retóricaArchive for the ‘’ Category

Educar a un presidente

8 de Setembro de 2009

 

celanova-casa-dos-poetasAnoto con brevidade uns apuntamentos relacionados cos acontecementos recentes de Celanova:

1) Algunhas persoas e institucións, tras unha longa fase de reflexión, tomaron a decisión de asumir as súas responsabilidades. Magnífico.

2) Algúns membros do séquito do presidente puxeron caras mentres escoitaban as “imprudencias” que Xosé R. Barreiro, presidente da Real Academia Galega, dirixía ao presidente da Xunta. Algunha prensa di que amosaban o seu malestar.

3) Algúns medios silenciaron ou ocultaron o acontecido. Outros operaron coa calculada diplopia empresarial que lles é propia. Outros magnificaron o significado do episodio. Por aquí está o combate.

4) Sobre os actos institucionais caben dúas clases de pactos tácitos. Óptase en ocasións por unha neutralización ritual do discurso (a fin de non dicir nada novo e de que todo fique en harmonización sonora). Óptase outras veces por elaborar un discurso de fundamentación incoativa: “propoñémonos facer tal cousa”. O que resulta claramente inapropiado e abusivo é empregar un acto institucional para agredir verbalmente determinadas conviccións e programas, en particular se se presupoñen abrazados por unha maioría do público presente.

5) A terceira opción foi a de Feijóo desque agarrou o temón do poder. Cunha especificidade: fíxoo en contextos moi definidos, os que teñen a ver coa política cultural e lingüística. De modo que nunha serie de actos institucionais de toma de contacto ou de celebración cívica e simbólica fixou como pauta vertebradora das súas intervencións afear en público certos compromisos, certas traxectorias, certos consensos, certas políticas. Feijóo subiuse a si mesmo, ao seu cargo, para rifar e agredir a quen lle petou, basicamente aos que non pensan como el, que en Galiza somos maioría, por certo.

6) O pasmo paralizante e irresponsábel de moitos en actos como os indicados non fixo senón incrementar a autoestima que en xeral padece de forma tan patolóxica coma irrisoria case todo individuo da especie humana que accede a cotas de poder relevantes (isto increméntase exponencialmente en casos de persoas intelectualmente capitidisminuídas e/ou hiperhormonadas, máis aínda se elas mesmas foran conscientes, nalgunha fase previa de mínima lucidez, da súa mediocridade mental e/ou moral; véxase o caso paradigmático de Aznar).

7) Educar ao príncipe posmoderno é de novo tarefa do pobo. Eu, modestamente,  estaba a consolidar entre os meus achegados a que iamos chamar “Columna Levante”, cuxo operativo principal consistiría en acudir a actos oficiais nos que se anunciase a plática de Feijóo ou do seu mariachi mediático-administrativo sobre materia cultural para, en plan bastante Gandhi, coller e erguer un a un de xeito educado e digno á mínima faltada do presidente, como nunha respectuosa procesión de caladiños, pero sen tambor nacional nin cilicio na virilla. É mágoa que Barreiro, nalgunha medida, fane a iniciativa ao activar —por fin— algo que malia todo o que se diga só as institucións son quen de activar. Ou non a fana e podemos seguir coa Columna Levante imaxinando que o exemplo cunde e que toda Galiza se ergue e se vai do salón?

8 ) Señor*s: Dignidade e forza contra a impostura! Sátira e firmeza contra a institucionalización da mendacidade e a alienación campante! Linguaxe contra o orneo! Érganse e ábranse se os insultan ou insultan ao país! Basta de contemporizar coa mediocridade, a falsificación e a angostura mental! Somos o que somos non por Marta Rivera de la Cruz nin polas levitacións de Farjas nin polas cotizacións empresariais (acolá) do conselleiro de Economía!! 

 

[Barreiro e Feijóo no acto de entrega á RAG do XXV Premio Celanova Casa dos Poetas. Fotografía de El Correo Gallego]

 

Buridán

6 de Setembro de 2009

 

manuel-vazquez

“Nadie quiere que le impongas un idioma, pero tampoco que ataques a tu lengua. Esa es la combinación de la que no sabe salir”. Iso di hoxe nunha entrevista Manuel Vázquez, secretario xeral do PSdeG, en relación co que o goberno Feijóo está a facer en materia de lingua e, de paso, en relación co que, seica, o BNG concretou na lexislatura anterior como modelo lingüístico co que eles, os ditos socialistas galegos, tiveron que apandar. Tamén di que o seu partido non ten nada que ver co nacionalismo (non di con que nacionalismo exactamente). E di que quere meter paixón na vida política e que van reforzarse porque saben que cousas fixeron mal e daquela van gañar e non sei que do modelo vasco e outros apuntamentos de literatura fantástica.

Quedemos co primeiro: deixando á marxe o que presupón aceptar inscribirse sumisamente no léxico do contrincante político (imposición e outros raros tigmotropismos en procura da medra gorda), deixando asemade á marxe o vaivén de indefinidos e posesivos (malia o cal a mensaxe fica clara), o que di Vázquez… que é?

Iso, que é o que di Vázquez en relación coa lingua hoxe en El País? Haberá alguén que o saiba? Por axudar no paradoxo, procedo á mirepoix:

1) Unha cousa é “un idioma” e outra cousa é “tu lengua”.

2) Hai idiomas que se impoñen e hai linguas atacadas.

3) O idioma que se impón ten que ser por definición alleo, nunca o propio. Pois non se pode impoñer o que xa é propio dun.

4) “Tu lengua” significa a túa lingua; nunca, por definición, outra allea.

5) Daquela que? En que morea xantamos, Pachi? Áteme esa mosca polo rabo, ho.

 

[Manuel Vázquez, líder do PSdeG, na foto de Andrés Fraga que incorpora a entrevista de El País de hoxe]

 

Materiais para unha clínica da alienación

19 de Xullo de 2009

 

feijoo-con-varela

Avancemos algo na análise de onte. Sempre é importante coñecer que é o que di aquel contra quen queremos intervir dialéctica ou politicamente. E ese traballo ás veces non se fai, por desleixo ou por aborrecemento coas razóns dos demais. Esa é a motivación que, con sentido político, me leva a fornecer algunhas ferramentas retóricas con compromiso didáctico. Fágoo no arquivo que propoño para relermos o discurso do Presidente Núñez Feijóo no Consello da Cultura Galega o pasado 9 de xullo. Quen sabe se tamén para facer prácticas escolares cando chegue o tempo. Porque os cidadáns e cidadás, os maiores e os menores de idade, debemos coñecer cara a onde nos queren levar. É unha obriga civil estarmos ao tanto diso.

E a análise do discurso tamén serve para eses mesteres. Serve, por exemplo, para mostrar que un pretendido discurso sport de defensa do cosmopolitismo e de rectificación das políticas culturais de base identitaria pode ser intelectualmente vacuo e perigoso en termos sociais e políticos alén de innobre e malintencionado na utilización das citas e das fontes ou autoridades que se suxire refrendarían a posición propia, cousa que no discurso Feijóo – Varela non se dá, non se dá case nunca, como eles saben perfectamente. E non só a propósito de Villares. Tampouco existe correspondencia entre o que Milan Kundera di en Le Rideau (2005) e a oposición provincianismo – cosmopolitismo tal como é construída no discurso de Feijóo. E o curioso é que Kundera é xunto con Villares a autoridade que o Presidente habilitou como fundamento basal do discurso sobre o que el entende por cultura e identidade. Pois ben, nin o pensamento de Villares está representado só coas citas que del se toman nin Kundera di o que Feijóo semella adxudicarlle, ese estrafalario argumento segundo o cal o cosmopolitismo radica en instalarse noutra lingua e noutra cultura. Kundera nin di iso no capítulo titulado “O provincianismo dos pequenos” nin tampouco no titulado “O provincianismo dos grandes” (por que Feijóo se referiría no seu argumentario só ao sinalado no primeiro e non ao sinalado no segundo?, por que será?). E algo máis: Kundera despreza a noción e a voz Mitteleuropa, a usada por Risco, segundo pode lerse en varias das súas obras e entrevistas. De modo que esta clínica da alienación ten unha vía en paralelo, que non me parece esaxerado describir como unha clínica da terxiversación. Nada sorprendente, concedo, para quen escoitou falar a Feijóo do parque móbil da Xunta de Galicia ou da imposición lingüística do galego no noso país.

A análise do discurso serve tamén, por exemplo para elaborarmos a cartografía dos valores que o PP e o Goberno actual, e con eles todos os seus valedores financeiro-mediáticos, postulan para nós, cidadáns e contribuíntes galegos. O documento que se pode descargar aquí ten un obxectivo non tan humilde, por tanto: ver como se constrúe o discurso cultural do poder galego, cales son as súas ideas-forza, qué é o que propón. E a partir de aí, o arquivo e as anotacións pretenden levarnos á reflexión sobre os mecanismos acaídos contra esa intervención da dereita nacionalista española na esfera cultural (e insisto en algo básico que outras veces incorporei neste blog: a cultura é máis que a lingua, moito máis que a lingua; a cultura é máis que a literatura, moito máis que a literatura). Unha intervención que no plano epitelial é equivalente, en efecto, a un perezvarelismo con foulard, pero que no fondo aspira a un avance sen volta atrás nun proceso estúpido e irresponsábel de alienación e destrución cultural que nin sequera é compartido pola totalidade dos dirixentes actuais dese partido, nin moito menos polas súas bases e votantes. O seu é un proceso con operativos estratéxicos doutro tempo que xa non se usan en ningún sitio. Porque estes gobernantes, alén de cínicos e insensatos, son bastante iletrados.

Hai que paralos. Imos paralos.

 

[Continuará nesta pantalla en forma lacónico-aforística. Moi en breve]

Cortadoría

6 de Xullo de 2009

 

corta

Hai algo de patafísico, creo que non aínda plenamente de oulípico, na concepción da política por parte da nova administración galega. Algo que se asemella ás holorrimas: construcións seriais que soan igual ou case igual pero que din cousas diferentes, bastante diferentes!, totalmente diferentes!! Holorrimaren caetanamente: silabeo e fraseo detrás de todo, sport, moi sport e ponible, como xa en Alphonse Allais. A vella arte cisoria medieval. Cortar sílabas, entrecortar dediños ou mans á talibana, tallar ou reducir cabezas á moda xíbara pero cun punto de anestesia, aos poucos e sempre cun sorriso no morro. Hoxe caes ti, mañá esoutro nacho, a semana que vén tal programa, así até a capitulación final deles, desmembrados, escorrentados. E é que non hai cartos porque os bífidos activos espirriados liquidaron os orzamentos en tres meses. Repitan comigo: “li-ber-da-de”. E todo ecoa nos corredores do poder caetano: “bi-ver-da-de”. A biverdade! A biverdade bilingüe e bimembre. Ostitú! Eis a aletheia da hora nosa, mon dieu!! Como xa no cristal de Campoamor? Equilicuá, pero máis alá, máis alá, coleguiña!

Ilenia Ducombe, agora traballando en Wuppertal, no sushi-bar do Institut für Klima, remite dúas holorrimas de seu, non moi doadas de traducir ao galego, tamén é verdade. A primeira en tres movementos (explora-torio, minxi-torio, limina-torio). A segunda en só dous movementos (inspira-torio, expira-torio). Mentres a primeira composición foi lida pola hermenéutica sushi como impromptu relativo ao feito biográfico de Ilenia ser belga de orixe (e padecer en consecuencia continuas deslocalizacións laborais e identitarias), a segunda apuntaría con claridade a unha retrospectiva ludo-vitalista do turismo sexual feminino na idade madura tirando a senil, feita aquela baixo prisma decúbito supino (agosto e mar Caribe na memoire), o que xustificaría tanto a metaforización da aparataxe muscular que sobrevén ao suxeito lírico (a caniza invocada) como o punto climático terminal (interxectivo pero pos-tónico, sen perda da compostura antes mencionada). Reprodúcense xa:

  

I

 

Adú Ana?

Adúa na

aduana.

 

II

 

A idade mecaniza a doca?

Ai, dádeme caniza ad hoc [aaah!]

 

  

   

Movemento de terras

26 de Abril de 2009

En tempo de tribulacións, facer mudanza. Iso é, contra o que dixo Íñigo de Loiola. Porque nel pesaba o nome cambiado, o ardor guerreiro do ignatius escollido pola súa universalidade (o lume está en toda a parte) en contra do antropónimo vasco, e en cambio nun o que pesa é o significado do nome propio, Artemio, o intacto, o tipo puro que se adapta pero é intocábel. E niso andamos. Movéndonos. Premovéndonos. Noli me tangere pero botádeme unha man, comentei.

Brétemas, que acaba de facer no Faro de Vigo unha lúcida análise do Prontuario Feijóo para a Eterna Permanencia, mudou de Blogger a Blogaliza hai dous meses e recoñece estar satisfeito polo cambio. Tanto que suma a súa voz, como hoxe facemos nós aquí, a prol dun movemento coral, como na operística romántica, como no Guillaume Tell de Rossini, pola independencia do canto. Saudemos pois o Blogaliza 2.0 e vaiamos xubilosos onda os bosques de Uri.

De modo que si, ingresaremos na orde muxideira, no Groupe µ que argalla na retórica, na información, na comunicación e na semiótica. Ben axiña nesta pantalla.

[Na foto o Groupe Muuuuuuu en 1970]

In medias res (i)

5 de Febreiro de 2009

Alvéolos

Consideraba que o amor, ou para dicilo directamente, o erotismo, era antes que unha cuestión de atracción física unha cuestión fónica. Non de ortofonía nin nada semellante, por favor. Namoraba só, ou para dicilo directamente, notaba algo en todo o corpo agás nos xionllos, cando localizaba na voz das mulleres un punto de amarre fónico. Ás veces era a prosodia, outras a forza dos bilabiais, ou o timbre, menos veces algún asunto de morfoloxía verbal ou de campos semánticos baixo determinadas condicións de proximidade ou de efusión parótide. Porque hai quen ten usos lingüísticos completamente impredicíbeis baixo determinadas inflexións emocionais, iso sabémolo todos. Esa sorpresa, aparecendo, tiña unha forza eróxena inadiábel. De aí que fose tamén algo impetuoso cando existía esa clase de provocación, ou do que el percibía como tal. Ora que tamén podía funcionar como inhibidor sexual, o fónico-articulatorio. Había palatalizacións decisivas nese sentido. Non as aturaba. Eran como un escarapote no perineo. Tamén estaba a parte figurativa ou estritamente elocutiva, malia non ser a máis determinante. Comprobara unha vez, falando cunha loira do Ebro, o efecto fulminante da desaparición do amor, ou para dicilo directamente, dun principio inseguro de erección. El fóralle coa angulemia de lle preguntar por unha ruta entre tal e tal sitio, simple manobra de distracción cartográfica por xuntar dedos e cráneos. Poñamos que pola parte do río Cidacos, a ruta. Puro vicio. Ela contestou que había unha estrada “no excelsa pero hacible”. Foi o finiquito, malia os eles dela seren delicados na parte alveolar como nubes de abril no ceo de Verona.

[Fotografía tomada dun manual de biolingüística inaplicada]

Seme, impeachment, sangue, votos

5 de Xaneiro de 2009

Contra o que unha maioría da xente pensa, a retórica é hoxe unha disciplina ben viva. Non só como depósito dun saber antigo do que se ocupan algúns eruditos con caspa senón tamén como un repertorio dinámico de ferramentas argumentativas e suasorias. Demóstrano sen ir máis lonxe a linguaxe publicitaria e a comunicación pública dos políticos en exercicio (reitero isto, “en exercicio”).

Creo estar cada día máis seguro de que neste último campo se produciu un cambio moi importante de tendencia a partir do caso Clinton-Lewinsky. É como se todas as escolas de retórica activas no planeta decidisen mudar de manual a partir de entón (“entón” refírese ao impeachment por perxurio e outras imputacións, que vistas desde a perspectiva aberta polo 11-S semellan comparativamente ridículas). Decidisen, por exemplo, que antes que a versión argumentada da verdade o único que verdadeiramente importa transmitir a unha cidadanía reconfigurada a público é a capacidade de negar a evidencia. O máis chamativo é que a esa posición se sumasen de forma tácita sectores institucionais, mediáticos, xurídicos (!) e unha moi relevante maioría dese público.

No arranque do século XXI, e lido o asunto en perspectiva demoscópica, o mellor político é aquel que con maior convicción persoal saiba negar o que para outros —para os demais— é perceptíbel de xeito directo mercé aos sentidos ou á razón (perceptíbel mesmo de forma inmediata).

No básico, esa convicción persoal contra o evidente procede de dúas fontes: ou ben dunha fe cega no discurso propio ou ben da idiocia, dunha idiocia incluso mórbida. Creo probábel, non seguro, que aquela célebre intervención de Colin Powell perante a Asemblea Xeral da ONU antes da entrada en Iraq das tropas estadounidenses correspondía ao primeiro deses ámbitos. Igual, por certo, que todo o que agora deriva da crise económica mundial (tipos con autoridade técnica impuxeron un discurso-fe intereseiro sobre a realidade, sobre os feitos, tamén sobre a lei e o control público das finanzas; o discurso aguantou o que a fe inducida nos mercados; perdida esta, perdido todo). Polo contrario, creo probábel que unha parte non menor das declaracións que os medios publican en forma de entrevistas —a deportistas, famosos, ociosos, artistiñas, burócratas, intelectuais…— corresponden ao segundo ámbito (preguntas necias: respostas necias). E xulgo, en fin, así mesmo verosímil que unha figura en termos históricos tan improbábel como a de Aznar resulte dunha combinación inopinada deses dous inputs, cegueira e idiocia, a carón dun terceiro chamado ambición (ambición persoal, por suposto).

En termos retóricos, a negación da evidencia conleva unha consecuencia: que a actio (o xeito de presentarse e de “actuar” ao facermos público o noso discurso) se impoña con violencia sobre a inventio (o asunto pensado, o que se quere dicir, a consideración das probas vinculadas) e a dispositio (o xeito no que se ordena e se argumenta o asunto pensado). Oito anos con George W. Bush aos mandos foron definitivos nesa esfera inventivo-dispositiva. Houbo de feito unha especie de dislocación funcional da oratoria institucional, que incomprensibelmente resultou aceptada como praxe lexítima de terxiversación da verdade por unha maioría de produtores e consumidores de información. Ese é o caldo de cultivo da impunidade, unha impunidade que case chegou a albiscar o Clinton do falso testemuño e das trabas á acción da xustiza, pero que non perdurará no tempo en tanto praxe lexitimada porque acabará vencida en canto a democracia saiba reinventarse e os tribunais internacionais cumpran cometidos máis honestos que os que hoxe lles asigna o poder global.

Do anterior deriva que na política actual a narratio pertenza en moi alta medida á actio. E tamén que a argumentatio sexa xa materia plena desa actio abdutora, omnipotente. O cambio, estou convencido, é cultural. Difícil de corrixir ou matizar. Apoiouse de modo claro e oportunista no proceso aberto polo terrorismo islamista e nútrese da vontade occidental de reaxir contra a ameaza empregando armas de calquera calibre. Por iso, nestes días, a moitos non lles resulta raro escoitar dicir á ministra de Exteriores de Israel que en Gaza non hai un problema de emerxencia humanitaria. Por iso imos asimilando tamén que pechar Guantánamo será un proceso longo que Obama sabe xa que non poderá acelerar.

Tampouco resulta estraño, nin chega a percibirse inequivocamente como cínico —nunha escala infinitamente menor á anterior, malia ir referida igualmente á festa da democracia e ao sagrado calendario—, escoitarmos a Ibarretxe encaixar as súas non-narracións e os seus non-argumentos en pura actio que xesticula e remexe mans con cellas para velar a verdade sobre unha banalidade tan inmensa, vista contra o masacre de Gaza ou contra a tortura en Guantánamo, como a que poida caber nun domingo de marzo no país por el gobernado e mais no noso. A actio fica así limitada ao que noutro tempo se chamou cara. E pode un imaxinar, sen grande esforzo, a que poría o lehendakari se a xogada fose á inversa.

Como se fai unha homilía?

3 de Xaneiro de 2009

A estas alturas da película sei que haberá lectoras que pensen que ao blogueiro arriba asinante le acude una alferecía cada vez que ule ínfulas, kipás, solideos ou burkinis. E non é así, non é así, créase. Trátase simplemente de deixar atrás un lastre que deriva non tanto do documentadísimo feeling histórico entre igrexa(s) e poder(es) como da excesiva ostentación ritual e ideolóxica desa paixón e, en particular, das implicacións imaxinario-simbólicas que dela derivan como freo da historia en marcos como o científico, o xurídico, o político, o educativo ou o sanitario. Trátase apenas, por tanto, de pasarmos páxina nese capítulo, que diría o esgrevio empregado de Murdoch para o patio latino.

Hai un par de días falei da vacuidade intelectual na que adoito bambea o discurso de señores como Barrio en actos litúrxico-políticos como o da dita Ofrenda Nacional de cada 30 de decembro en Compostela. En boa sintonía retórica, o arcebispo non espera outra cousa do oferente que el/a mesmo/a se manteña en similar nivel intelectual e inventivo. Eis o pacto tácito da oferenda: unha especie de anestesia mutua. Non dicir case nada ningún dos dous fóra dos latinorios sabidos sobre o malo que é ser malo e o bo que é ser bo, ás veces ampliados aqueles a unha consideración sobre a iluminación que do apóstolo se espera para cadrar orzamentos autonómicos, evitar o botellón xuvenil na Quintana, mediar nalgún contencioso-administrativo co Altísimo ou emprender a ampliación da AP-9. Seguro? Seguro que só iso? Algunha das dúas partes sobarda o pacto, sempre con boas formas e sorriso pastoral, e deita por aquí e por alá algunhas pingas coercitivas caramelizadas como caritas perante un oferente civil xa en estado semicomatoso por non estar el/a afeito/a a tanto incenso e a tanto frufrú de casullas?

A Igrexa Católica organízase, sabémolo todos, como unha estrutura sólida e moi xerarquizada. Unha manifestación especialmente audíbel da xerarquía católica é a correa de transmisión discursiva que fai que un motu proprio, unha encíclica ou una carta apostólica percorran en cuestión de horas os estamentos todos desde o Vaticano até a última parroquia das fisterras do mundo. Iso garante que a voz papal, as súas análises e tomas de posición, resoen en todos os recunchos. Só se desmarcan diso algúns cregos, escasos bispos e case ningún cardeal. O arcebispo Barrio Barrio, como calquera outro dos que Ratzinger e Suquía controlan de preto, non se sae nunca do guión. E o guión consiste, no básico, en que baixo a aparente nadería anestesiante se vaia ensarillando un discurso ideolóxico que se corresponde punto por punto co pensado, máis ou menos infalibelmente, polo colega de Roma en termos de dogma e en termos políticos.

O arcebispado de Santiago de Compostela non pendurou aínda da súa páxina web o BOAS de xaneiro de 2009, no que axiña se poderá ler a homilía de hai uns días. Pero si temos acceso ao BOAS de xaneiro de 2008, co discurso correspondente ao 30 de decembro de 2007 (pp. 4-8). En poucos minutos de intervención —recoñezo que o da brevidade é un detalle— conto nove citas de textos papais (de dous papas naquela ocasión, Wojtyła e Ratzinger) ou bíblicos, alén de varias outras paráfrases e intertextualidades das que a SGAE nunca pasaría sen largar minuta. A encíclica Spe Salvi, que Ratzinger publicara só un mes antes, foi un dos fíos condutores fundamentais da homilía de Barrio 07. Como tamén o foi o discurso Ratzinger sobre o neopaganismo na homilía Barrio 08. Pero entre soster o báculo coa man dereita e manter as cervicais dereitas por mor da mitra, Barrio non ten xeito de marcar cos dedos en alto —ao babiolo gusto anglosaxón— as citas e pseudocitas que introduce. Por exemplo esta, tomada da encíclica papal xa mencionada: “El presente aunque sea un presente fatigoso, se puede vivir y aceptar si lleva hacia una nueva meta, si podemos estar seguros de esa meta y si esta meta es tan grande que justifique el esfuerzo del camino”. Se puede vivir y aceptar, o presente, se a meta é grande. Todo un programa vital, escatolóxico e político. Que é o de sempre, nin máis nin menos, Villarino. En fin, parabéns por chegar á meta!

[A presidenta do Parlamento, ou pode que aí simplemente Dolores Villarino Santiago, e o arcebispo de Santiago de Compostela, ou pode que aí simplemente Julián Barrio Barrio, en biunívoco arroubo o pasado 30 de decembro. A fotografía tómase do blog de Ana Bande, quen tratou igualmente este tema, o mesmo que Carlos Callón, Occam e seguramente alguén máis]

Ruritania, Sr. Blanco Valdés?

19 de Decembro de 2008


Antes de que algún día dos vindeiros escriba algo sobre o artigo amabelmente remitido por Roberto Blanco Valdés, querería falar con brevidade do limiar que hai tres anos escribiu Fernando Savater para o seu libro Nacionalidades históricas y regiones sin historia. A propósito de la obsesión ruritana (Madrid, Alianza Editorial, 2005).

Gustaríame indicar que neste debate imprevisto a propósito da cuestión da lingua, e en definitiva da cuestión nacional, non me move outra cousa que a declarada, desde os inicios deste blog, a propósito da finalidade priorizada: comentar textos e marxes de texto. E tamén, como indiquei no perfil inicialmente redactado para Blogger “baixar fumes”. Todos necesitamos que alguén nos baixe os fumes. De feito, considero que ese debería ser un oficio en alza na sociedade actual: o de rebaixador de fumes. Por saúde, só por iso.

Entón, pego neste asunto máis ben como observador e analista de discursos alleos. Aquilo da semioloxía aplicada, porque diso se trata, de ver como se articula un discurso e como se conxugan os significados para procurar certos efectos críticos, cohesivos, políticos. Performativos, en suma. Ou sexa, dirixidos a mobilizar unha determinada actitude social e ideolóxica de resposta perante un suposto ataque á identidade supostamente común. Non me move de feito en todo isto a procura dunha controversia antinacionalista. A min éme indiferente o nacionalismo de Savater ou o de Blanco Valdés, que ignoro se son homologábeis, pero que en calquera caso aparentan selo. Interveño lendo a dimensión pragmática e ideolóxica de discursos pretendidamente brancos (e non é un xogo de palabras, créase).

Aliás, eu mesmo non teño conciencia de intervir como nacionalista. Con franqueza, desconfío que o sexa, aínda que non faltará quen pense que o son. En fin, ese non é o asunto hoxe. O asunto é estoutro: como se constrúen os discursos que terxiversan a realidade? Centrémonos niso.

Tomemos, pois, o título do libro de Blanco Valdés (esquezamos o subtítulo, ou deixemos para outra hora a anotación sobre a obsesión ruritana). Observemos o mecanismo retórico que o título mobiliza, pero non quedemos no isocolon nin na néboa antitética, nin sequera na ironía que a algúns parecerá fina e a outros —entre os que me conto— grosa. Transcendamos dese nivel, abandonemos a esfera trópica e entremos nos termos reais da alternancia. Os termos reais da ironía de Blanco Valdés son ben coñecidos: o uso e abuso da expresión “nacionalidade histórica” para referirse a tres comunidades autónomas do Estado que antes da sublevación fascista contra a Segunda República someteran cadanseu estatuto de autonomía ao voto cidadán. Probabelmente, con certeza!, a aplicación do adxectivo “histórica” é burda nese marco. A min paréceme desde sempre, antes ca outra cousa, unha falta de imaxinación e de rigor lingüístico. En termos políticos, de ter ese uso, unha arma descargada, inocua, inane como vehículo de expresión dalgunha clase de distinción. Para min é obvio que ese adxectivo funciona entre a xente baleiro de calquera contido semántico-político: “histórica” aí, sen selo en orixe, virou a un pseudo-epíteto desprovisto de significado. É como dicir “nacionalidade T”, en definitiva. Aínda que T significa, e non hai por que esquecelo, “con estatuto votado antes do 18 de xullo de 1936”. Pero vale, T, sinxelamente T, ou Z… Ou pensa alguén por aquí ou por onde sexa que Castela, Murcia, Extremadura, Navarra ou mesmo Madrid ou o Val de Arán non teñen historia? Claro que a teñen, xaora! E claro que Blanco Valdés sabe que todos pensamos e asumimos que a teñen (incluído, por exemplo, Arzallus ou calquera outro daimon)! Quen vai ser tan parvo para negar iso?

Entón? O xogo de linguaxe do título do libro de Blanco Valdés, alén da relativamente lexítima operación comercial que presupón, consiste en principio en empregar a ironía só para desmontar unha suposta estolidez connatural aos outros nacionalismos (os diferentes do propio). En principio, digo. Porque é doado verificar cal resulta ser a descodificación común desa ludopatía, instada xa a voces desde o prólogo por ese señor que non escribe prólogos e animada desde espazos de opinión impresa e radiofónica con extraordinaria capacidade de convocatoria, inversamente proporcional por certo ao respecto á intelixencia da especie e mesmo á das súas específicas audiencias.

Insta ese título, e con el o libro todo, a pensar exactamente iso que todo o mundo está pensando: Blanco Valdés axita a escura ideación (performativa, ideolóxica, nacionalista hasta las cachas) de que os nacionalismos periféricos reclaman en exclusividade a existencia dunha historia propia e negan, correlativamente, non só a historiografía común senón mesmo que os outros suxeitos históricos presentes no territorio chamado desde hai algúns séculos (non todos) España posúan historia propia, teñan unha historia de seu. Iso é o que promove o título. Ou non?

E é xusto ese movemento? E leal á verdade e á realidade ese órdago, esa argucia? Esquiva a mendacidade como declaración de intencións e como epítome? Modestamente, penso que non. Diría incluso que supera a esfera do enredo lóxico-festivo dirixido á cohesión patética (no sentido etimolóxico deste último termo) da tribo propia e que penetra, non sen furor, no territorio do falaz, no límite exacto da manipulación.

Blanco Valdés elixiu para iso un magnífico portaestandarte. O prologuista Savater, en só tres paxinucas de nada, desenvolve estas notas: 1) dá pábulo incontinente á gracia irónica do título: todos temos historia, incluídos os que sempre a fixeron/-mos; 2) España entrou nun proceso de descuartización controlado polas burocracias locais e rexionais co obxectivo de obteren un privilexio legal (privilexio < “lei privada”) e desmontar así o estado de dereito; 3) o proceso reformador dos estatutos iniciais non interesa á cidadanía, interesa unicamente aos nacionalistas, “a quienes por definición no puede contentar porque su ideología consiste en buscar eximirse de lo común mientras que la tarea del Estado —de cualquier Estado de Derecho— es legislar para todos” (p. 14); 4) son minoría os nacionalistas que aspiran á independencia, “aunque vivan de suspirar por ella en la cordialidad etílica que sigue a bodas y bautizos” (15); e 5) os nacionalismos aspiran só a “acorazar su caciquismo contra cualquier ingerencia del Estado” (15). Non se pense que escolmo o groso e que oculto algún apuntamento de cordura patente. Non, non é iso. Trátase só de que ese é o pensamento de Savater, aínda que debo aclarar que o uso que el fai do termo “nacionalismo” está dirixido con exclusividade ao “nacionalismo outro” (os nacionalistas son sempre os outros, lembran?). Que pode esperarse da argumentación dun libro presentado deste xeito e rotulado daquel outro? Consiste nisto o constitucionalismo español lido en termos políticos e académicos? Por fortuna, creo que non.

E un apuntamento final sobre a alteridade e a exclusión mórbida. Pregúntome por que motivo Blanco Valdés amosa delectación calzando aquí ou acolá algún sic pexorativo cando cita construcións ou usos lingüísticos inapropiados de certos monstros do pensamento (p.e. a propósito de Artur Mas na páxina 55), e en cambio tolera sen sic colateral ningún a ingerencia arriba mencionada do prologuista e pensador Fernando Savater. En realidade, non me pregunto nada a ese respecto. E case nada respecto a outros que aí converxen. Só boto en falta o rigor.

[Na fotografía, Fernando Savater, catedrático xubilado de Filosofía na UCM e impulsor do Manifiesto por la lengua común (2008)]

Do Notulario sincopado posterudito de Felicia Soutelo

18 de Decembro de 2008

Constituíndo certeza que o nome María do O [var. da O] provén de onde o fai (antífonas que comezan pola advocación á Virxe coa interxección vocálica o! [var. oh!], rotante da zona premariana á posmariana en chimpo dislateral —permutatio por rodaxe, en terminoloxía retórica ramista—, favorecido aquel (o chimpo) pola forma redondeada do grafema o e mais pola inclinación natural do antifonario á captatio malevolentiae dirixida a colegueos prevaricadores do tipo “María misericordiosa, a ver se me fas sitio polo paraíso”), houbo sabios a comezos do século das luces, ben deles, que postularon para o masculino Dámaso temerarias propostas en parangón ero-onomástico, goliardesco e comercial (lémbrese que a Virxe do O [var. Virxe da {interxección} O] protexe o comercio e o latrocinio menor, como Mercurio). Cabe asegurar que erraron.

[Tránsito solar de Mercurio en novembro de 2006 captado polo observatorio xaponés en órbita Hinode]

Figuras de micción

8 de Decembro de 2008

Ningunha carga superior á de ler un dicionario ao xeito do Autodidacto sartreano da Náusea? Ningunha. Nin sequera a dun espello que reflicte as pedras de Compostela e as súas nubes e paseantes todos? Ningunha.
Aínda que un amigo cóntanos ás veces, entre voz e voz, de entrada a entrada, que Luís Mariño lía de corrido un certo volume azul A-D pouco antes de a morte o chamar no Z de cedo seu, e que o lía con algún pracer e demora.
Entón, ningunha carga superior a esa lectura? Tampouco a de facelos? Tampouco a de facelos, os dicionarios, non. Pero hoxe pelexo aquí coas metalepses e os Du Marsais e fuxo ledo un instante ás figuras de micción de Antón Lopo. Entre imaxe e territorio, entre pensamento e dicción, aquel libriño dos Chineses con outros poetas a carón seu: Isolda Santiago, Rafa Villar, Carlos Amado, Lupe Gómez, Anxo Quintela, Ana Romaní e Ricardo Martínez Conde.
No medio, xusto no medio pero ao comezo, a figura (parabólica sempre) da micción:

Os rapaces mexando
exhiben tartarugas
sobre o estómago e sorrín,
sostidos só dunha mau.
Unha imaxe inquietante
porque falan e se miran os ollos
e sorrín, ata non caer.
Recortan co seu rostro
a liña do horizonte.
poderían mordelo
pero o horizonte é unha granada insípida.

[O poema pertence ao opúsculo de Antón Lopo Á sombra dos rapaces mexando (1996). A fotografía de Viky García recolle un momento da performance de Antón Lopo e Iván Prado Co ceo a costas (2006), programada en interdependencia coa exposición Dentro]

Para unha morfoloxía (expandida) do touriñés

23 de Outubro de 2008

A Elvira. A Teté

Nalgúns países, cando un político é incapaz de manter un mínimo de coherencia e de pulcritude no uso da lingua oficial simplemente queda excluído do exercicio de responsabilidades públicas e acaba dedicándose a outra cousa. A ministra Bibiana Aído ocupou a atención de todos aí atrás pola incorporación inopinada, involuntaria e en última instancia feliz, dun simple morfema de xénero para constituír unha palabra agora mesmo acoirazada e vitalizada: miembra. En Galiza, que un presidente ou conselleiro fale de xeito incorrecto ou sorprendente non constitúe desprestixio ningún. Pódese pensar que todo o contrario, porque o nivel de esixencia social, mediática, académica e institucional é, nese campo, nulo. Galiza quere que sexa nulo.

Ningún dos dous presidentes socialistas que tivo a Xunta de Galiza serían nunca admitidos nunha escola avanzada de oratoria. Serían invitados, con certeza, a reciclarse, ou sinxelamente a ciclarse, en aulas de menos boato. Os problemas lingüísticos de González Laxe e de Pérez Touriño alcanzan dimensións cualificábeis de inesperadas nun catedrático de universidade, á marxe de cuestións sociolingüísticas ou psicolingüísticas, claro está. Certo é que políticos doutro signo, hoxe no Hórreo ou en San Caetano, non teñen nada que envexar. Pero hai un punto de marca, un trazo de estilo diríase que incluso cultivado, sostido e autista-elitista, que fai que toda comparación resulte desequilibrada (déixese agora á marxe o promiscuo vis a vis de Feijóo co sistema pronominal, con todo o condumio de enclises, proclises, mesóclises, tmeses e outros embutidos aleatoriamente ingresados).

Os idiolectos de Laxe e de Touriño posúen marcas diferenciais en todos os aspectos, desde o fonético ao semántico, e incorporan tamén matices propios do sociolecto coruñés (entre Linares Rivas e a Gaiteira). Porén, existe unha rica e profunda veta morfolóxica que na miña percepción sobarda calquera expectativa sobria que se poida concretar sobre os límites da creatividade lingüística humana (animal, mesmo). Por virmos á actualidade, centrarémonos no touriñés, variante expresiva que alcanza o seu flectro cimático nos momentos nos que o presidente da Xunta se mostra relaxado, solícito, expansivo. Hoxe só un par de apuntamentos minimamente desenvolvidos: 1) sobre a dervichia basal, 2) sobre o transplante cruzado. Un e outro deberán ser cotexados e correlacionados coas gramáticas, glosarios e tesituras varias que acumula xa a notábel bibliografía científica sobre o touriñés, con mención especial para a Touripedia.

A dervichia basal (ou sufí-basal) é, en termos técnicos, toda flutuación lingüística producida pola incidencia no tubo faringo-timpánico (vulg., trompas de Eustachius, e + vulg. aínda, trompas de Falopio) dun xiro abusivo sobre o inane conceptual nunha situación de aparente quietude muscular, por exemplo a que é propia do discurso institucional de fin de ano. Os signos perceptíbeis da dervichia basal amósanse no baile fónico (en especial pola relaxación de chaves de paso e esfínteres vocálicos), no baile morfolóxico e/ou no bailongo léxico-semántico; se ben, en ocasións, posúe así mesmo incidencia pragmática (como, por exemplo, cando Touriño concede ou anuncia “Vos prometo que nunca vos follarei“, no canto da expresión moito menos figurada “Prométovos que nunca vos fallarei“). O traballo de campo acumula xa notábeis mostras de dervichia basal no touriñés común e sobre elas e a súa mística xiróvaga habemos regresar noutra altura ou noutra vida.

Da súa parte, o transplante cruzado ou metempsicose morfolóxica resulta do interpréstamo morfémico entre o núcleo e o modificador dun construto frástico distraído ou pusilánime, por antonomasia no que a lingüística funcional denominaba frase nominal disruptiva. A alta creatividade expresiva desta modalidade do touriñés común conduce aos expertos ao estabelecemento de comparacións de alto interese antropolóxico-cultural con determinadas fórmulas oulípicas e tamén surrealistas, pero en especial coa paralinguaxe mixteca á que ascenden certas tribos oaxaqueñas por causa da inxesta simultánea de mezcal e verme de maguei (Hypopta agavis) insuficientemente virxe (o verme). Entre os moitos achados expresivos que ilustrarían ben este trazo do touriñés salienta un en particular, rexistrado no compendio Brian. Refírome a “extraordinario clima da hospital tradicionalidade” no canto do trivial e raso “extraordinario clima de tradicional hospitalidade”. Pero non se pense que nesas poucas palabras hai metempsicose morfolóxica, contrepèterie, e só iso. Non. Resulta connatural ao estro enunciativo de quen construíu esta nova maneira de falar o “2 x 1”. E iso explica a incorporación a maiores nesa frase dun oxímoro encaixado entre dous niveis frásticos, pois se algo é tradicional (a hospitalidade) dificilmente pode ser á vez extraordinario (o clima de hospital, que como todo o mundo sabe é máis ben ordinario, caluroso, desoxirribonucleico e con retrasos nas listas).

O irreprimido furor prosopopeico da Conferencia Episcopal

21 de Outubro de 2008

Máis unha vez, a Conferencia Episcopal Española solta o brazo para redactar unha nota sobre moral, legalidade, sociedade civil e avances científicos. Neste caso, trátase do que nas súas propias palabras se describe como práctica euxenésica destinada á selección dun bebé para curar o seu irmán, afectado por unha anemia conxénita severa. O título da nota actualiza un paradigma argumentativo moi socorrido na homilética católica e noutras prácticas admonitorias cultivadas durante séculos de vida pastoral. Trátase da fórmula “a, pero non b” posta ao servizo do paradoxismo e sustentada nunha parella antitética. Neste caso: curar — eliminar. Completa, a advertencia-título queda así: “Curar a los enfermos, pero sin eliminar a nadie”.

Da nota da CEE, en todo caso, só vou comentar o que me parece eixe vertebrador. Non só da propia nota, por certo, senón en xeral da totalidade da presenza pública da Igrexa Católica en España e do seu firme propósito de intervir en toda decisión social, política e económica que no Estado se tome. Pero non se pense que sairemos da retórica porque non é así.

A reflexión que agora formulo, aliás, dista de ser un pasatempo máis de blogger ocioso. O certo é que me preocupa seriamente desde hai anos. Cal é a razón de base para unha presenza tan acentuada da voz e da opinión da xerarquía católica na vida pública española? E obsérvese que decido non extenderme agora á consideración sociolóxica ou antropolóxica desa mesma incidencia na esfera privada de cidadáns, familias, comunidades… Gustaríame permanecer nunha análise política e en todo caso referida á semiose (ou produción de significados) social e cultural.

A pista para unha resposta fiábel a esa pregunta localízase sen dificuldade na nota á que vai referido este post. Esa nota está asentada, de novo no campo amplo que vai do oxímoro ao paradoxismo de parellas conceptuais, en dous piares que ecoan en dobretes argumentativos sucesivos, como as doas dun colar (motivo polo que o paradoxismo deriva tantas veces ao alegorismo ou á analoxía). Os piares desta nota son os conceptos de vida e morte, reformulados logo como par curación — eliminación, ou tamén, entre outros, dignidade — utilización, procreación — produción, e fin en si mesmo — medio instrumental técnico. Pero o que me interesa agora é transcender esta perspectiva de análise para alcanzar a figuración lóxica de fondo que ampara esas disociacións. E aquí é onde converxemos coas prácticas sociais permitidas e incluso fomentadas polo Estado. Esa tolerancia do Estado, por outra parte, é tamén o que anima á xerarquía católica para proclamar de tanto en tanto a súa incomprensión das respostas de certos poderes públicos cando reaccionan (ou fan que reaccionan) perante algunha declaración política de tal ou cal bispo.

Cal é a figuración lóxica de fondo á que me refiro? Claramente: a prosopopea. No texto da xerarquía episcopal esa prosopopea (personificación, atribución de características humanas a outra clase de seres, pero tamén, atención!, acto a través do cal se atribúe un discurso a algún ser ou persoa ausente) funciona ademais co habitual correlato en negativo, tan caro á oratoria homilética. Ese correlato, que a escultura medieval e a pintura expresionista manexaron con pericia e que máis recentemente a psicanálise e o pensamento feminista reformularon de xeito interesante para reler a pornografía e outras textualidades, chámase cousificación. Funciona de feito como unha inversión da prosopopea, mercé á cal se presenta como cousa ou como animal (ou como mercancía en termos marxistas, entre Lukács e Adorno) o que en realidade é humano. Na nota da CEE a prosopopea funciona en dous niveis complementarios: i) o embrión é un ser humano e ii) a Igrexa fala por ese ser silenciado, eliminado. Así: “La Iglesia desea prestar su voz a aquellos que no la tienen y a los que han sido privados del derecho fundamental a la vida”. E algo parecido en varios lugares máis, en xeral tan obscenos e groseiros na argumentación como este que se sinalou. Doutra parte, a cousificación actívase coa finalidade de presentar o neno que acaba de nacer como simple ferramenta ou instrumento técnico da ciencia, porque “someter la vida humana a criterios de pura eficacia técnica supone reducir la dignidad de la persona a un mero valor de utilidad. […] El hermano que finalmente ha nacido ha sido escogido por ser el más útil para una posible curación. Se ha conculcado de esta manera su derecho a ser amado como un fin en sí mismo y a no ser tratado como medio instrumental de utilidad técnica”.

Deixamos as falacias e imos xa ao que realmente importa: a prosopopea católica na esfera pública. Aquí radica, desde o meu punto de vista, a base da influencia dunha confesión como a católica na vida civil e no ordenamento paralegal do país, tocando de feito, aínda que non de dereito, a maior parte das pezas orgánicas do Estado e, globalmente, a súa manifestación pública como tal Estado. A prosopopea é, neste marco, a fórmula autorizada e legalizada a través da cal a Igrexa fala, postula un estatuto de interlocutora para todo (noutra liña habilitado tamén mediante a COPE) e en alta medida dispón, inflúe, predetermina e estreita a vida pública como unha especie de colesterol moral e ideolóxico. Si, pero antes diso o Estado, malia prohibilo a Constitución, delega na Igrexa Católica a faculdade de expresar opinión e doutrina en actos de altísimo contido simbólico e representativo no que á vida pública e institucional se refere. Faino arreo, despreocupado desa cesión de funcións e ollando sempre para calquera sitio agás para un, a legalidade vixente. Faino con contumacia carneira e sublíñao de maneira moi especial nos grandes acontecementos, aqueles que posúen esa dimensión simbólico-escénica referida, marcadora de habitus, inercial no mantemento dos costumes de sempre, sacralizadora dunha tradición de exclusión do diferene e delimitadora, en fin, dunhas regras do xogo moi no límite ou á marxe da lei.

O exemplo máximo que se pode sinalar do pacto prosopopeico Igrexa – Estado —máximo en canto a vistosidade teatral e forza mediática, non tanto en relación coa eficacia do pacto en por si, porque a eficacia resulta menos telexénica e con frecuencia se desenvolve en espazos tan profanos como o Ministerio de Economía e Facenda— son actos como os que ciclicamente se repiten na catedral compostelá para conmemorar o traslado dos restos do apóstolo ou como celebración do seu padroado, o 25 de xullo. Neses actos o xefe do Estado nomea un delegado rexio que o representa e que ten dous cometidos fundamentais: un é verbalizar en bilingüe un discurso reiterado e vacuo sobre a identidade, os medos e os retos dos españois (ultimamente, tamén dos inmigrantes) e o outro, moito máis relevante en termos simbólicos, é asistir do xeito máis submiso posíbel á prosopopea que neste caso verbaliza e somatiza o bispo de Compostela, como unha especie de transmisor mitrado da voz igualmente bilingüe dunha efixie (o apóstolo, a carón) ou dunha idea (deus, arriba), ás que tamén, de paso, se lles solicitan favores ou se lle encomendan persoas e causas máis ou menos nobres. Estamos, pois, perante un duelo cómplice e simuladamente amábel de dous vicarios. O problema, alén do tedio, consiste en que o Estado se sitúa en disposición de recibir instrucións, amonestacións, consellos… a través dun acto litúrxico e prosopopeico. Enténdase que non me parece que o máis preocupante sexa a utilización da prosopopea para proxectar un Santiago Apóstolo ás veces repelentemente reaccionario e —sempre— conservador, cateto e gris. O máis preocupante, alén dos ideoloxemas que o bispo encadee e das consignas que correspondan, é que ese señor e os seus superiores en Madrid e Roma poden encaixar todo iso no estómago dun Estado sentado, de pé ou xenuflexo (segundo os toques do campaíño litúrxico).

Orabén, ese acto non se limita a dúas festividades por ano en Compostela. E, por suposto, non se formula e se reactiva só en Galiza. O acto a través do cal o Estado admite tragar o discurso e a ideoloxía católicos é absolutamente ubicuo e constante, descoñece a tregua. Vai desde os funerais de Estado até a promesa ou xuramento dos cargos públicos e as tomas de posesión, se solemnes e públicas, dos simples funcionarios de carreira. Vai desde as disposicións sobre a presenza do ensino relixioso nos centros escolares até a obrigación de contribuír con taxas e impostos ao sostemento dunha organización non pública. Vai desde a utilización do exército e a policía como figurantes en celebracións relixiosas alegais que interrompen o tránsito até a existencia dun vicario xeneral castrense que cobrará unha pasta ou mil e unha capelanías para os momentos finais nos hospitais públicos e tal e tumba. Ubicuo e constante ese acto-placenta, na vida e na morte. E, sempre, coa contribución pánfila ou calculada dos poderes públicos, situados fóra da Constitución sen que nada pase (a responsabilidade dos cargos públicos, aos que interpreto que debería dirixirse a fiscalía, será asunto para outro post, pero resulta evidente que a opción acudir / non acudir dista moito de ser persoal).

Unha consecuencia da aceptación desa prosopopea escenificada é que o Estado ten difícil o estabelecemento de límites para os días laborais. É complicado aceptar algo como isto: sitúome diante de ti para que nos domingos e outros días sinalados nos marques unha pauta e verbalices a doutrina papal, divina ou da patroa local (hui, o que nos entra por aquí!!), pero a partir do luns cada un no seu sitio. A Igrexa, resulta comprensíbel, non entende ese parchís. Non entende (a Igrexa é mestra en non entender ou en facer que non entende) esa comenencia do Estado. E, claro, fala. Fala para facer audíbel a voz dos infelices-e-intanxíbeis-irmáns-in-vitro eliminados do neno que acaba de nacer para salvar a vida doutro irmán tanxíbel (“El nacimiento de una persona humana ha venido acompañada de la destrucción de otras, sus propios hermanos, a los que se les ha privado del derecho fundamental a la vida”) e fala para facer oír a voz dun deus ventrílocuo, quietista na doutrina, espilido en contabilidade, voraz en catequese e educación, temerario en cuestións de ciencia, sexo e saúde e abruptamente carca no social e no político.

inPOSTados (4)

15 de Outubro de 2008

“Realista é aquel que recoñece a realidade na palabra de Deus”. [Papa Bento XVI na XII Asemblea Xeral do Sínodo de Bispos, Vaticano, 2008]

Complicado, moi complicado en termos discursivos e de semántica extensional. Primeiro foi o realismo burgués, logo o realismo social, logo o surrealismo, o neorrealismo, despois o realismo máxico… Obviarei douscentos máis, que agora temos o realismo papal.

A realidade non é que estea no mundo empírico, non. Nin tampouco non nas representacións que del se fagan, por idealistas que elas sexan. Benvido Plotino ao cadrado, a emanación alucinóxena e, of course, única e anti-(post-)moderna! O realismo está na aprehensión (enténdese que graciosa, facilitada, doada) do real na palabra divina. Que epokhé nin que partinost nin que Cunqueiro engaiolante! Seguro que será por iso o da eficacia do silencio de Pío XII diante do holocausto. Mágoa non erguerse Federico da noite atroz e acalada nos foxos da historia para vos dicir lenta e dignamente, sínodo de bispos, “Grito hacia Roma”. El si foi realista por todos nós, os que nunca agarramos así os evanxeos.

Cadáveres exquisitos frustrados

3 de Outubro de 2008


A adaptación posmoderna de prácticas artísticas ou literarias correspondentes ás vangardas históricas concreta nalgunhas ocasións resultados intelixentes e eficaces en termos etoestéticos, culturais ou políticos. Outras veces, fracasa. A comercialización dun imaxinario listo-para-levar-e-pendurar-na-salita modula como flatus voci venerábeis iconas merecedoras de mellor sorte, algunhas previstas xa como despropósito polo vello e comedido Horacio cando instaba a poetizar ou representar con decoro artístico.

Unha das prácticas artístico-literarias das vangardas históricas máis maltratada é a do cadáver exquisito. A trivialización dese xogo de autorías cruzadas e de deslocalización de tempos responde en ocasións a unha rendibilidade creativa apropiada e digna de encomio, por exemplo no terreo didáctico. O alumnado de ensino primario obtén moita satisfacción e aprende técnicas colaborativas de indudábel utilidade. Aprende tamén a sistematizar os ímpetos creativos e a dominar os tempos e as esperas. Existen ademais iniciativas máis ou menos lúdicas adaptadas aos novos medios. Outras veces, os resultados, e a propia interpretación da fábrica, son lamentábeis.

Un caso, que un preferiría non ter que comentar, é o da serie aínda aberta que os subscritores da colección Poesía de Espiral Maior reciben cos envíos periódicos da editorial. Comezou hai xa bastantes anos cun verso de Manuel María (“A vida non é recta: ¡é espiral!”) e pervive a día de hoxe cunha sucesión de versos-apotegmas que poden ter algunha validez como unidades rítmicas ou como tactos trópicos pero que fracasan sen paliativos en tanto práctica. Empezando xa polo feito do coñecemento público de todos e cada un dos sucesivos banzos e, o que é moito peor, polo feito da derivación a glosa na restra de hendecasílabos e asociados. O texto final resulta así, a penas, unha especie de comentario do escrito e sancionado polo poeta que abriu a fórmula. Nada a ver coa exploración surrealista de azares e de elos fortuítos nin con ningunha proxección valiosa desa idea (porque os autógrafos tampouco a salvan). A miña recomendación é que se apague de vez esa suposta luz e con ela o nada fúlxido tormento dunha lírica definitivamente caduca e aínda infame. Ningún dos poetas que colaboraron no artefacto merece quedar exposto así á historia. E se parece excesivo o xuízo, léase o comezo do conto, acaso o seu momento menos infeliz:

A vida non é recta: é espiral,
maré que se derrama en ondas cegas,
leve concavidade onde bebe o silencio
antes de se irradiar albor primeiro.

Certeza de semente en desmesura
que prende no areal do noso adentro
co alento impaciente da erosión.

“¡Espiral tamén es ti!”, así di o verso,
en árdora e música inflamado.


And so on.

Politropía

22 de Setembro de 2008

Moi de acordo con Croques e con Brétemas: memorábel o artigo de Suso de Toro de hoxe, co ton exacto para entrar en territorios que son moi complexos para a sensibilidade política que impera no Estado e para a que día a día alicerza a liña editorial de El País. Nunca lin nada de Suso de Toro que me deixase máis de acordo coa análise de fondo e cos argumentos utilizados. Entendo incluso que obvie o que obvia, malia non ser pouco (expreseino en diversos foros e está presente neste blog). Ás veces, como querían os vellos mestres de retórica, para alcanzar algún avance no entendemento das cousas resulta máis efectivo un silencio -un non dicilo todo- que o dedo índice a mostrar a realidade construída e aos artífices da súa construción. Normalmente, son as circunstancias, o lugar, o auditorio… o que marca esa clase de decisións, ese reparto entre o dito e o calado, entre a idea de España e a idea de Galiza (nosotros), entre cruz e raia: politropías… Chapeau!