascismo condenouno en consello de guerra “en vista del celo y entusiasmo que por la causa rojo separatista venía demostrando”.

Urkiaga fixera antes o noviciado cos xesuítas (1920-1928), traballara como xornalista no diario Euzkadi a partir de 1931 e publicara dous libros de poemas, Bide barrijak (“Novos rumbos”, 1931) e Arrats beran (“Solpores”, 1935).

Tomo estes datos, case sen tocalos, dun fermoso e delicado folleto que me chega do agarimo de Miren Billelabeitia e Jon Kortazar, Lauaxeta. Lau haize hamaika begirada, vinculado coa exposición Lauaxetaren Txoko que con carácter permanente se pode visitar na Torrebillela Kultur Etxea de Mungia.

No poema que traduzo, segundo observa Kortazar, recente premio Rosalía de Castro do PEN Club galego, poderían resoar ecos ou algo máis do Marinero en tierra (1924) de Rafael Alberti. Lorca é así mesmo perceptíbel nalgúns versos de Lauaxeta. Certamente, e tamén algúns outros poetas máis próximos a nós, ligados á poesía que nos anos 20 e 30 quixo ollar con formas e ritmos populares —e pautas ás veces míticas e outras tráxicas— a morte, a vida, o mar, o azar, o fado… Todo aquilo que houbo entre os poemas primeiros de Manuel Antonio e os de Blanco Amor, o Blanco Amor do extraordinario e algo esquecido Poema en catro tempos (1931). Ecos, encrucilladas, coincidencias, ese pole de ideas estético-literarias do que fala Darío Villanueva tomando a expresión de William Faulkner.

Traduzo o poema “Txo Moskortuba” intúo que con moita, acaso excesiva liberdade. É máis ben unha recreación, realizada sobre a versión en castelán incorporada na mesma plaquette, xa ela independente da versificación orixinal malia proceder da man do propio autor. Interpreto, desde o absoluto descoñecemento da lingua éuscara e unha desinformada intuición, que os ritmos e o imaxinario do texto de Lauaxeta non son doadamente trasladábeis ás linguas románicas. Aí paira o problema xeral da converxencia entre rima, aliteración e outros procedementos fónicos na poesía tradicional vasca, elementos só parcialmente activos na poética do autor biscaíño, como no seu día explicou Jon Kortazar na monografía Teoría y práctica poética de Esteban Urkiaga “Lauaxeta” (Bilbo, Desclée de Brouwer, 1986), creo que hoxe descatalogada.

TXO MOSKORTUBA

¡Itxastarren barre-zantzuak
Txo arek edan baitaruak!
¡Ez, ezegik edan pattarrik
Gorputz balzsiskadun umia!
Illundu yak begi-unia
Eta eztakuskek zerurik.
¡Auxe samiña,
Yanzki medun txo panpiña
Ta zut egon-eziñik yagok!
¡Itxas-otsuok
Kendu orri pattar-laketa
Ara-onaka yabilk-eta!
Dantza ta dantza, lotu-barik,
Ixai zauritu bat yirudik.
¡Bere keñubak dozak loyak!
Ontzi-gibelan kentzen yozak
Alkondara ta praka urdinak.
¡Auxe samiña,
Itxastarren barre-zantzuak
Txo arek edan baitaruak!
¡Zer dok bare arrats oztiña!
¡Eta sonutzik
Urtzi eder baten antzera
Begi bijak lausoz beterik
Jausi yakuk itxas-barnera!

O GRUMETE BÉBEDO

Andan a rir os mariñeiros
Porque o rapaz de a bordo bebe!
A modo, non bebas máis caña,
Rillote do corpo mouro!
Que nela tolda a túa mirada
E o azul xa non o enxergas.
Canta dor,
A bebedela ruín a posuír
Ao grumete lanzal que non se ten en pé!
Vosoutros, lobos de mar,
Quitaille a caña da boca,
Non vedes que anda aos tombos
Dunha banda para a outra?
Baila como un choqueiro,
aseméllase ao albatros ferido.
A lascivia medra nos seus acenos.
En popa, esporránchase
Da camisa e o pantalón azuis.
Canta dor,
Andan a rir os mariñeiros
Ollando para o pobre rapaz bébedo!
E que azul veu a noitiña!
Encoiro de vez
Tal un fermoso deus de paganía,
Cos ollos acugulados de néboa,
Váisenos o grumete ao fondo do mar!

[Na fotografía, Lauaxeta]

ps. Dá unha xeira a tradución…, como adoito. Esta non funcionaba na primeira versión. Pode que tampouco non na segunda. Modifícoa, vouna modificando, segundo o paso dos días dea a entender, se dá. Si, o paso dos días sempre dá, distancia a man que traduce, decide que se impoña a malfadada intuición da que se falou. Traizoa máis, e acaso vence (25 12 2008).