poéticasArchive for the ‘’ Category

O poema é a política futura

29 de Xuño de 2009

 

oswiecim

20 de abril

As palabras da Literatura só se acomodan co alarido da dor, co alarido do pracer.

A consistencia dun poema non pode ser medida máis que por esa concordancia coa materia.

Articular o alarido, introducilo dentro das palabras, esa explosión. Non poder, aproximarse, facelo.

O poema é a política futura.

A política futura é o real.

O real son os habitantes do poema.

Os habitantes da Literatura son anónimos, un pobo futuro.

 (Chus Pato, “Mentres escribo”, Secesión, 2009)

 

No cadro de Van Gogh nin sequera podemos dicir onde están estes zapatos. Arredor deste par de zapatos de labrego non hai nada que marque pertenza ou correspondencia, hai só un espazo indeterminado. Nin sequera hai adheridos a eles terróns da leira ou do camiño, algo que cando menos puider constituír para nós un indicio do seu uso. Un par de zapatos de labrego e máis nada. E, porén…

Na escura boca do luído interior bocexa a fadiga dos pasos laboriosos. Na ruda gravidez do zapato está representada a tenacidade da lenta marcha a cruzar longos e monótonos sucos da terra labrada, sobre a que zoa un rouco vento. No coiro está todo o que ten de húmido e graxo o chan. Baixo as solas escorrega a soidade do camiño que perdura na tardiña a caer. No zapato vibra a tácita chamada da terra, a súa repousada ofrenda do trigo que madura e o seu enigmático rexeitamento no ermo campo do vougo invernal.

 (Martin Heidegger, Der Ursprung des Kunstwerkes, 1952) 

 

[Zapatos en Auschwitz. Fotografía de Paweł Strykowski]

ps. Ana Romaní fala con Chus Pato sobre o libro Secesión no Diario Cultural da Radio Galega (07 07 2009).

Eu: cesura

28 de Xuño de 2009

 

xv-atalaia-goethe-iii

3 de abril

Se cadra poeta é aquel, aquela que fai concordar a súa disposición coa identidade dun idioma. A identidade dun idioma, de calquera idioma, pronuncia o mundo pero as súas declaracións non converxen co mundo.

Quizais (psicoloxía?) ser poeta sexa facerse cargo da cesura, constituírse en secesión, nesta imposibilidade que teñen as linguas para que conflúan as cousas e as palabras. Un poeta asevera eu          eu é un lugar despoboado, un silencio, un corte, unha distancia.

Por ese horizonte pasa o idioma, nesa liberdade pulsa as cordas da lingua (da cítara, do eco, do vento), reverbera o ritmo. Unha poeta escoita a cadencia, as infinitas voces do mundo —as emancipadas, as que son escravas— e que nunca cadran, nin estarán en conformidade co mundo. Un poeta lembra as escrituras que o preceden, as que virán, as que aínda non naceron. Unha poeta admira as imaxes que agroman da veloz materia que é un acorde, un soño, unha voz. Un poeta sabe que as palabras nunca terán poder para harmonizar. Que ningún poema será nunca señor de si, nin do idioma, nin do mundo.

(Chus Pato, “Mentres escribo”, Secesión, 2009)

[Xesús Vázquez, Atalaia Goethe III, 1987] 

BGL

12 de Xuño de 2009

tollii-porta-1991

Vinte anos e corenta números, algúns deles dobres, do Boletín Galego de Literatura, un soño feito realidade por Anxo Tarrío Varela desde a súa cátedra  de Literatura Galega na Universidade de Santiago de Compostela. El mesmo lembrou hai unha semana algúns datos e eixes desta traxectoria, de gran mérito e vitalidade, na páxina semanal que escribe para Galicia Hoxe.

Non é doado subsistir vinte anos para unha empresa desta clase nos tempos que vivimos; non é doado, para empezar, se falamos da súa dimensión primaria, a do sustento orzamentario, que é o que permite manter o equilibrio e o rumbo ao longo de tanto tempo. Este é sempre un plano delicado e máis que complexo cando se trata de revistas universitarias. Tarrío soubo conducilo con discreción e talento, o que lle permitiu aplicar pautas en verdade infrecuentes no eido da publicación académica.

Alén disto, a revista soubo interpretar a finais dos pasados anos 80 algo relevante que mantén absoluta vixencia: a conveniencia dunha expansión e dunha actualización dos Estudos literarios de marca galega en dous sentidos, o dos métodos e o dos obxectos de análise e estudo. Nese sentido, Anxo Tarrío promoveu e brindou con xenerosidade e perspicacia un espazo de diálogo e convivencia para que especialistas en literatura galega compartisen páxinas con colegas especializados noutras tradicións culturais e literarias, un espazo asemade para o intercambio de perspectivas epistemolóxicas e de aplicacións metodolóxicas diversas. Segundo a el mesmo lle aprace explicar, o proxecto corresponde a unha publicación feita en Galiza sobre literatura e sobre literaturas, o cal non é o mesmo que falar dunha publicación sobre literatura galega. O Boletín acolle este campo de estudos, por suposto, pero faino sen exclusividade de atencións, segundo saben moi ben os seus lectores e lectoras. Como tampouco practica exclusividade de ningunha especie en relación cunha lectura restrinxida ou inercial do fenómeno literario. Tarrío, e este paréceme outro dato importante que fala con anxo-tarrio1claridade do seu talante como director da revista e como coordinador do grupo de colaboradores que o acompañou e acompaña no periplo, incorporou así mesmo ampliacións comparatistas e interartísticas, algunhas delas tan inusuais no ámbito académico (de noso ou de radio máis amplo) como as que se concretaron en monográficos sobre banda deseñada, as relacións entre literatura e cinema ou a literatura infantil. A este propósito, a publicación paréceme exemplar. Éo tamén noutros aspectos. Un deles, que todo lector estima, é o exquisito coidado gráfico e a de novo plural nómina artística de debuxantes, gravadores, pintores, fotógrafos… que ilustraron as sucesivas entregas do BGL. Outra faciana tamén interesante é a constituída polas páxinas de peche da publicación, dedicadas á obra literaria de narradores, poetas e dramaturgos, consagrados ou de traxectoria aínda non tan firme, a quen se convida adoito a reflexionar en voz alta sobre esa tarefa creativa súa mercé a unha modalidade complicada pero moi atractiva que chamamos poéticas de autor.

Longa vida, pois, a este proxecto fundamental! Longa vida, desexo hoxe aquí, a unha revista que para quen asina constitúe, non o vou ocultar, unha das referencias centrais e máis queridas da súa peripecia como investigador. Como tamén o é o nome do seu director, o meu profesor e mestre Anxo Tarrío Varela. No Boletín publiquei a instancias súas diferentes traballos a partir de 1991. Unhas veces recensións, noutros casos artigos, e tamén entrevistas, bibliografías e traducións. Creo que un total de dez colaboracións neste tempo xa non tan breve, incluídos dous números monográficos tan laboriosos como satisfactorios. A nova política que se está a emprender por parte do Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da USC permitirá axiña que o Boletín Galego de Literatura e outras revistas da casa poidan consultarse libremente on line, talvez antes de que remate o ano. Unha expansión nova, da que temos que felicitarnos todos porque favorecerá un acceso universal a traballos sobre a nosa cultura e a outros moitos, escritos igualmente en lingua galega, debidos a investigadores e investigadoras de moi plural procedencia sobre literaturas alleas que, por medio de soños como este de Anxo Tarrío, son á vez e de vez nosas.

Parabéns emocionados por estes vinte anos do Boletín e beizóns por tantas e tantas horas de dedicación, caro amigo.

[Augaforte “Porta” (1991), da artista estonia Vive Tolli, publicado na monografía 2 do BGL, e fotografía recente de Anxo Tarrío Varela, tomada do xornal Galicia Hoxe]

Móvese o GAAP

29 de Maio de 2009

 

gaap-alt-2O que segue tírase da nota de presentación do GAAP, algo resumida.

O Grupo Alea de Análise Poética (GAAP) formalizou a súa constitución no mes de xaneiro de 2009. Fixa como obxectivo a dinamización da investigación sobre materia poética e sobre os propios procedementos de análise metodolóxica e de decisión sobre de qué hai que falar cando se fala de poesía. Trátase dunha tarefa entendida na súa dimensión participativa no campo literario-cultural. O GAAP aspira a intervir nese campo achegando un discurso teórico e crítico plurívoco, non cinguido a coordenadas apriorísticas e acompañado dun esforzo por documentar da mellor maneira posíbel o curso da poesía contemporánea, a que está viva e ten algunha clase de cometido e presenza na esfera pública.

Forman o GAAP dez investigadoras e investigadores que comparten o interese polo debate metodolóxico na esfera teórico-crítica e comparada pero que no marco das análises que se comprometen a activar como colectivo orientarán o labor con determinación e claridade á produción poética galega, sobre todo á propia dos séculos XX e XXI.

O concepto de produción activado polo GAAP non terá un sentido restritivo nin textualista, de modo que as atencións responderán a un programa aberto e plural que non oculta a súa ambición como tarefa crítica e intelectual, por tanto tamén cultural e conscientemente política.

 Tratarase, pois, de activar a análise sobre repertorios e prácticas, sobre medios e públicos, sobre axencialidade e identidades, sobre a institucionalización e o canon, sobre imaxes e formas, sobre disposición e performatividade. Iso e algo máis.

Inicialmente constitúen o GAAP Iris Cochón, Lorena Domínguez Mallo, Margarita García Candeira, María López Sández, Isaac Lourido, Chus Nogueira, Montse Pena, María do Cebreiro Rábade, Iria Sobrino e Arturo Casas. A serie de logotipos, entre eles o que acompaña esta anotación, débese á X. Carlos Hidalgo.

Tatuar páxina

24 de Maio de 2009

 

ullan-tapies-anular-19752

Morreu José-Miguel Ullán, trazador e destrazador de poéticas, autor de páxinas, exiliado estraño e estrañador dos exilios e dos silencios, e das manchas e tachóns; un poeta interesante, de verdade interesante, nesa tradición diversa e freática das letras españolas que se pretende sepultar e sepultar con insistencia por procurar unha maior gloria dun canon en exceso estático, estatuario, nacional, escolar, válido tamén para a educación confesional (porque é certo, o canon ten sempre como inmediata proxección, acaso a máis relevante en termos institucionais, ideolóxicos e comerciais, a escola). Lembro ben, de cando un podía sentar a ver televisión e sentirse interpelado, aquel programa de mediados dos 80, Tatuaje. Poesía non estatuaria, poesía de taller barthesiano, de mancha e tachón, de agrafismo, óstracon, logofaxias, segundo observou Túa Blesa.

A ilustración, mal escaneada pero acaso non desacorde con nada, tómase do libro de 1975 Anular, que ilustrou Antoni Tàpies. Este nome, e o de María Zambrano, van xuntos para min cando digo Ullán. Como tamén o fai o gorrión de Castela, o pardal do signo, na revista pequecha de Trotta, e o número 16 do suplemento cultural daquel xornal que se foi. E claro, o nome do crítico, Miguel Casado, de quen debe lerse en Galaxia Gutenberg  o limiar a Ondulaciones. Poesía reunida (1968-2007), compilación de case toda a obra poética escrita polo poeta salmantino.

Aquí un dos breves textos de Amo de llaves (2006), libro de serialidade (rensaku, na poética xaponesa): “Liquen rehúsa / ese amor que no atisba / por donde aún nunca“.

 

Que é Poéticas de Resistencia?

31 de Marzo de 2009

Poéticas de Resistencia é unha rede internacional de investigadores e produtores literarios e culturais de Europa, América Latina e Estados Unidos. A rede atópase en fase de constitución mediante encontros e debates centrados xustamente na especificidade das nocións de resistencia e de intervención artístico/cultural. Asúmese de xeito normal a procesualidade desas discusións e acéptase a idea de que os encontros serven para reflexionar en voz alta e en marcha. Cun compromiso crítico e tamén de debate teórico e metodolóxico.

Como se activa a produción artística, literaria, cultural… no momento histórico presente? En que modo a intervención cultural estabelece hoxe relacións de interdependencia con dinámicas sociais, políticas e económicas? Cal é a a marxe de manobra para lograr desestabilizar a axenda política e económica do neoliberalismo, para resistir e vencer a hexemonía exercida e abrirmos paso ao cambio histórico? En que medida son efectivas as poéticas de resistencia? En que modo se vinculan resistencia e poder?

A primeira reunión celebrouse hai agora un ano na Universidade de Leeds, organizada por Ben Bollig e Cornelia Gräbner. Acudira daquela á cidade inglesa unha representación galega, analistas e poetas, relativamente nutrida. Os días 16 e 17 de abril terá lugar na Universidade de Santiago de Compostela unha segunda reunión. Esta páxina web informa sobre programación e actividades do II Simposio Poéticas de Resistencia.

[Colaxe de Xosé Luís Mosquera Camba que ilustra cartaces e web do simposio. O texto tómase parcialmente do texto de presentación da reunión de Leeds]

Silencio administrado

23 de Xaneiro de 2009


Creo que este venres sairá na edición galega de El País algo sobre os autores que calan. En fin, todo o que se convoca coa expresión “preferiría non facelo”, xa moi ecoica e impostada pero aínda enigmática pola asimilación cultural prevalente da figura do escritor, a quen poden adxudicárselle unha pluralidade grande de veleidades, pero raramente a da discreción, a da vontade de non ser percibido como voz ou conciencia. A xente pensa que escritoras e escritores sempre queren estar. Mesmo estar antes que ser. Por diferentes motivos, Melville, Rimbaud, Kafka, Joe Gould, Oreiro, Salinger, Vila-Matas e todas as tanxencias que saen da postulación dun eu que fala procuran logo algunha forma de ocultamento dos discursos e do suxeito, na vida persoal ou na figuración dun personaxe de ficción. Abandono das quintelas literarias, silencio administrado. Quintelas: Beatriz, Anxo. A pares, Paulino, a pares. Incontábeis pero contados, porque logo están os que non se contan. Espero que M exculpe algo que talvez saia o venres no xornal mencionado: calar porque alguén entendeu (e publicou) que un desexaba calar; non contradicir esa interpretación; facer diso un compromiso. Ou velo todo como unha miraxe entre os espellos, un terceiro home que pasa. Compénsese iso entón cunha poética para un proxecto fanado. Foi escrita hai catro anos, pero algo conservará do que daquela puido haber de certo:

Se non resultase histriónica e excesiva a palabra para case calquera balance, se non parecese letra de tango ou reclamo dunha atención que non desexo, diría, como en forzada conversa de ascensor, que o poeta do meu nome fracasou en todos os obxectivos que algún día fixo propios. E dado que só subo até o segundo andar e le temps s’en va, declaro, a xeito de apeo das leiras de meu, isto que segue: asumín en Sombra de unidade (1990) un discurso próximo a un esencialismo metafísico e abstracto no que as quietudes místicas e os non-rostos pintados por De Chirico foron referente principal (RD diría que quixen facer poesía a-confesional e estatuaria, con demouca do eu); concretei nas circungrafías de Momentum (1997) unha historia non desemellante sobre o eu/ti inalcanzábeis, que quixo ser tamén gravura e danza sobre un taboleiro de xadrez/corpo para explorar o descentramento das identidades e o abismo que sempre representan as accións de coñecer ao outro, autocoñecerse e despois contalo. En Pedra de Nadir (1995) acougara na lírica para ollar a morte e a oquedade. Conmovido acaso polo tango aquel e non sabendo dominar o silencio, a poesía —escasa— que escribín nos últimos dez anos non me parece outra cousa que a impugnación —pode que algo cínica e oportunista— do previamente dito.

[Carátula do DVD da edición alemá do filme Blast of Silence (1961), de Allen Baron]

ps1. Saíu o anunciado en EP. O texto é de Daniel Salgado (23 01 2009).
ps2. Complemento imprescindíbel de Helena González en Das orixes de marzo: “Elas e a síndrome de Rimbaud” (31 01 2009)

Da Casa del Lago a Translittera

10 de Xaneiro de 2009

Sempre interesante a programación da Casa del Lago en México D.F. Chamo a atención hoxe sobre a sección Poesía en voz alta. Aí, a través do podcast, pode escoitarse a voz do poeta nuyorican Willie Perdomo e moitas outras mostras de polipoesía, accións poéticas e outras variantes do que adoito se adscribe no rótulo poesía en performance ou performance poetry, que por alá move sen tregua os marcos todos entre slam poetry, spoken word e outras variantes, moi a miúdo competitivas nalgún sentido. Si, como as vellas regueifas, as desgarradas minhotas e outros desafíos. Palabra e son apenas na PVA da Casa del Lago, nalgúns casos tamén vídeos. Desigual, atractivo.

Pediría hoxe ás fadas do Consello da Cultura que recuperasen e puxesen en liña para todos gozar delas as gravacións que alí conservan do Translittera que coordinara Rafa Xaneiro hai tres anos. O proxecto era dixitalizar as trece horas de gravacións, feitas en cinco fundacións galegas, e sacar logo un DVD. Merece un pulo definitivo a idea. Fora tamén atractiva, desigual.
[Logo do Nuyorican Poets Cafe en Nova York e cartel anunciador do Translittera (2005)]

Voces no blog (case unha poética)

29 de Decembro de 2008

Hernán Casciari dixo hai unhas semanas no Evento Blog 2008 celebrado en Sevilla que existen dous grandes grupos de blogueiros. Os que xa escribían ou facían algo con signos e símbolos antes de que se inventase o formato blog e os que descubriron que tiñan algo que dicir ou que escribir xustamente cando souberon da existencia dos blogs. O razoamento de Casciari é que só serían blogueiros os segundos, porque os primeiros deberían seguir denominándose escritores. Escritores que aproveitan un novo formato, si, pero nada máis. Malia a distancia irónica activada polo experto, é claro que o termo blog queda rebaixado de categoría nesa polarización súa.

Non me convence por completo Casciari. De entrada, pola relevancia que outorga ao autor efectivo do blog, en detrimento palmario das voces que neles se localicen, asociadas a suxeitos non necesariamente existentes no mundo real. Ademais é un pouco inxusto, por canto semella priorizar os individuos que tiñan relación coa escritura pública antes da emerxencia dos blogs, non hai tanto tempo. E engade algo máis Casciari: os blogueiros da liña B e os seus subprodutos teñen os días contados.

Debo reiteralo: tampouco me convence esa xerarquía, nin ese vaticinio. A cuestión é que existe bastante xente, cada día máis por motivos biolóxicos, que entra en relación coas literacidades electrónicas e cos actos comunicativos a distancia en simultaneidade co seu acceso aos formatos tradicionais e ás literacidades lineais. Digamos que todos os que aínda non alcanzaron a maioría de idade, boa parte deles nativos dixitais, polo menos no mundo occidental. Cabe adoptar, pois, unha perspectiva máis flexíbel.

O relevante é o tipo de pacto que o blog estabelece entre quen o administra e quen sexan os destinatarios del. O pacto blóguico, podemos chamalo así, con pedantería suficiente, incorpora canda el unha serie de decisións que se ofrecen aos lectores e aos visitantes (distinción nada banal). E é máis: ese pacto non se instaura con firmeza. En realidade, o pacto é cambiante, pode modificarse a vontade. O único que se precisa para iso é activar o cambio, sen previo aviso.
As decisións dependentes do marco comunicativo que chamamos pacto blóguico son moi diversas. Unha das máis relevantes é a determinación do suxeito ou suxeitos con voz e a clase de vínculo que se afirme mediante a concorrencia desas voces-suxeitos. Atención: non se está a falar das voces que entren discrecionalmente a comentar un determinado post ou anotación. Esa é outra dimensión. Fálase, previamente a tal continxencia, do feito de que a voz-suxeito pode comparecer como unha entidade singular ou como unha entidade polimorfa, polifónica, polidiscursiva. Así que unha das iniciais acoutacións do pacto blóguico afecta á permisividade sobre a multiplicidade dos suxeitos.

De aí depende outro parámetro fulcral: a autoridade blóguica. Unha lei aparentemente válida sería esta: a maior monoloxismo nas voces-suxeitos maior posibilidade de exercitar a autoridade blóguica (que quedará en mans da voz eminente, case sempre nestes casos equiparábel en termos discursivos e de control á voz do administrador do blog). Outra cousa será a dirección que se dea a tal autoridade, tendente unhas veces a un discurso profesional / pericial / testemuñal e outras a un discurso directamente autográfico e expositivo, ou como dirían algúns, onfalo-céntrico.

Observarase: pero esa delimitación é en realidade trasunto dunha chave distinta, a da ficcionalización (ou non) do blog. Pois non exactamente. Aquí anotarei unha peculiaridade que desde logo converxe coas prácticas escriturais que veñen recoñecéndose co rótulo autoficción. O que quizais ocorra é que o blog se instaura de raíz, en tanto pacto, xusto como iso, como autoficción; unha autoficción que renuncia mesmo á rebaixa do narrativo que é consubstancial a ese modo. Algo así como preasumir a disnarratividade da experiencia, aceptar que xa non é preciso romper ningún relato.

De modo que, de non sinalarse de modo explícito o contrario, queda activada, por defecto, unha advertencia do estilo seguinte: “Canto aquí se diga pode ser certo e pode non selo; pode ser verídico e pode ser inventado; pode ser pensado ou asumido e pode non selo; pode adxudicarse ao emisor anónimo, anickado ou arriba asinante, ou non”. Pero ademais, segunda parte: “A suposta asunción por parte do autor das decisións que caiban respecto ás correlacións anteriores dista de ser un compromiso en firme, pois é susceptíbel de modificación sen previo aviso”. Estariamos, en consecuencia, perante unha autoficción pluscuamirónica capacitada para impugnarse como tal, post a post.

[Publicado co mesmo título no terceiro número do suplemento cultural “Nós” do Xornal de Galicia, (27 de decembro de 2008, p. 4). O suplemento, baixo o título xenérico “A forza do blogmillo”, recolle artigos de Manuel Ángel Candelas Colodrón e Anxos García Fonte, coordinadora do suplemento “Nós” e xefa de Cultura e Sociedade no xornal. Candelas Colodrón presenta un completo panorama crítico sobre os blogs en galego, e apunta que non estar no blogomillo (con blog propio ou como autor de comentarios) significa hoxe non estar. García Fonte, nun artigo titulado “Un mundo sen cancelas” [sic; cancelas, non Candelas] detense nas motivacións que están detrás dun blog e tamén no eixe privacidade / publicidade, para o que cita a idea de Juan Varela sobre as “identidades de dominio público“.
Non lembro a procedencia do cartel soviético que abre o post]

Palabras extremas

22 de Novembro de 2008

Estiven onte ao serán na Libraría Couceiro de Compostela. Na moi concorrida presentación do libro coordinado por Manuela Palacios e Helena González Palabras extremas: Escritoras gallegas e irlandesas de hoy (Netbiblo, 2008). O volume, plural en contidos e análises, reflexiona sobre algunhas das liñas de debate abertas a propósito da poesía escrita por mulleres das dúas culturas referidas no título: o corpo, o territorio, a nación, a lingua, a identidade, o sexo, a enfermidade, a paisaxe, a linguaxe, a relixión, a sexualidade, a política, o mito, a hibridación, a poscolonialidade… Os referentes son en particular a obra de Chus Pato, Anne Le Marquand Hartigan, María do Cebreiro, Ana Romaní, Mary O’Donnell, Celia de Fréine, Xela Arias, Lupe Gómez, Eavan Boland e outras poetas de Irlanda e de Galiza. Un traballo colaborativo, asentado na irredutibilidade das propostas, as poéticas, os métodos, as obras e as autoras. Un traballo que indaga na posibilidade de xuntar textos críticos, entrevistas, autopoéticas, manifestos, contrastación metodolóxica e teorización no campo delimitado por feminismos e posfeminismos non só baixo o prisma do xénero. Reproduzo, en tradución, un parágrafo dun texto teórico e manifestario de María do Cebreiro (asina a poeta, por tanto) que, na miña opinión, está destinado a ser peza de referencia nos debates por vir. O título do texto é “Nuestro cuerpo es un campo de batalla. El sentido político de la poesía gallega escrita por mujeres”:

Era político, de verdade, o corpo cantado polas mulleres galegas nos anos 90? A miña resposta é que non. Un paradoxo derivado das condicións que instaurou a modernidade tardía é que, ao expropiar de sentido as categorías “fortes”, a palabra política entre elas, estamos na obriga de repetirnos para sermos escoitados —xa non digo comprendidos. Resulta cáseque estúpido ter que precisar qué entendo por política en contextos onde debería darse por suposto. Pero haberá que descender (ou ascender) na escala de concreción todas as veces e todos os graos que for preciso. Ao meu entender, é político o texto que aborda criticamente determinadas áreas de problematicidade. Para simplificar, parécenme especialmente pertinentes o campo das relacións de produción, o campo da desigualdade xenérico/sexual e, para a literatura vehiculada en lingua galega, o campo do conflito lingüístico/nacional.

[Ilustración: Ana Mendieta, “Untitled”, Body Tracks, 1974]

Quandoque bonus…

15 de Outubro de 2008

Un dos misterios da arte é o dos malos pasos. Homero adormecía nalgún hexámetro e algo semellante aconteceu a Petrarca, a Garcilaso, a Schiller ou a Maiakovski algunha vez. Quen está libre diso? No verso de feitura clasicista, pola tensión do ritmo e os múltiples axustes que modelan a expresión, o descoido alcanza unha perceptibilidade case exponencial, de xeito que queda como ecoando na memoria de quen leu e acusa ao autor con crueldade. Nas formas poéticas fundamentadas na creba aparente de convencións rítmicas e nas abertas a tropoloxías novas existe, de primeiras, a sensación de que o erro, o descoido como tal, queda excluído, un pouco “por (xogar a) ser todo descoido”. Mais non é así, ca. De ningún modo é así, e esta é unha das miraxes que máis confunden ao escritor/a que comeza. Ramiro Fonte teimaba moito niso, non sen razón

O único que acontece é que algunhas sondas lectoras non captan o erro. Hai agora por aquí, sen irmos máis lonxe, un blog recente de randeeiras para o despece, un blog que compila poemas fracasados, algo que un sempre tivo ilusión de facer (non como blog e non tampouco como arma de combate, só como perversión privada). En fin, con independencia do criterio “gusto”, tan difícil de homologar, hai pistas que falan de desaxustes, de faltas contra o que o vello Horacio nomeou decoro, termo hoxe inutilizábel porque a semántica lle moveu os marcos e que basicamente está ligado a un principio de selección. E a ese respecto diría algo máis: hai obras completas —traxectorias nalgún caso abertas e en marcha— que eu non podo deixar de ver como un erro global. Algunhas corresponden a moi ilustres e canonizados escritores. E non son quen de lles atopar paliativos.

Asumo como certo que unha boa educación literaria é aquela que capacita para detectar o erro nunha primeira lectura, case de forma automática (así funcionan, seica, moitos xuris aos que abruma o material asignado para a peneira inicial: dous erros grosos nunha páxina, fóra!). O interesante do erro nos grandes escritores, nos que hai consenso en valorar dese xeito —e sei que todo isto é moi problemático e merecería moi extenso rodapé—, é a certeza de que o mal paso pode analizarse en relación non tanto co oficio ou o despiste autoriais como coa poética de fondo, entendendo por tal unha serie non excesivamente ampla de criterios de marca (entre eles, p.e., a posición estética e a posición política desde as cales se fala; porque, isto é relevante, é imposíbel falar desde un non-lugar estético/político), que desde logo van alén do que algúns chamarían estilo. Tamén desexaría incidir en que o erro non sempre ten unha manifestación concisa, limitada a unha mala frase ou construción. Ás veces sobarda esa dimensión, incluso con codicia famenta.

Pensaba isto lendo hoxe o que desde hai moitos anos é para min un agasallo insuperábel. O dietario mensual do Bieito Iglesias en Tempos Novos. Por que non funcionan esas doas do exilio vasco? Por que non van? Creo que o teño claro e, desde logo, non me estou a referir á triste anécdota de base senón ao que antes sobrevoei como simple poética. Pero agora teño que ir espantar os centos de estorniños que me atordan no tellado.

Traxectoria poética de Ramiro Fonte

11 de Outubro de 2008

Reproduzo de seguido, íntegro, o texto que Ramiro Fonte remitiu en 2003 para o apartado “Reflexión sobre a traxectoria propia” da Antoloxía consultada da poesía galega publicada pola Editorial TrisTram, unha declaración poética que, de acordo co dito na anotación anterior, é tamén unha confesión de vida:

Na miña poesía hai unha etapa formativa, representada nos tres primeiros libros e, a partir de Pasa un segredo, xulgo que vou atopando a miña voz persoal. Síntome satisfeito cun tipo de poema de dicción clara, de ritmo identificable, que poida transparentar, dun xeito sinxelo, os procedementos dunha composición complexa. Un poema que non renuncie nin á emoción nin ó pensamento, e que sexa susceptible de ser lido a alguén a media voz, sen énfase, cun pouso de sentimentalismo. Penso que os meus poemas máis afortunados camiñan nesta dirección. Entre moitos deles establécese unha liña meditativa e de reflexión moral. Interésanme moito os poemas que contan unha historia, que se aproveitan de claves narrativas pero que, ó mesmo tempo, abren zonas que poidamos considerar filosóficas. Un poema que chegue a encerrar en setenta versos iso que lle pedimos a unha boa novela ou a un bo libro de ensaio, sería para min un dos meus favoritos. Nos bos poemas en verso branco, case é obrigado o pensamento e un ton de cordial seriedade.

Non creo na poesía que descoñece os seus antecedentes; tampouco na forma dun poema que nos vén dada antes de escribilo. Todo poema expresa unha dobre experiencia: de vida e de lecturas. É impensable un poeta sen cultura poética. Paréceme difícil que o poeta de hoxe poida restrinxir a súa tradición a unha única lingua. Para min teñen un mesmo rango, como referentes, Rosalía e Cernuda, Machado e Baudelaire, Pessoa e Neruda, Auden e Curros. Nun tempo interesoume moito a poesía dos grandes románticos europeos. Ultimamente relín ós galegos do XIX e moita poesía inglesa. Tamén, en traduccións, ós poetas rusos. A certa altura da creación poética é bo que un autor asuma novos riscos. Prefiro os poetas polifónicos ós monocordes. É por iso que abrín, na miña obra, o que denomino poemas complementarios. Neles trato de establecer contrapuntos. Por unha banda, recuperar a rima, formas e estrofas, reabrindo un debate, como lector, sobre a poesía moderna; pola outra, asumir que a ironía e a parodia poden ser cousas de valor, tamén dentro dun poema. Impúxenme aquí a tarefa de non ser eu un dos responsables de que se perda, en galego, a música da poesía moderna, ausente case desde os tempos de Cabanillas.

A partir de Capitán Inverno comeza a interesarme un tipo de poemas que reescriben, en clave persoal, documentos da historia. Escribir ese poema que non escribiu ninguén pero que envexaría un auténtico poeta, sexa do pasado, do futuro, eis o meu obxectivo. Saber que isto pode levarnos doadamente ó fracaso, ser conscientes da humildade que implica o feito de considerarnos artesáns, que debemos saber cándo riman dúas palabras ou ónde poden ir os acentos dun endecasílabo, son razóns para seguir adiante.

[…]

ps1. Sobre os traballos e os días de Ramiro Fonte. Escribe Manuel Bragado no Faro de Vigo (12 10 2008).

ps2. Antón Castro, no seu blog, sobre a personalidade e a conversación de Ramiro Fonte (12 10 2008).

ps3. Laudatio funebris dita por Manolo Bragado en representación dos amigos e amigas de Ramiro Fonte no cemiterio de Pontedeume o día 13 de outubro, na despedida ao escritor. Inclúe un poema do libro Xardín do Pasatempo (2008) co que Ramiro Fonte ocupa tamén un lugar sentimental de referencia para este blogger entre os poetas que dedicaron obra á cidade de Betanzos. Entre eles, Xosé María Díaz Castro, Manuel María, Uxío Novoneyra, Pilar Pallarés, Xosé Carlos Gómez Alfaro, Ánxeles Penas e varios máis, presentes todos na compilación Betanzos na voz dos poetas (1994), preparada por Xesús Torres Regueiro (13 10 2008).

ps4. En Radio á carta do luns 13 de outubro, 15 h.: monográfico do Diario Cultural da Radio Galega, dirixido por Ana Romaní (13 10 2008).