premios literariosArchive for the ‘’ Category

Visibilidades

11 de Maio de 2009

 

Leo a entrega G de Escrita Contemporánea, a publicación da AELG, que recollín o sábado na Cea das Letras en Compostela. Dedícase monograficamente ao III Encontro de Novos Escritores, celebrado no Pazo de Mariñán en setembro de 2008. O título do volume é Entre dous séculos. Vexo a mesa redonda sobre presenza e invisibilidade das escritoras e dos escritores na sociedade actual, coordinada por Elvira Riveiro, con participación de Ana Acuña, Samuel Solleiro e Iolanda Aldrei. Quedemos agora coa relación de preguntas que a coordinadora da mesa lanzou ao auditorio e aos relatores convidados. Estas dez:

Realmente somos pouco visíbeis?
Menos do que deberiamos ser?
Debe ser o autor/a responsábel da visibilización da súa obra?
Debe visibilizarse o/a autor/a ou só a obra?
Debe o/a autor ser apenas visíbel no texto que escribe?
É a soidade e o illamento condición necesaria do oficio de escritor/a?
Cales son as estratexias de visibilización —se as houber— necesarias?
Todos/as os/as invisíbeis queren selo?
Existen, entón, invisibilidades forzadas —tamén— na literatura?
Importa realmente algo todo isto?

Sempre e bo preguntar, solicitar respostas. E aquel día houbo reflexións ben articuladas e moi lúcidas dos tres relatores que logo interviron arredor deste asunto ás veces algo frivolizado da visibilidade de escritoras e produtoras artísticas en xeral.

Na Cea das Letras atopei, antes de recoller esta e outras publicacións, vellas amizades que había moito tempo que non vía. Puiden saudar tamén novos amigos e amigas que se achegan a Lándoa e dos que só tiña constancia nominal, ou nin sequera iso. Unha cuestión reiterada na conversa foi a de canto tempo dedico ao blog. As lectoras pensan que moito. Contesto sempre o mesmo: menos do que parece. Escribo rápido, directamente sobre a infausta caixa de Blogger. E logo repaso e resolvo grallas ou recoloco algunha coma mal posta. Xantei e bebín, non excesivamente ben, nunha mesa con colegas de oficio e con moi caros amigos e amigas. Lembramos, rimos, ponderamos os premios, debuxamos, aloumiñamos ao lindísimo fillo de María Lado, que aínda non entende de aplausos…

Celebrei con emoción, no momento final da rolda, o premio a Marcos Valcárcel por As uvas na solaina. Marcos é para min unha referencia intelectual e ética de primeirísima orde, no blogomillo e en todas as cordas que el leva tocado na súa traxectoria como investigador e como home da cultura. Son consciente de que As uvas na solaina é un acontecemento que ten algo de rara e irrepetíbel alquimia. Movido por esta convicción, díxenlle a Apicultor,

alí presente, que o premio era tamén para todos os amigos de Marcos, a tertulia que un día considerei senado máximo da Gallaecia e da que os nenos e nenas na escola deberían aprender os nomes todos que alí deitaron humor e saber, como meu pai era quen de repetir varias dianteiras do Athleti da posguerra e aínda hoxe o é. Apicultor, que ten sorriso de home santo, discreto e sabio, díxome que non. Que o premio era de Marcos. E eu non retirarei nunca unha sílaba de Apicultor nin de ninguén dese Senado que tantas horas de lecer e de reflexión leva proporcionado aos lectores e lectoras do país, a todos quen, nalgún xeito, lemos no blogomillo a nación que podemos e debemos ser. De modo que perder unha votación (perdérmola, os nominados e nominadas todas ao mellor blog literario do blogomillo), nunca tan gratificante foi.

[Arriba, Elvira Riveiro Tobío intervén no XXV Galeusca (Valencia, 2008). Na foto que figura abaixo, tomada da páxina da AELG, Marcos Valcárcel e algúns dos galardoados/as na Cea das Letras, ou representantes seus, Ana Romaní, Xosé Cobas, Teresa Moure e Inma López Silva, flanqueados por Cesáreo Sánchez Iglesias e José L. Troitiño, á esquerda, e Mercedes Queixas e Elena Poniatowska á dereita]

3 comentarios perdidos no proceso de mudanza

Apicultor disse…
Discreto? Si. Home sabio? Dificilmente. Home Santo? Protesto: Eu non aspiraba a iso!

Un post de pura elegancia o seu, amigo Lándoas.

Apertas.

12-05-2009 19:30

Iacobus Von der Stein disse…
Vostede, Apicultor, polo que está a facer por Marcos merece o ceo.

12-05-2009 20:32

Anónimo disse…
Lándoas, compartir mesa e mantel con vostede foi unha ocasión magnífica para o riso. E lembre que as gráficas só foron posibles grazas ao seu boli elegante (e verde-oliva)…
m.

13-05-2009 10:19

Critilo e os antisistema

27 de Abril de 2009

Ultimamente tocan entrevistas. É peculiar o asunto, porque todas derivan —resulta unha obviedade— da pequena proxección que ao escriba puideron darlle as lándoas incultas que rodean a senra na que anda a diario con outros colegas do Círculo Semiótico de Vite (docencia, pescuda, levar contas, refacer currículos e planos de estudo e volver refacelos cando xa os tes listos, atender o turismo académico, pasar a mopa burocrática, solicitar proxectos de investigación e cos fondos que veñen actualizar o equipo informático que o común dos traballadores da función pública recibe co seu posto de traballo, convivir coa vella filoloxía, algo tamén coa nova, aturar egos, celebrar achados, emocionarse ás veces…). Así é a vida. O único que un espera é que desa zona mixta, dese marco non cultivado, saian ideas, análises e en particular algo de forza común para movermos o penedo grande que sempre aparece e dificulta o paso. Mixta a zona, digo, porque sendo a lándoa para o que de seu é, certo parece que nela abrochan algunhas flores e hai trebos, e dase ben nela a herba que chaman baixafumes. Aquilo —isto— é o que se espera, si, debate e intervención, e mais nada fóra diso.

A semana pasada telefonou Óscar Iglesias, xornalista de El País, para formularme unhas preguntas sobre a crítica literaria galega. A reportaxe saíu publicada o venres 24 na páxina 8 do encarte El País – Galicia con opinións de diferentes compañeiros de oficio, talvez moitos para unha soa páxina de xornal. Anotei daquela o que fun dicindo, aproximadamente o que segue, agora levemente ampliado en dous ou tres lugares. Apunto así mesmo as propostas para a reflexión de Óscar Iglesias tal como as lembro.

Preguntou o xornalista polo meu parecer sobre a crítica universitaria ou académica en Galiza. E fun e dixen algo próximo a isto:

Na miña percepción hai un bo nivel, homologábel con vantaxe para nós con outras producións críticas doutros espazos culturais. Cando falo de crítica académica en Galiza loxicamente estou a referirme a toda á que se produce, que non afecta só á produción literaria galega senón tamén á que se fai noutras linguas e noutros lugares. Un ensaio crítico feito aquí sobre Keats, sobre Leopardi ou sobre narrativas fílmicas brasileiras é tamen crítica galega. Ás veces isto non se percibe con claridade por parte da maioría. E engado outro matiz: ese bo nivel técnico considero que está pexado por unha condición inercial na que inflúen aínda en exceso os restos do paradigma estruturalista e prácticas de vella escola filolóxica. Existe unha especie de “vangarda crítica” que se liberou desa condición, pero non consegue constituírse en referente e ten escasa repercusión social, basicamente pola ausencia de operativos dinámicos de axencialidade. Tamén porque en xeral vivimos tempos de “silencio administrativo”. Quero dicir: tendo as dimensións que temos, é raro que alguén conteste; raro que alguén conteste nun sentido orientado ao diálogo e a un razoamento sen exceso de paixón, sen rizoma egótico e sen apelar nalgunha altura da discusión ao seu específico sétimo de cabalería (refírome ás conviccións profundas e aos copartícipes nesas órbitas).

Logo quixo saber Ó.I. se a teoría de sistemas e as que sinalou como outras clínicas desenvolvidas a partir dos anos 90, entre elas a teoría dos campos sociais, non condicionarían en exceso o curso das investigacións na academia galega. Eu formulei o seguinte, máis ou menos:

O peor que lle pode pasar a unha alternativa teórica é resultar trivializada e divulgada por quen non a entende e non se molesta en estudala. As teorías bourdianas e sistémicas chegaron a Galiza, arredor de 1990, con máis forza e repercusión que a calquera outro lugar da Península Ibérica e case diría que de toda Europa. Porén, os seus ecos divulgativos acabaron por afogar en alta medida o corpo conceptual e analítico, de xeito tal que se produciu unha especie de adaptación simplificadora que ten o seu expoñente máis visíbel na igualación entre “campo / sistema literario” e “literatura nacional”. A día de hoxe é complicado desmontar ese erro, tanto no mundo intelectual coma no dos lectores en sentido amplo. Para min, por exemplo, é moi sorprendente escoitar algúns escritores de prestixio sinalar que eles non pertencen ao sistema literario, como se iso fose unha opción, como se iso fose semellante a darse de alta nunha cátedra de mus ou na adoración nocturna. Pero máis grave ca iso é a renuncia a estudar a esfera de novos problemas que esas teorías sinalan como fundamentais, algúns deles con forte repercusión cultural e política, mesmo no eido identitario. Penso nos repertorios, na dominación asociada ao que se coñece como “gusto”, na homoloxia entre campo cultural e campo de poder ou nas transferencias sistémicas (movementos entre posicións centrais e posicións marxinais nun sistema dado).

Despois falamos algo de ProTexta e dalgunhas outras iniciativas en marcha no xornalismo do país, non exactamente das que se vinculan coas cabeceiras de maior difusión. Óscar Iglesias valoraba que nalgún sentido había aí un renacer da case desaparecida crítica midcult. Pensei que tiña razón e así llo dixen:

ProTexta, tanto na etapa de Iago Martínez coma na actual de Ana Salgado, e algún outro proxecto en marcha configuran a evidencia de que a crítica pode ser un exercicio intelectualmente digno e pode constituír unha intervención social e politicamente útil nunha cultura como a nosa.

Ó.I. pasou de seguido aos defectos atribuídos á crítica xornalística. Preguntoume se me parecía a min que a benevolencia era o peor de todos e lembrou algúns dos postulados teóricos de Xoán González-Millán. Lembro dicirlle que non, que para min a benevolencia non é o peor defecto da crítica. Continuei logo:

O peor defecto da crítica é a caída no desleixo intelectual e no acomodo a supostos valores locais ou universais de tipo estético e sobre todo político. Un deses acomodos é sen dúbida o promovido en aras dunha cohesión social pensada como horizonte. O que González-Millán estudou como “nacionalismo literario” ten moito que ver con eses procesos lexitimadores que ás veces son lidos como benevolencia ou amiguismo. Con todo, unhas veces é a nación o referente sobrepuxado en termos de metro-valor e outras será unha ideación alternativa, incluso con aparencia máis neutra que a que convoca o concepto de nación.

Despois pasamos a falar das fronteiras entre a produción literaria de éxito e aquela outra que Ó.I. identificou como “literatura de risco”. Mencionou algúns excesos avaliativos e algunhas correccións metacríticas deses excesos de enxalzamento esaxerado de determinados textos, case icónicos nalgún momento do pasado. Despois na reportaxe, apareceu unha mención expresa ao dito por Xesús González Gómez sobre Crime en Compostela, presentada no seu día coma fundacional para certa literatura case de quiosco. Ocorréuseme responder algo como isto:

Penso que en culturas como a galega levamos vantaxe nese campo a outras xeoculturalmente próximas a nós, tanto no noso continente como máis lonxe. É probábel que iso se deba á ausencia dunha fagocitación burguesa culminada ou completada da idea de valor artístico. Con todo, neste terreo nunca se pode dicir que haxa nada definitivamente gañado. A escola é un campo de batalla en relación co consumo de obra literaria de éxito / de risco. Interpreto que o principal de todos.

Logo derivamos á converxencia entre crítica e mercado. Óscar Iglesias mencionou que ao mellor a medra do mercado editorial estaba a condicionar a independencia dos críticos. Entón dixen:

Para min é inapropiado cuestionar en termos obsesivos a independencia da crítica e hipertrofiar esa nota por riba doutras máis relevantes. Non existe independencia na crítica e non existe tampouco tal cousa en ningunha outra actividade humana. Hai redes, hai conexións, hai fluxos, hai interdependencias, hai reparto de capital, hai conflitos e cousas en xogo. En suma: hai campo e hai sistema.

De aí fomos á recentemente creada Sección de Crítica (ou sección de crítica, a min tanto me ten) da Asociación de Escritores en Lingua Galega e aos recentes Premios Nacionais da Crítica outorgados a Chus Pato e a Marcos Calveiro (creo que en realidade, na realidade oficial, non se chaman así senón simplemente “Premios de la Crítica”, pero xa se sabe que en canto se abre o campo X ao Estado enteiro enseguida comparece, con total naturalidade, o de nacional, así que todo o mundo empeza a usalo, basicamente para marcar terreo e prestixiar o tamaño; tal retrouso, en cambio, irrita e epitelio dos españois ben nacidos cando o uso se aplica polo outro nacional, polo que ten un sentido diferente sobre os límites dos seus afectos). Óscar Iglesias lembrou que antes, na esfera galega, eses premios eran decisión dos críticos do país integrados na Asociación Española de Críticos Literarios. E mencionou, como logo se vería, e aínda se ve, na páxina mencionada do xornal, que para algúns quedaban demasiadas dúbidas no aire a propósito do sistema de votos habilitado pola AELG, en particular sobre o feito de que exista unha suposta proximidade excesiva entre críticos e escritores. Preguntoume Óscar Iglesias se eu sabía como era exactamente o sistema de votación, e en particular se podía darse o caso de que un crítico que tamén fose poeta ou narrador se votase a si mesmo. A este respecto dixen:

Esa dimensión dos premios é a que, en termos intelectuais e directamente persoais, menos me interesa de cantas se atribúen á crítica literaria. Nunca formei parte de xuris literarios (cunha excepción moi menor nos anos 80) e procuro absterme de participar en calquera votación dese tipo. O cal, como é lóxico, non significa que me pareza mal que outros colegas diriman premios. Nin me parece mal nin me parece ben. É algo no que non me paro moito a pensar (agora fágoo máis, talvez porque tamén me ocasiona algúns problemas e malentendidos e porque demanda de min xustificacións ou matizacións). Por tanto, malia pertencer á Sección de Crítica da AELG, sei bastante pouco sobre os mecanismos polos que se me pregunta. En calquera caso, creo que existe un avance importantísimo nos Premios da Crítica. Polo menos, deixaron de ser os Premios do Crítico. E iso a min non me parece pouco.

[Fotografía de Anxo Iglesias que ilustrou a reportaxe de El País da que se fala. Máis abaixo, Tres estudos de cabeza humana (1953), de Francis Bacon]

Terceto atopado nun Citroën

30 de Marzo de 2009

Por conduto malabar, chega a nós unha rectificación dos tres versos de peche para o soneto interruptus do outro día enviados polo ínclito lírico tudense Artemio P. Canorrio, cuxos ancestros por parte de nai chegaron hai cinco xeracións de terras sardas, vía marítima, ignórase exactamente con que propósito. Malia a calidade xeral das achegas recibidas para o que en orixe non era concurso de ideas senón simple astrinxencia palatal do autor do texto —e debe indicarse expresamente, tamén malia o prodixio rupturista métrico-rimante perceptíbel no estro inxel mas invulgar do vate togado Iacopo di Reccatello, alquitara a súa na que destilan, pinga a pinga, verso a verso, uvas petrarquistas de alta escola hispalense con delicados taninos alvariño(sic)-mindonienses—, o xuri, reunido nun taxi Citroën C4 Sedán, atopa de xeito inexplicado un sobre con remite do devandito Sr. Pérez Canorrio alí no chan vehicular, como se conta!, un envelope pisado, desairado e obliterado por clientes anteriores, dirixido a Lándoas & Asociados. Aberta, en consecuencia rauda, tal misiva, e contrastada inter pares a aquilatada contundencia épico-ilírica daquela maxistral execución, non exenta de pulsión profética, de impares hendecasílabos esdrúxulos (impares pola orde, pois en realidade son dous, os esdrúxulos), o xuri, integrado por tres destacadas plumas locais da parte esta das Mariñas dos Condes, en plenitude de faculdades gustativas e sen mediar inxesta ningunha de substancias delicuescentes do xuízo estético nin outra caste de mecanismos compensatorios por débitos cruzados non impropios, todo hai que dicilo, da vida trobadoresco-institucional, o xuri, digo, dicimos!, decide por maioría de tres cuartos (o taxista acabou sumándose e non se considerou dolosa para as musas a súa proposición), decide, dicimos, outorgar o I Premio Completa un soneto e pasa unha fin de semana onde xa tiñas pensado facelo ao texto intitulado “Terceto atopado nun Citroën”, o cal resultou ser obra do eximio vate e profesor reformado de Tui, don Artemio Pérez Canorrio, da xeración dos Fastos Edelweiss. Complétase así, xa que logo, até o catorceno límite natural o soneto de marras, que fica agora para os séculos vindeiros deste xeito que se enuncia e publicita co obxecto de proporcionar coñecemento e lecer a case todos e todas, acaso coa única excepción dos utentes da celebrada colonia Eau d’Été, tan popular na Cidade das Burgas desque a Deputación a introduciu no pack de felicitación das tradicionais festas de Natal, a carón dun bocal de trombón usado e un par de condóns benditos polo bispo coas inopinadas siglas PPPP, trasunto posíbel segundo algunhas obscenas e reviradas mentes da fortaleza viril de non sabemos que militancia baixo que clase de estímulo carrexo-electoral [Dise isto en Betanzos dos Cabaleiros, a tal de tal de tal, asinan… (ilexíbel) tres sabios locais e un taxista que vive na Condesa]:

Demandas, oh Feijóo, o transo breve
do outro que che ocupa o Monte Pío,
e advirtes que non toquen nin un fío
das teas e enxovais que aquilo leve.

Remoo na memoria o mesto prebe
das
últimas funcións do teu plantío
de saldos e mercés que esquece a plebe
agora que
o estipula o vocerío.

“Negoocios son negoocios, meu ruliño”,
apréndenche os mentores ideolóxicos
que saben de enerxía máis que o Miño.

Lanzáronte á carreira, ornitolóxicos,
seis corvos camaradas do Mesquiño.
Os froitos han de ser teratolóxicos!

[Taxi!]

O doutorando Mario e Mr Regueira

27 de Decembro de 2008


En Inquisiciones repite Borges o latinorio de que “no hay tal yo de conjunto”. En El hacedor, exactamente en “Borges y yo”, é onde sae aquilo de que “al otro, a Borges, es a quien le ocurren las cosas”. Non lembro onde reitera que hai un Borges que recibe os premios e outro que contempla eses momentos na distancia, co aceno grave e alleo que tamén adoita amosar Mario Regueira nas fotografías que del circulan. Outras veces deixa ir a un lado as cervicais, Mario. Asoma entón a tenrura, o tacto gráfico, a contrateoría, a moi pasaxeira cesión á complicidade da que fuxe por descrer el das vías rápidas e porque sabe que escribe ben, que o outro escribe ben. Sería esaxerado afirmar que a nosa relación é hostil. Díxoo Borges ou dío Regueira? Vén sendo bagatela porteña a macana toda dos dous Borges diante dun Regueiro a combater contra si mesmo, en desigual kata literaria? Mario Regueira acaba de perder o premio de poesía Johán Carballeira. Pero nin se inmuta. O rosto permanece quieto, como naquela Persona de Bergman, como en case todo Bergman. Dálle igual a Mario perder. El perde e o outro gaña. Así é a vida literaria. O título que lle levou o pulso, Blues da Crecente, macanudo!

[Na fotografía, o outro]

Aquel libro escrito en Reboredo

16 de Decembro de 2008


Vaia. O vello e eu xa andamos por Google Books da man. A sensación é de estrañeza. Alegría? Non. Polo menos de entrada e acabado de saber de xeito casual, non. Escribín aquel libro con man solta, con soltura quero dicir, en poucos meses. Logo veu o ano Dieste. Daquela, 1994, non había blogs, pero xa a xente rifaba ao autor polo exceso de discurso, esta facundia. A algún colega ofrecinlle, non con ese libro pero si con outros daquel tempo, despezar o sobrante e deixar a prosa no esencial, que como máis dun saberá (en particular algúns recensionistas) son as lapelas. Vendérase moi ben ese RDeasOLG, lapelas e exceso colateral por xunto. Nunca pensei que se puidese gañar cartos con aquilo. E gañei algo, como unha nómina se tal. Mesmo chegou a ser finalista o libro do premio nacional da crítica de aquí e (case?) do premio nacional de ensaio de acolá (ai, se eu non tivese tan mala memoria para os adaxos e as contas…). Mas a tiraxe fora enorme. E os xuris probos.

Hai dous ou tres anos dixéronme da editorial que o descatalogaban, que se quería exemplares, que o resto iría a un purgatorio. Quixen. A monografía aínda non chegara á maioría de idade. Tiña apenas doce anos, na práctica non fora presentada nin lida no sistema, ou en sociedade, como diría aquel pensador, aquel vicetiple rouco-cómico que pola hora da nacencia de RDeasOLG silabeaba xa ao público os iniciais embustes do primeiro goberno aznarí. En fin, que con eles, cos libros sobros, fixen unha torre e nela morei uns días de hai dous anos. Até que pasou o impo, até encher o lacrimatorio que ela me pasou acolá pola parte da fiestra baldeira. Agora, coa crise do tixolo, non hai torre. E a palabra é gratuíta. Hei falar cos detectives que van ás vodas. Igual, con iso, abonda para pasearmos o río. Non si, vello?

[A foto de Rafael Dieste tomouna Javier Alfaya, pode que mediados os anos 70]

O xeito de Freud

15 de Decembro de 2008

Un xuri integrado por Miro Villar, Antía Otero e Francisco Souto decidiu o ano pasado outorgar o XI Premio de Poesía Johán Carballeira ao libro O xeito de Freud, de Carlos Lema. O volume, publicado por Espiral Maior, vén de aparecer nas librarías hai un par de semanas.

Ignoro se houbo moita competencia á hora de asignar o premio, se houbo outros libros do nivel e interese desta primeira entrega poética de Lema, pode que si; pero en todo caso carece de risco indicar que o xuri acertou á hora de poñernos diante dos ollos esta forma de escrita, esta lúcida e oportuna forma de facer poesía, nova e á vez vinculada cunha certa tradición na que considero moi conveniente seguir incidindo e investigando.

O poeta non oculta algunhas das súas referencias literarias, as súas lecturas. No libro están Montale e Ashbery, están Kafka e Proust. Podían estar tamén mencionados Antonio Gamoneda e Manuel Vilanova, ou Álvarez Torneiro e Paulino Vázquez, e tamén Nuno Júdice, Carlos Penela, Helena de Carlos, Wallace Stevens…, que sei eu. Esa parece ser a liña, a da meditación, a do regreso ao lugar mediante unha discursividade máis gráfica e diáfana nas secuencias e nas tácticas (partes I e III) e menos lineal na parte central do libro, que dá título ao volume enteiro e ceiba o ritmo dunha sintaxe que medra a prosa, a ensaio sobre o que foi vivir, a esa errancia tamén freudiana, e a un despois do léxico lírico e do seu suxeito, ou a un adeus ao poema. Poemas adiados, pois. Ben por soporte nunha montaxe de planos de gramática compartida, ao xeito de “Humus”, poema de poemas, ben por desprazamento centrífugo de todo eixe poemático, de modo que os xiros da dicción deixen imaxinar e lembrar (vida, textos, instantes, tacto) sen fixación de órbita previa ningunha. Interesoume sempre moi a fondo esta clase de aposta, entre nós imprescindíbel aínda que sexa só como contrapeso doutras exploracións tamén necesarias —acaso— no tempo aberto hai trinta anos. Esta poesía en verdade libre que decide prescindir de todo exceso, incluído o fónico, e que razoa o sentimento, ou explora a perda, e calibra o oficio, sen alzar o verso.

[Fotografía de Carlos Lema na Editorial Galaxia]

ps. Falo con Carlos Lema. Recupero con el unha cita dun texto publicado no último Grial: “o movemento que inicia a poesía, que inicia o texto poético, é o movemento de retirada, de avance cara atrás, cara ó que quedou postergado. O tempo postergado é o tempo da poesía: a duración”. Naturalmente, isto vén de Spinoza e Lévinas, observa antes de engadir: “interésame a poesía como linguaxe que permite amosar a disposición en camadas do tempo, tamén a poesía como evasión da Linguaxe” (17 12 2008).

Calidade literaria

28 de Setembro de 2008

No debate arredor do Garcés houbo tamén unha corrente freática que non hai que esquecer para unha análise cultural como a que estamos a constituír. Refírome á cuestión da calidade literaria, particularmente en relación cos premios. Sorprende a recorrencia desproblematizadora a eses parámetros e a conceptualización persistente da calidade en termos xa algo resesos.

A calidade non é algo que se mida con ningún aparato, nin sequera cos fornecidos pola vella ou a nova retórica, pola vella ou a nova estilística ou calquera outra plataforma que se queira considerar. A calidade, deixando á marxe a dimensión técnica do produto artístico ou literario, é a resultante dun acordo socio-semiótico proxectado ao público e ao mercado a partir dunhas certas bases de intereses compartidos, bases case sempre conxunturais e bastante dinámicas a partir da modernidade. Sainte-Beuve e a tropa toda dos critiques par excellence deixaron de habitar entre nós para sempre.

Algunha exemplificación será oportuna. O acordo que chamo socio-semiótico, en certa altura do proxecto de construción nacional galega consistiu a penas na adopción do galego como vehículo de comunicación textual, procurando a ampliación a rexistros e temas inicialmente desatendidos. O acordo socio-semiótico noutra altura do proceso (poñamos primeiros 80) foi o avance e profundización nos rexistros culturalistas da poesía de noso. Pouco despois, o acordo derivou a outro terreo que podería formularse como desprazamento á narrativa, con implicacións obvias tamén para o labor de poetas e xente de teatro. Etc. Os premios acompañaron ese proceso igual que os gastadores de infantería acompañ(ab)an as procesións católicas de semana santa. Por prescrición da autoridade do sistema e por consenso ou tolerancia ideolóxicos.

Os xuris non dirimen sobre calidade (insisto: suposto un mínimo soporte técnico). O curioso é que a miúdo os integrantes dos xuris cren que esa é a súa función, razón pola que incorporan o habitus pericial á súa encomenda e pose. Os xuris, en realidade, dirimen sobre a oportunidade e sobre o axuste entre propostas recibidas e o estado do campo cultural. Dirimen sobre as posicións preexistentes (entre elas as propias, as de cada un dos integrantes do xuri) e as novas tomas de posición expresas nas propostas presentadas a concurso. Por adamismo, por cinismo ou por despiste hai quen segue noutras coordenadas. Alá eles. Ala vós.

Na memoria feble deste analista, o mellor hendecasílabo do vello bacharelato franquista, o único que pervive e canta aínda o seu ritmo heterolóxico nas matinadas en bruma, é este: “logaritmo y logaritmo se van”. Dialéctica, identidade e diferenza, isotopía, tensión amor-morte, materialismo, obliteración da sentimentalidade vacua, desmetaforización, outredade, espellos en ecuación, síntese histórica, impugnación do suxeito lírico, mutis escénico, distancia épica, metafísica menor, (homo)erotismo, escatoloxía, pulsión hormonal, clímax… Uff! Propoño, en fin, que nos relacionemos dun xeito adulto e consciente coa calidade e co xeito de premiala.

Debatir e reconsiderar

27 de Setembro de 2008

En xeral, os debates literarios que vivimos até agora, antes da blogosfera (A.B.), adoitaban vir lastrados por dúas notas. Primeira: a inscrición en cenáculos ou a redución a broncas fortuítas tamén en espazos limitados (unha das últimas foi aquela do cal vivo nun encontro de escritores), o que traía consigo que as informacións transcendían de maneira nesgada e adoito incompleta. Segunda: a falta de inmediatez nas respostas, a ausencia diso que en teatro se coñece como diálogo estíquico (interacción, frases curtas, interrupcións, axustes rápidos, retruques…), tantas veces xerador de tensión dramática e de autoafirmación dos personaxes pero tamén de reaxuste das posicións previas.

No debate desta semana sorprenden algúns aspectos. Ás veces resulta interesante afastarse e ver. E iso foi o que intentei a fin de analizar ou incluso estudar as numerosas intervencións habidas, en xeral cun nivel de argumentación moi salientábel e tamén cun grao de eficacia nos movementos de posicións en verdade notábel. A causa que activou todo isto, os cambios no tipo de debate e nas funcións que tacitamente atribuímos a esa práctica, non hai dúbida que proceden do feito de estarmos a consolidar entre todos a era D.B. (despois da blogosfera), caracterizada agora pola apertura e a xeralización do discurso e o combate dialécticos e, en segundo lugar, pola adopción mental dos usos estíquicos do diálogo. Queda atrás, dalgún xeito, o diálogo de salón. Alárgase a ágora e evítase de vez o ritmo maiéutico, toda guía, toda xerarquización das voces. Resulta apaixonante observalo. Gorentoso.

Reflexionei hai uns días sobre as vellas bases dos vellos premios de noso. O esencialismo na concepción das formas. Todo iso. Agora desexaría regresar aos puntos que xa tocou a xente no blogomillo. Está todo dito? Coido que si, que todo está declarado e todo está contemplado: a noción mutante de autoría, a condición inestábel de texto (in)édito, o anonimato e as plicas, as atribucións dos xuris, o estatuto legal e textual do blog, a peculiaridade da reescritura, o respecto á legalidade, o papel das institucións convocantes dos premios… O que engado son apuntamentos menores.

O que máis me sorprendeu do asunto foi o claro que o tiñan a inmensa maioría das persoas que interviron, cando para min resulta evidente que se trata dun caso de gran complexidade por unha serie ampla de motivos (os mentados e algúns máis: p.e., a autoría múltiple dun texto aberto á construción plural). En segundo lugar, chamou a miña atención a necesidade que moitos tiveron de amosar ou suxerir unha relación de amizade ou de trato diverso con algún dos dous poetas en litixio (sobre todo, moi sobre todo cun deles), así como a consideración non expresa de circunstancias persoais para dirimir a xustiza poética acaída a este nó. En terceiro lugar, pasmei coa comparecencia de peritaxes e coa apelación crecente a esta clase de informes técnicos; pasmei para ben polo que supón de entrar nunha fase menos marcada polo “desinterese” (Bourdieu, Figueroa…), iso malia estar bastante lonxe da maioría das conclusións técnicas publicadas. Catro: fiquei confuso coas derivas morais e coa apelación a vellos códigos de conduta. Cinco: celebrei que algúns discursos mudasen os matices e aínda, algo, os fondos das análises de partida.

Entendo, en fin, que o debate, este debate D.B., demostra que hai vimbia para a constitución dun campo literario peculiarmente autónomo, que o capital simbólico ten prezo, que a feira está viva. Gocemos!

Ars canendi, ou gabias baixas

27 de Setembro de 2008

Andei onte á tarde por Fonseca. O PEN Clube facía entrega dos Premios Rosalía de Castro a Álvaro Mutis, Jon Kortazar, Joan Margarit e Mia Couto. A Universidade de Santiago de Compostela sumouse á ocasión e o reitor Senén Barro entregou a Medalla de Ouro da institución ao novelista colombiano. Interveu como mantedor do acto Luciano Rodríguez, da Universidade da Coruña, con presenza e palabras tamén da conselleira Ánxela Bugallo. Copresidiu Luís González Tosar.

Deixo á marxe o ritual laudatorio e os discursos de xorne oficial, requintados de máis por momentos. Tamén a pouco sobria intervención do violinista, que debera interpretar con menos ímpeto e máis oficio a “Negra sombra”. Falo xa dos discursos dos galardoados porque é para o que abro agora o blog.

Kortazar, que pechou a rolda con emoción e oratoria de lei, estivo exactamente no seu papel (algo, como se verá despois, non tan doado). Falou do seu ingreso como lector no mundo das letras, soñando xa daquela a ponte de palabras que el contribúe a erguer desde hai ben anos entre as literaturas vasca e galega. Unha ponte pouco transitada, engado eu, que na memoria do profesor da EHU anota como pedra baselar unha mesa redonda de comezos dos anos 70 en Bilbo, con intervencións de Manuel María e Gabriel Aresti e con boura na sala.

De Joan Margarit, interesante poeta non homologábel a J.V. Foix nin a Josep Carner —discrepo do suxerido polo mantedor—, ficaría coa actio. Voz magnífica de barítono dramático e dominio do xesto no atril para transmitir a forza do hermeneuta que pervaga nos textos. Margarit equivócase emporiso no intento de recondución da tradición central na que Rosalía bebeu, que non foi a inglesa. É interesante con todo apreciar o modo no que a súa localización persoal como poeta o conduce a interpretar os poemas rosalianos, a fértil concomitancia co que na tradición das poéticas da experiencia en lingua inglesa se vén resolvendo desde o século XIX. Margarit le Rosalía desde esa tradición. E a iso ten todo o dereito do mundo, xaora.

A Mutis e a Couto ignoro que lles pasaba pola cabeza na hora boba na que redactaron ou matinaron os seus discursos, se tal fixeron. Seguín tenso as súas intervencións respectivas, sincopadas con segmentos inerciais, anémicos, disparatados…, e outros agresivos. Con certeza, sen pretendelo.

Mutis, por exemplo, quixo cantar as excelencias de Cunqueiro pero non documentou a mínima enciclopedia persoal sobre o país que o agasallaba. Glosou así os galeguismos na prosa do Cunqueiro das Crónicas do sochantre e de Merlín e familia, libros lidos polo autor do Maqroll na casa duns amigos barceloneses (e Corneille, mestre, metería el galicismos no Polyeucte?). Couto, infelizmente intemerato e olímpico, falou de Antonio Machado, García Lorca, Juan Ramón, Celaya… e un algo de Rosalía lidos no Mozambique natal. Ars canendi no salón nobre de Fonseca. Non se actúa así na casa do anfitrión. Fracaso no cálculo e coido que na iniciativa en principio cordial do PEN. Deberan repensalo todo e esixir como pouco un chisgo de correspondencia e un par de consultas na Wikipedia antes de entregar a placa.

Bases fóra?

23 de Setembro de 2008

Moita información no Cabaret Voltaire sobre a retirada do Premio González Garcés de Poesía a Eduardo Estévez. Haberá que meditar e falar despois con autonomía sobre esa decisión e a consecuente promoción do libro de Xabier Lama do estatus de finalista ao de gañador.

Alén disto, Lemn Sissay saca novo libro en outubro, Listener. A capa, á que accedo hoxe, é, entre moitas outras cousas afortunadas, un azar e unha necesidade para pensarmos o Garcés e o resto dos premios literarios que se convocan no país. E no mundo, en realidade. Sissay nunca levaría esta clase de premios, ca! Non teño a man as bases do PGG, pero case seguro que falaban de versos (400, 600…), como case todas as convocatorias de premios de poesía. E verso é en verdade un concepto restrinxido, en desuso na praxe actual dos poetas, un concepto acaso antigo (iría moito mellor liñas, p.e.). Como tamén o é o de ficción ou o de drama/teatro. Por non falar dos premios de ensaio. Trátase de fórmulas que exclúen moito máis do que parece de aplicárense con rigor. Fórmulas doutro tempo, talvez do XIX. Malia iso os xuris non problematizan case nunca as preceptivas que munícipes, xestores e/ou persoas coa mellor vontade encamban a eruditos e lletraferits que acceden de boa fe a xulgar e comparar textos. Talvez porque sexa inusual que os xuris lean as bases? Non o sei. Ignóroo todo sobre estas cousas, con franqueza. Haberá que meditar sobre a retirada e sobre todo o que con ela houbo. Haberá que regresar sobre as bases vellas dos premios e intentar impugnalas en bloque e a priori, ou cando menos esixir para elas unha boa man de pintura. Noutro caso, como se berraba antes do asunto do muro: Bases fóra! E premios, maiormente, tamén!