sistemas literariosArchive for the ‘’ Category

E pur si muove

28 de Agosto de 2009

 

hlg1-4

 

Europa: identidade e diferenza

8 de Xuño de 2009

 

repensarmosEntre os vindeiros 8 e 10 de xullo terá lugar na Faculdade de Filosofía compostelá, no marco da Universidade de Verán 2009 da USC , o curso Repensarmos Europa á luz da diferenza. Procesos emerxentes e enclaves culturais, dirixido por Raquel Bello e María do Cebreiro Rábade. A páxina institucional da Universidade de Santiago de Compostela informa sobre o programa do curso e sobre a normativa en materia de bolsas e matrícula (o prazo remata o venres 26 de xuño). Tomo as notas que seguen do blogue do Grupo Alea de Análise Poética (GAAP).

Os obxectivos do curso cífranse en tres: facer visíbeis as implicacións sociais dos fenómenos vinculados ás coordenadas da emerxencia cultural e dos movementos migratorios no contexto europeo, impulsar a análise das manifestacións culturais procedentes de marcos aos que tradicionalmente se adxudica unha representatividade e/ou unha lexitimidade insuficientes e abrir horizontes na investigación interdisciplinar dos fenómenos e procesos emerxentes, incorporando puntos de vista antropolóxicos, de xénero, xeoculturais, sociolóxicos, políticos, económicos, tecnolóxicos, mediáticos, xurídicos ou estéticos.

O curso Repensarmos Europa á luz da diferenza pretende ser non só unha actividade de divulgación, senón tamén un encontro entre especialistas na análise da cultura nos seus diferentes aspectos. En que medida os movementos migratorios están a afectar a redefinición das identidades europeas? Cales son os vínculos, pasados e presentes, entre as culturas europeas e as culturas africanas e latino-americanas? Podemos aínda falar dunha cultura europea? Responden os discursos contemporáneos sobre Europa a unha realidade ou a unha aspiración?

Estas son algunhas das preguntas que servirán como eixe para o desenvolvemento deste curso. A redefinición de conceptos teóricos como os de enclave, fronteira, interculturalidade, identidade ou diferenza será tomada como ferramenta para a análise destes procesos e para explicar en que medida afectan á vida das persoas, así como para estimular a discusión conxunta dalgúns dos debates mais presentes no mundo contemporáneo.

Participarán como relatores Itamar Even-Zohar, Elias Torres Feijó, Nacira Guénif-Souilamas, Xaime Barreiro Gil, José M. Díaz Lage, Carlos Valcárcel, Samuel Rego, Humberto Martins, António Medeiros, Pilar Cagiao e Graziela Moraes da Silva. Alén destes relatorios desenvolverase unha mesa redonda de escritores moderada por María do Cebreiro Rábade, con participación de Limam Boicha, Joaquim Arenas, Chus Pato e Manuel Outeiriño. Varios membros do CIEPE (Raquel Bello, Manuela Palacios e Arturo Casas) presentarán o curso e introducirán algúns dos relatores, como tamén o farán Ánxelo González, do IGADI, e Antón Corbahco Quintela, da Universidade Federal de Goiás. O xoves 9 pola tarde proxectarase o filme de Pedro Costa Juventude en marcha (2006), presentado polo propio director.

A inauguración será o mércores 8 de xullo ás 10 h. a cargo da Vicerreitora de Cultura da USC, Elvira Fidalgo. Colaboraron coa organización e o financiamento do curso de verán a propia Vicerreitoría de Cultura, o CIEPE, o Grupo de Investigaçom GALABRA da USC, a área de Teoría da literatura e Literatura comparada da USC, o Concello de Santiago de Compostela, a Deputación da Coruña, a Alliance Française e o Instituto Camões.

 

Móvese o GAAP

29 de Maio de 2009

 

gaap-alt-2O que segue tírase da nota de presentación do GAAP, algo resumida.

O Grupo Alea de Análise Poética (GAAP) formalizou a súa constitución no mes de xaneiro de 2009. Fixa como obxectivo a dinamización da investigación sobre materia poética e sobre os propios procedementos de análise metodolóxica e de decisión sobre de qué hai que falar cando se fala de poesía. Trátase dunha tarefa entendida na súa dimensión participativa no campo literario-cultural. O GAAP aspira a intervir nese campo achegando un discurso teórico e crítico plurívoco, non cinguido a coordenadas apriorísticas e acompañado dun esforzo por documentar da mellor maneira posíbel o curso da poesía contemporánea, a que está viva e ten algunha clase de cometido e presenza na esfera pública.

Forman o GAAP dez investigadoras e investigadores que comparten o interese polo debate metodolóxico na esfera teórico-crítica e comparada pero que no marco das análises que se comprometen a activar como colectivo orientarán o labor con determinación e claridade á produción poética galega, sobre todo á propia dos séculos XX e XXI.

O concepto de produción activado polo GAAP non terá un sentido restritivo nin textualista, de modo que as atencións responderán a un programa aberto e plural que non oculta a súa ambición como tarefa crítica e intelectual, por tanto tamén cultural e conscientemente política.

 Tratarase, pois, de activar a análise sobre repertorios e prácticas, sobre medios e públicos, sobre axencialidade e identidades, sobre a institucionalización e o canon, sobre imaxes e formas, sobre disposición e performatividade. Iso e algo máis.

Inicialmente constitúen o GAAP Iris Cochón, Lorena Domínguez Mallo, Margarita García Candeira, María López Sández, Isaac Lourido, Chus Nogueira, Montse Pena, María do Cebreiro Rábade, Iria Sobrino e Arturo Casas. A serie de logotipos, entre eles o que acompaña esta anotación, débese á X. Carlos Hidalgo.

Visibilidades

11 de Maio de 2009

 

Leo a entrega G de Escrita Contemporánea, a publicación da AELG, que recollín o sábado na Cea das Letras en Compostela. Dedícase monograficamente ao III Encontro de Novos Escritores, celebrado no Pazo de Mariñán en setembro de 2008. O título do volume é Entre dous séculos. Vexo a mesa redonda sobre presenza e invisibilidade das escritoras e dos escritores na sociedade actual, coordinada por Elvira Riveiro, con participación de Ana Acuña, Samuel Solleiro e Iolanda Aldrei. Quedemos agora coa relación de preguntas que a coordinadora da mesa lanzou ao auditorio e aos relatores convidados. Estas dez:

Realmente somos pouco visíbeis?
Menos do que deberiamos ser?
Debe ser o autor/a responsábel da visibilización da súa obra?
Debe visibilizarse o/a autor/a ou só a obra?
Debe o/a autor ser apenas visíbel no texto que escribe?
É a soidade e o illamento condición necesaria do oficio de escritor/a?
Cales son as estratexias de visibilización —se as houber— necesarias?
Todos/as os/as invisíbeis queren selo?
Existen, entón, invisibilidades forzadas —tamén— na literatura?
Importa realmente algo todo isto?

Sempre e bo preguntar, solicitar respostas. E aquel día houbo reflexións ben articuladas e moi lúcidas dos tres relatores que logo interviron arredor deste asunto ás veces algo frivolizado da visibilidade de escritoras e produtoras artísticas en xeral.

Na Cea das Letras atopei, antes de recoller esta e outras publicacións, vellas amizades que había moito tempo que non vía. Puiden saudar tamén novos amigos e amigas que se achegan a Lándoa e dos que só tiña constancia nominal, ou nin sequera iso. Unha cuestión reiterada na conversa foi a de canto tempo dedico ao blog. As lectoras pensan que moito. Contesto sempre o mesmo: menos do que parece. Escribo rápido, directamente sobre a infausta caixa de Blogger. E logo repaso e resolvo grallas ou recoloco algunha coma mal posta. Xantei e bebín, non excesivamente ben, nunha mesa con colegas de oficio e con moi caros amigos e amigas. Lembramos, rimos, ponderamos os premios, debuxamos, aloumiñamos ao lindísimo fillo de María Lado, que aínda non entende de aplausos…

Celebrei con emoción, no momento final da rolda, o premio a Marcos Valcárcel por As uvas na solaina. Marcos é para min unha referencia intelectual e ética de primeirísima orde, no blogomillo e en todas as cordas que el leva tocado na súa traxectoria como investigador e como home da cultura. Son consciente de que As uvas na solaina é un acontecemento que ten algo de rara e irrepetíbel alquimia. Movido por esta convicción, díxenlle a Apicultor,

alí presente, que o premio era tamén para todos os amigos de Marcos, a tertulia que un día considerei senado máximo da Gallaecia e da que os nenos e nenas na escola deberían aprender os nomes todos que alí deitaron humor e saber, como meu pai era quen de repetir varias dianteiras do Athleti da posguerra e aínda hoxe o é. Apicultor, que ten sorriso de home santo, discreto e sabio, díxome que non. Que o premio era de Marcos. E eu non retirarei nunca unha sílaba de Apicultor nin de ninguén dese Senado que tantas horas de lecer e de reflexión leva proporcionado aos lectores e lectoras do país, a todos quen, nalgún xeito, lemos no blogomillo a nación que podemos e debemos ser. De modo que perder unha votación (perdérmola, os nominados e nominadas todas ao mellor blog literario do blogomillo), nunca tan gratificante foi.

[Arriba, Elvira Riveiro Tobío intervén no XXV Galeusca (Valencia, 2008). Na foto que figura abaixo, tomada da páxina da AELG, Marcos Valcárcel e algúns dos galardoados/as na Cea das Letras, ou representantes seus, Ana Romaní, Xosé Cobas, Teresa Moure e Inma López Silva, flanqueados por Cesáreo Sánchez Iglesias e José L. Troitiño, á esquerda, e Mercedes Queixas e Elena Poniatowska á dereita]

3 comentarios perdidos no proceso de mudanza

Apicultor disse…
Discreto? Si. Home sabio? Dificilmente. Home Santo? Protesto: Eu non aspiraba a iso!

Un post de pura elegancia o seu, amigo Lándoas.

Apertas.

12-05-2009 19:30

Iacobus Von der Stein disse…
Vostede, Apicultor, polo que está a facer por Marcos merece o ceo.

12-05-2009 20:32

Anónimo disse…
Lándoas, compartir mesa e mantel con vostede foi unha ocasión magnífica para o riso. E lembre que as gráficas só foron posibles grazas ao seu boli elegante (e verde-oliva)…
m.

13-05-2009 10:19

Critilo e os antisistema

27 de Abril de 2009

Ultimamente tocan entrevistas. É peculiar o asunto, porque todas derivan —resulta unha obviedade— da pequena proxección que ao escriba puideron darlle as lándoas incultas que rodean a senra na que anda a diario con outros colegas do Círculo Semiótico de Vite (docencia, pescuda, levar contas, refacer currículos e planos de estudo e volver refacelos cando xa os tes listos, atender o turismo académico, pasar a mopa burocrática, solicitar proxectos de investigación e cos fondos que veñen actualizar o equipo informático que o común dos traballadores da función pública recibe co seu posto de traballo, convivir coa vella filoloxía, algo tamén coa nova, aturar egos, celebrar achados, emocionarse ás veces…). Así é a vida. O único que un espera é que desa zona mixta, dese marco non cultivado, saian ideas, análises e en particular algo de forza común para movermos o penedo grande que sempre aparece e dificulta o paso. Mixta a zona, digo, porque sendo a lándoa para o que de seu é, certo parece que nela abrochan algunhas flores e hai trebos, e dase ben nela a herba que chaman baixafumes. Aquilo —isto— é o que se espera, si, debate e intervención, e mais nada fóra diso.

A semana pasada telefonou Óscar Iglesias, xornalista de El País, para formularme unhas preguntas sobre a crítica literaria galega. A reportaxe saíu publicada o venres 24 na páxina 8 do encarte El País – Galicia con opinións de diferentes compañeiros de oficio, talvez moitos para unha soa páxina de xornal. Anotei daquela o que fun dicindo, aproximadamente o que segue, agora levemente ampliado en dous ou tres lugares. Apunto así mesmo as propostas para a reflexión de Óscar Iglesias tal como as lembro.

Preguntou o xornalista polo meu parecer sobre a crítica universitaria ou académica en Galiza. E fun e dixen algo próximo a isto:

Na miña percepción hai un bo nivel, homologábel con vantaxe para nós con outras producións críticas doutros espazos culturais. Cando falo de crítica académica en Galiza loxicamente estou a referirme a toda á que se produce, que non afecta só á produción literaria galega senón tamén á que se fai noutras linguas e noutros lugares. Un ensaio crítico feito aquí sobre Keats, sobre Leopardi ou sobre narrativas fílmicas brasileiras é tamen crítica galega. Ás veces isto non se percibe con claridade por parte da maioría. E engado outro matiz: ese bo nivel técnico considero que está pexado por unha condición inercial na que inflúen aínda en exceso os restos do paradigma estruturalista e prácticas de vella escola filolóxica. Existe unha especie de “vangarda crítica” que se liberou desa condición, pero non consegue constituírse en referente e ten escasa repercusión social, basicamente pola ausencia de operativos dinámicos de axencialidade. Tamén porque en xeral vivimos tempos de “silencio administrativo”. Quero dicir: tendo as dimensións que temos, é raro que alguén conteste; raro que alguén conteste nun sentido orientado ao diálogo e a un razoamento sen exceso de paixón, sen rizoma egótico e sen apelar nalgunha altura da discusión ao seu específico sétimo de cabalería (refírome ás conviccións profundas e aos copartícipes nesas órbitas).

Logo quixo saber Ó.I. se a teoría de sistemas e as que sinalou como outras clínicas desenvolvidas a partir dos anos 90, entre elas a teoría dos campos sociais, non condicionarían en exceso o curso das investigacións na academia galega. Eu formulei o seguinte, máis ou menos:

O peor que lle pode pasar a unha alternativa teórica é resultar trivializada e divulgada por quen non a entende e non se molesta en estudala. As teorías bourdianas e sistémicas chegaron a Galiza, arredor de 1990, con máis forza e repercusión que a calquera outro lugar da Península Ibérica e case diría que de toda Europa. Porén, os seus ecos divulgativos acabaron por afogar en alta medida o corpo conceptual e analítico, de xeito tal que se produciu unha especie de adaptación simplificadora que ten o seu expoñente máis visíbel na igualación entre “campo / sistema literario” e “literatura nacional”. A día de hoxe é complicado desmontar ese erro, tanto no mundo intelectual coma no dos lectores en sentido amplo. Para min, por exemplo, é moi sorprendente escoitar algúns escritores de prestixio sinalar que eles non pertencen ao sistema literario, como se iso fose unha opción, como se iso fose semellante a darse de alta nunha cátedra de mus ou na adoración nocturna. Pero máis grave ca iso é a renuncia a estudar a esfera de novos problemas que esas teorías sinalan como fundamentais, algúns deles con forte repercusión cultural e política, mesmo no eido identitario. Penso nos repertorios, na dominación asociada ao que se coñece como “gusto”, na homoloxia entre campo cultural e campo de poder ou nas transferencias sistémicas (movementos entre posicións centrais e posicións marxinais nun sistema dado).

Despois falamos algo de ProTexta e dalgunhas outras iniciativas en marcha no xornalismo do país, non exactamente das que se vinculan coas cabeceiras de maior difusión. Óscar Iglesias valoraba que nalgún sentido había aí un renacer da case desaparecida crítica midcult. Pensei que tiña razón e así llo dixen:

ProTexta, tanto na etapa de Iago Martínez coma na actual de Ana Salgado, e algún outro proxecto en marcha configuran a evidencia de que a crítica pode ser un exercicio intelectualmente digno e pode constituír unha intervención social e politicamente útil nunha cultura como a nosa.

Ó.I. pasou de seguido aos defectos atribuídos á crítica xornalística. Preguntoume se me parecía a min que a benevolencia era o peor de todos e lembrou algúns dos postulados teóricos de Xoán González-Millán. Lembro dicirlle que non, que para min a benevolencia non é o peor defecto da crítica. Continuei logo:

O peor defecto da crítica é a caída no desleixo intelectual e no acomodo a supostos valores locais ou universais de tipo estético e sobre todo político. Un deses acomodos é sen dúbida o promovido en aras dunha cohesión social pensada como horizonte. O que González-Millán estudou como “nacionalismo literario” ten moito que ver con eses procesos lexitimadores que ás veces son lidos como benevolencia ou amiguismo. Con todo, unhas veces é a nación o referente sobrepuxado en termos de metro-valor e outras será unha ideación alternativa, incluso con aparencia máis neutra que a que convoca o concepto de nación.

Despois pasamos a falar das fronteiras entre a produción literaria de éxito e aquela outra que Ó.I. identificou como “literatura de risco”. Mencionou algúns excesos avaliativos e algunhas correccións metacríticas deses excesos de enxalzamento esaxerado de determinados textos, case icónicos nalgún momento do pasado. Despois na reportaxe, apareceu unha mención expresa ao dito por Xesús González Gómez sobre Crime en Compostela, presentada no seu día coma fundacional para certa literatura case de quiosco. Ocorréuseme responder algo como isto:

Penso que en culturas como a galega levamos vantaxe nese campo a outras xeoculturalmente próximas a nós, tanto no noso continente como máis lonxe. É probábel que iso se deba á ausencia dunha fagocitación burguesa culminada ou completada da idea de valor artístico. Con todo, neste terreo nunca se pode dicir que haxa nada definitivamente gañado. A escola é un campo de batalla en relación co consumo de obra literaria de éxito / de risco. Interpreto que o principal de todos.

Logo derivamos á converxencia entre crítica e mercado. Óscar Iglesias mencionou que ao mellor a medra do mercado editorial estaba a condicionar a independencia dos críticos. Entón dixen:

Para min é inapropiado cuestionar en termos obsesivos a independencia da crítica e hipertrofiar esa nota por riba doutras máis relevantes. Non existe independencia na crítica e non existe tampouco tal cousa en ningunha outra actividade humana. Hai redes, hai conexións, hai fluxos, hai interdependencias, hai reparto de capital, hai conflitos e cousas en xogo. En suma: hai campo e hai sistema.

De aí fomos á recentemente creada Sección de Crítica (ou sección de crítica, a min tanto me ten) da Asociación de Escritores en Lingua Galega e aos recentes Premios Nacionais da Crítica outorgados a Chus Pato e a Marcos Calveiro (creo que en realidade, na realidade oficial, non se chaman así senón simplemente “Premios de la Crítica”, pero xa se sabe que en canto se abre o campo X ao Estado enteiro enseguida comparece, con total naturalidade, o de nacional, así que todo o mundo empeza a usalo, basicamente para marcar terreo e prestixiar o tamaño; tal retrouso, en cambio, irrita e epitelio dos españois ben nacidos cando o uso se aplica polo outro nacional, polo que ten un sentido diferente sobre os límites dos seus afectos). Óscar Iglesias lembrou que antes, na esfera galega, eses premios eran decisión dos críticos do país integrados na Asociación Española de Críticos Literarios. E mencionou, como logo se vería, e aínda se ve, na páxina mencionada do xornal, que para algúns quedaban demasiadas dúbidas no aire a propósito do sistema de votos habilitado pola AELG, en particular sobre o feito de que exista unha suposta proximidade excesiva entre críticos e escritores. Preguntoume Óscar Iglesias se eu sabía como era exactamente o sistema de votación, e en particular se podía darse o caso de que un crítico que tamén fose poeta ou narrador se votase a si mesmo. A este respecto dixen:

Esa dimensión dos premios é a que, en termos intelectuais e directamente persoais, menos me interesa de cantas se atribúen á crítica literaria. Nunca formei parte de xuris literarios (cunha excepción moi menor nos anos 80) e procuro absterme de participar en calquera votación dese tipo. O cal, como é lóxico, non significa que me pareza mal que outros colegas diriman premios. Nin me parece mal nin me parece ben. É algo no que non me paro moito a pensar (agora fágoo máis, talvez porque tamén me ocasiona algúns problemas e malentendidos e porque demanda de min xustificacións ou matizacións). Por tanto, malia pertencer á Sección de Crítica da AELG, sei bastante pouco sobre os mecanismos polos que se me pregunta. En calquera caso, creo que existe un avance importantísimo nos Premios da Crítica. Polo menos, deixaron de ser os Premios do Crítico. E iso a min non me parece pouco.

[Fotografía de Anxo Iglesias que ilustrou a reportaxe de El País da que se fala. Máis abaixo, Tres estudos de cabeza humana (1953), de Francis Bacon]

ProTexta: unha referencia

13 de Febreiro de 2009


Sae o número 9 de ProTexta, agora coordinado e algo máis por Ana Salgado, con edición a cargo de Aurelio Castro. A publicación repártese con algúns xornais o sábado 14 e vén co número de febreiro de Tempos Novos, a casa matriz. Pero, como é sabido, é accesíbel tamén en pdf cos seus contidos íntegros, igual que os números anteriores (o número actual, en breve). Algo que se agradece moito e que constitúe de seu un importante valor engadido para lectores e investigadoras, calquera que sexa o seu lugar de traballo.

Paréceme excelente este novo número. Sólido e áxil á vez. Sen dúbida, unha referencia crítica de primeira orde para a literatura galega e para as traducións que nela se incorporan (unha parte máis do sistema, por suposto). Nunha ollada inicial resulta difícil destacar algo no mapa xeral atendido, pero direi que a entrevista da coordinadora a Manuel Rivas é intelixente, seria e eficaz.

Penso que hai unha chave de moito interese para explicar o éxito de ProTexta: a camaradaxe, o propósito colaborativo e igualitario que vén xa da etapa de Iago Martínez, e que, malia o que estas palabras poderían suxerir a algúns, achega de seu unha profesionalidade exemplar. Un traballo de mérito e altura que merece parabéns e beizóns. Van os meus para o novo equipo.

[Capa do número 9 de ProTexta]

ps. Sobre a entrevista de Salgado con Rivas, hai un apuntamento do novelista relativo á noción de “sistema literario”. Son varias as voces relevantes, sobre todo as relevantes (e isto é algo significativo de seu) que manifestan desleixo ou distancia conceptual-intelectual, pero sobre todo biocultural e sociolóxica, coa noción de sistema. Creo que é polo mal uso que dela se fai. Pero tamén pode ser por unha especie de sedimento estético. Haberá que facer algo. Xógome ese vaso con Rivas (14 02 2009).

O “Breviario” de Nicolás

28 de Xaneiro de 2009

Transcribo e asumo o apuntamento que abre o “Breviario” de Ramón Nicolás no número 36 da revista Biblos, que acaba de chegarme. Os escritos de Nicolás parécenme sempre sensatos, lúcidos, transparentes. Ten unha poderosa capacidade para a argumentación e tamén para a comunicación. Sen alzar a voz. Coa constancia dos prudentes. Os seus breviarios na publicación que dirixe Carmela González dan forma sempre ao que é necesario manifestar e ao que sería mester concretar para construír un campo cultural máis dinámico e autónomo. Constátase aquí máis unha vez:

Desculpen os lectores que retorne ao asunto da crítica literaria galega, asunto que talvez a poucos importe mais si a quen isto subscribe. Chámame poderosamente a atención como algúns eventos de carácter cultural, organizados por asociacións ou institucións de diverso xorne, mais vinculadas co libro de noso, ou mesmo coas industrias culturais de noso, evidencian un esquezo, ao meu ver magoante, respecto da presenza que este colectivo, organizado nunha sección homónima no seo da Asociación de Escritores en Lingua Galega desde hai dous anos, debería ostentar nos foros nos que se atende tan xenerosamente a outras realidades. O noso é un elo, se cadra estea de máis dicilo pero talvez cumpra lembralo, básico nese percorrido que o libro fai desde as instancias creativas até chegar ás mans do lector ou da lectora. Imaxinen vostedes que, de súpeto, desaparecesen totalmente das follas dos nosos xornais, dalgunhas revistas, dalgúns blogs ou páxinas webs, dos suplementos culturais e literarios, as referencias aos nosos propios libros: estes serían aínda máis invisibles, como tamén os seus creadores, e as editoras que os fan posibles…, e teño para min que o colectivo arriba mentado aínda o é. Pódese estar máis ou menos de acordo coa actual crítica, abofé, mesmo discrepar dos xuízos e opinións dos que a exercemos, mais o papel que cumpre na cadea do libro galego non se pode, ou debe, ignorar.

[O crítico Ramón Nicolás nunha fotografía tomada da páxina web da Editorial Galaxia]

Sitio no trinque: cando menos un quinto

5 de Xaneiro de 2009

Súmome á campaña de Jaureguizar, Bragado, Callón e outros compañeiros do blogomillo en favor dunha correlación xusta entre a presenza ou visibilidade real do libro galego e o que en termos de mercado representa ese sector para os libreiros do país.

Por virmos ao máis recente e pola precisión da análise, tamén eu recomendarei, como o fai Brétemas, a lectura do artigo de Carlos Callón do pasado día 29 de decembro en Galicia Hoxe e unha visita logo ao seu blog para ler nel a anotación daquel mesmo día sobre o mercado de libros en lingua galega, cunha compilación de sitios para repensarmos entre todos un problema serio, o do 19%, que di Jaureguizar.
A título persoal aplico hai tempo, coa flexibilidade propia dun carácter liberal (que diría Pío pai), unha sinxela norma que anda arredor tamén dese número primo: ou como mínimo un de cada cinco libros do escaparate está en galego ou eu aí non entro.

[Interior da libraría Shakespeare and Company, coido que particularmente ordenada para a foto]

The Galician Way

25 de Decembro de 2008

A presentación o pasado 16 de decembro da marca identificadora The Galician Way por parte da Consellería de Cultura é merecedora dalgún comentario, que obrigatoriamente ten de selo sobre a constitución e definición da marca e asemade sobre a súa oportunidade.

Comecemos por esta última. Non deixa de ser peculiar o momento no que a idea se concreta formalmente e se presenta en sociedade: só un par de días antes da comunicación por parte do presidente Pérez Touriño da data das eleccións de 2009. Cultura adiou en exceso, semella unha obviedade, a materialización do proxecto. E ademais toma a decisión de publicitalo no derradeiro apurón da lexislatura, como querendo subliñar un compromiso para o futuro inmediato con ese xesto (a estas alturas estamos ante todo perante un xesto). Soa, verdadeiramente, a intento de deixar un recordo do paso pola alameda que conduce ao programa electoral e, talvez, á continuación do labor de goberno.

Outro aspecto interesante relativo á oportunidade da que falamos, e que non pode pasar desapercibido para os seguidores do blogomillo, é o que ten que ver coa receptividade que Cultura amosa en relación cun dos debates que protagonizou o derradeiro trimestre do ano: o referido á proxección exterior da cultura galega. Algo que en realidade non representa outra cousa —esperemos que quedase claro coa anotación anterior a esta, oportunamente matizada por Brétemas— que un reforzamento do traballo destinado a facer presentes os produtos artístico-culturais e os seus artífices no espazo interior, no país. Como? Pois efectivamente mediante un apoio eficaz e continuado ás bibliotecas públicas, iso para empezar. Como ademais? Pois pactando cos libreiros e os xestores de superficies comerciais os mecanismos mínimos para que se fagan visíbeis nos trinques e expositores dos seus estabelecementos públicos o que foi feito por nós mesmos (libros, discos, revistas, filmes, etc.), a miúdo moito máis interesante, máis divertido e de maior entidade que o que o mercado e as grandes empresas editoriais instan a consumir de xeito tan pasivo como alienante en forma de bestseller, lectura-lixo e outras variantes das que a intelixencia debe desconfiar, con independencia da lingua de orixe do subproduto co que nos bombardeen ou da lingua auxiliar da tradución. Porque, resumamos: 1) a proxección exterior do que é exterior (e alleo) a nós é constante e infatigábel, non se detén un minuto; 2) a cultura quen non se proxecta resulta retroproxectada polas culturas concorrentes ou competidoras; 3) proxectarse fóra significa proxectarse dentro, basicamente por tres razóns: i) fortalece a autoestima nacional, ii) iguala as oportunidades dos efectos-rebote (premios e recoñecementos exteriores que se descodifican no interior como se adoita facer), iii) fomenta pontes afectivas e cohesivas entre as dúas culturas básicas de consumo que conviven en Galiza, unha centrada basicamente na lingua galega e a outra centrada só na lingua castelá (isto é tan complicado, ou tan pouco, que precisará outro post).


En consecuencia, a propósito da constitución da marca The Galician Way manifesto o meu acordo absoluto. Era e é necesario ese paso. E o nome en inglés achega de porparte boas vibracións mercé a esa apelación simultánea ao específico (o xeito ou estilo noso, our way), aínda mal coñecido e identificado por aí fóra, e ao sabido internacionalmente sobre nós (a idea de camiño espiritual, a idea do encontro interpersoal e intercultural, a idea de poñerse en marcha como metáfora da vida, a idea de finisterre e a imagoloxía asociada…). Parabéns, pois, por ese paso. Aínda que fose tan a destempo.

A explicación fornecida sobre o que pretende configurar The Galician Way, un marco unificador da produción cultural, artística e literaria de noso, semella apropiada e responde cabalmente a unha urxencia improrrogábel. Do que se trataría é de habilitar unha marca de orixe e de fábrica que á vez permite agrupar os operativos de difusión e presenza exterior para os libros (Galician Books), a música (Galician Tunes), as artes visuais (Galician Art), o audiovisual (Galician Films) e as artes escénicas (Galician Shows). Na estratexia da Consellería incorpórase alén diso unha estreita colaboración entre a Axencia Galega das Industrias Culturais (AGADIC), activada hai só seis meses coa estrutura actual, e a Dirección Xeral de Creación e Difusión Cultural que conduce Luís Bará.

A programación de The Galician Way por parte da conselleira Bugallo e o seu equipo, e incluso o adianto dunha serie de actuacións vinculadas ao programa Focus GZ para o bienio 2009-2010, fai pensar no mesmo que antes dixemos. Pero non está mal ese voluntarismo aplicado á planificación e á continuación do moi importante labor feito, por moito que estea claro a estas alturas do partido que haberá fichaxes e repartos novos de tarefas (tamén parece suxerirse que, en calquera caso, Cultura ten ben delimitado o seu perfil orgánico e político-administrativo de non alcanzar o PP os 38 escanos que lle darían a maioría absoluta no Parlamento o día 1 de marzo de 2009).

Benvido, en suma, The Galician Way, para o que en todo caso me disgusta a simboloxía do paraugas, empregada na presentación, e tamén a rotulación dalgunha das pezas constituíntes (sobre todo, Galician Shows, na que vibra a reminiscencia dun axente festexeiro e lerdo, na mellor tradición JPV & Asociados). Benvida tamén a páxina web da iniciativa, áxil e equilibrada, malia as carencias en todo o relacionado coas parcelas até agora non desenvolvidas, todas agás Galician Tunes e Galician Books. Non estaría mal por outra banda, e resulta extraordinariamente barato, ampliar como mínimo ao francés as opcións lingüísticas á hora do acceso. Pénsese que segue existindo un mercado amplísimo no mundo francófono, localizado en varios continentes, que podería sentirse atraído pola literatura, a música ou a produción fílmica galegas.

Outro asunto é o relativo a se eses cinco frentes completan o abano do que no momento presente podemos chamar cultura (penso que non). E aínda se eses cinco expositores son os únicos que interesa mostrar ao mundo desde a web institucional e tamén, xa en directo, nos festivais, feiras e resto de eventos de repercusión internacional. Teño algunha dúbida tamén a ese respecto.

Téñoas así mesmo sobre o engarce literatura/cultura, que aquí seguimos lendo baixo estrito prisma identitario, excesivamente gobernado por unha visión teleolóxica da cultura nacional como ferramenta de liberación histórica. Isto complica algunhas decisións. Unha delas xa a tratei timidamente neste blog. É difícil explicarse en pouco espazo. Haberá interpretacións nesgadas e redutoras do que aquí se formula. Para entendernos: Valle-Inclán, por exemplo, non pode seguir sendo unha anomalía para a cultura galega. É un erro desentenderse del, da súa obra, que é plenamente nosa agás na dimensión lingüística. Iso non ten nada que ver coa súa inclusión na historia literaria galega. Xa sabemos que iso está descartado, pero é que a historia literaria non me parece que represente hoxe o que representou noutra altura: non pode ser a peneira universal, non pode ser a exclusiva alfándega identitaria. Abandónese de vez esa omnidependencia historicista da literatura, ou polo menos alixeirémola, levémola de paseo. Situémonos polo menos de cando en vez en dimensión culturolóxica: pensemos a cultura como algo máis que lingua, porque sendo lingua é algo máis que lingua.

En fin, isto, a lexislatura e o post, rematan. As eleccións están á volta dun par de follas do calendario. É tanto o que queda por facer no que afecta á proxección interior/exterior da cultura de Galiza que non queda outra que felicitar á conselleira Ánxela Bugallo e ao Goberno en conxunto por botar a andar a nova iniciativa.

E por último, unha mínima reserva. Imaxino que The Galician Way, a través da colaboración funcional pactada entre a AGADIC e a Dirección Xeral que podería ser de Produción (*Creación) e Difusión Cultural, non presupón a renuncia ao comprometido Instituto Rosalía de Castro. Imaxínoo, pero non o sei.

[Na fotografía de Antonio Hernández para El Correo Gallego, sitúanse de esquerda a dereita César Galdo, Xavier Campo, Ánxela Bugallo e Luís Bará na presentación á prensa de The Galician Way o pasado 16 de decembro]

Topoloxía

25 de Decembro de 2008

Talvez por unha indixestión orixinada polo moito que nos últimos tres meses se falou da proxección exterior da cultura galega, empezan a agromar discursos, públicos e en particular privados, que aconsellan a reversión do esforzo e do gasto orzamentario asociado nun sentido diferente. Persoas de bo siso, capacitadas para a análise cultural e política, levan algunhas semanas falando de que o que aquí se precisa de verdade é unha boa “proxección interior”.

Madia a ten! O perigo da consigna (que vén de vello) é que esquece unha cuestión capital: a proxección exterior dunha cultura é tamén, pode que ante todo, proxección interior (por prestixio, por igualación con outras políticas, por concorrencia no mercado internacional, polo intercambio de ideas, por esa dialéctica do oreo que tan ben viría…).

Por que se pensa que a dereita non fixo nada en relación con todo iso nos interminábeis anos do seu control? Fraga Iribarne, Pérez Varela (que viña do que viña e entrou para o que entrou) e moitos máis arredor deles xogaron ese xogo e instauraron esas regras sabendo moi ben o que facían: folclorizar, rexionalizar, limitar as tensións ás posicións controlábeis, avanzar no clientelismo tamén na cultura. Reducir e paralizar, en suma.

A proxección interior (rede de bibliotecas, clubes de lectura, institucionalización e planificación, convenios coas librarías para que non escondan certos libros) non abonda. É imprescindíbel, pero non abonda. A proxección exterior da cultura non presupón detraer nada da proxección interior. Ou pode que algo si, pero só no arranque dos motores porque despois eses orzamentos revertirían multiplicados cara adentro en valores simbólicos e en valor comercial. En presenza, en definitiva.

A proxección interior e a proxección exterior corresponden a unha mesma e única estratexia. Tan difícil é entendelo?

[Carátula da película de Frank Oz In & Out (1997)]

Frío sistémico

5 de Decembro de 2008

[Serán frío de sexta feira outonal. A acción transcorre neste blog. Fálase a distancia e a pantalla divídese como naquela película de Abel Gance. Esquerda e dereita as da lectora a xirar].


María do Cebreiro.— Ola, Arturo. Deume que pensar o post do outro día, o titulado “Desencaixes”.

Lándoas.— Ola, María. Había que retomalo para completarmos ideas soltas.

MdC.— A pregunta inicial era se a literatura ten hoxe a relevancia que a xente chamada da cultura e os sistemas educativos vixentes no mundo lle outorgan. Iso, na escala mundo e na escala local.

L.— E logo facía outras consideracións sobre a historia literaria. En realidade, a intención era apenas falar disto último, da historia literaria, da xa feita e da por facer.

MdC.— Eu formularía outro plano tamén. Importa a literatura demasiado ou en realidade importa demasiado pouco? Amais de desprazar o foco da teoría crítica cara a cuestions coma as que apuntas no post, non sería posible (tamén) rescatar os textos de certos usos?

L.— Concordo.

MdC.— Ou, por formulalo dun xeito se cadra máis romántico, non sería posible (aínda) liberar os textos dos seus usos institucionais por medio dunha renovación do traballo crítico?

L.— Si, si. Creo que algunha vez comentamos o que significa o labor crítico entendido como corpo a corpo político. Iso interésame moito, pero sen que presupoña aceptar posicións como as que xurdiron pola parte de popa en setembro de 2006, naquela xornada da crítica da AELG que tivo lugar no Consello da Cultura, nin tampouco o que poida representar a conexión Nietzsche-Deleuze-Derrida sobre a suplementación, o non-fóra-de-texto e demais. Teño reservas sobre todo isto, e á vez recoñezo que resulta atractivo para min.

MdC.— A cousa é que cada vez me parece máis apremiante facer falar os textos dende lugares de resistencia a esa doxa do “sistema literario”, e poñer a énfase aí, nas novas roupas para os problemas vellos. Volver á lectura como actividade crítica e mesmo política. Preocúpame que, finalmente, a literatura quede unicamente nas mans dos que din “amar a literatura”.

L.— En que sentido?
MdC.— Ese amor pola literatura (do presente e do pasado) debería traducirse en xestos e en olladas críticas, ao meu ver irredutibles ao traballo de edición académica dos textos do pasado ou aos ditados das políticas culturais do presente.

L.— O reto sería cómo pensarmos a contigüidade, a colateralidade entre texto crítico (entendido en tanto texto sobre textos) e texto autónomo (non me agrada nada esta expresión). Repasarei o que souben sobre topoloxía e paradoxos, pero non quero esquecer aos sociólogos. A doxa sistémica xa sabes que a min me resulta útil. O certo é que a súa lectura da crítica en tanto acto resulta rasa. Coherente, pero rasa. Insuficiente por tanto.

MdC.— Preocúpame que o interese por novos obxectos, sendo como é tan necesario, nos faga desertar dun espazo necesitado de pensamento profundo.

L.— Vai moito frío polo Lindemagus?
MdC.— Vai.

[Split screen aínda. Saen xuntos do plano, cada un nunha cidade. Río que desemboca. Non música ou case]

[A fotografía é de black_lava (Flickr, 2007). A cidade é Zúrich]

Desencaixes

3 de Decembro de 2008

Quizais o problema da anotación anterior provén dunha encrucillada cultural/institucional na que andamos todos. Bastante precisa e máis controvertida do que a priori concedemos (algúns). Con significación distinta se se pensa en realidades culturais consolidadas no plano institucional e político (culturas sostidas por un Estado) e en realidades culturais minorizadas, emerxentes, excluídas, colonizadas…, todas en fin as que non teñen un Estado como soporte seguro e continuado ao longo dun tempo histórico suficiente.

Formularíaa así a encrucillada: ten a literatura hoxe a relevancia que sitios como este blog, os ministerios de cultura e os sistemas educativos vixentes no mundo lle outorgan? Ou tamén así: entenden os axentes que participan no mundo social e económico que a literatura é tan importante e está tan necesitada de protección institucional como nós consideramos? E aínda así: cumpre hoxe a literatura a mesma función política e ideolóxica que cumpriu no momento en que os Estados modernos entenderon que debía ser incorporada ao currículo escolar como materia de estudo? Ou así: sabemos e lembramos que esa incorporación curricular que viña a substituír outras aproximacións escolares ou académicas ao literario moi diverxentes da activada de inicio conta con só dous séculos de traxectoria e que basicamente se conformou como a actualización dunha estratexia dirixida de xeito fulcral ao logro da cohesión social e política das novas nacións modernas, e dalgunha excepción premoderna, co socorro dunha comprensión laxísima do literario? Ou: lembramos e sabemos que esa perspectiva obedeceu sempre e en todo lugar a un programa político nacionalista e que consecuentemente optou, de acordo cos referentes románticos e historicistas de base, por un entendemento do literario visto estritamente á luz da historia literaria nacional constituída como metarrelato (digo da historia literaria nacional, non da historia nacional, non da historia)?

Ou: é máis útil á polis hoxe o estudo da historia literaria narrativa (nacional) que a formación noutras disciplinas ausentes dos currículos (linguaxes audiovisuais, ecoloxía, dereito, domótica, gastronomía, tai-chi…, que sei eu)? En fin: por que nos importa tanto iso —a literatura reducida a historia literaria— que á inmensa maioría da poboación mundial non lle importa nada? En fin: por que illamos como obxecto de estudo supostas realidades históricas sistémicas que, antes de proceder, limpamos convenientemente de todo canto de sistémico teñan para deixalas espidas nesa abstracción moderna do dito “nacional”? En fin: por que se tan sistémicos somos atribuímos o plus da sistematicidade a todo menos ao que é ineludíbel para a constitución do sistema (lectores, institucións, canonicidade, contradición, loita dos axentes polo dominio e administración da polaridade centro/periferia, repertorios contrapostos, mercados, mediadores, distribuidores, premios…)? En fin: por que pensamos que o sistema é un bombón para adozar e aggiornare a boca e ha de ficar logo limitado á sacrosanta morea quieta e xerarquizada de obras e autores maiores nese circuíto teleolóxico consistente en chegar a ser quen xa eramos? Por que dicimos sistema cando queremos dicir retorta? Por que falamos de rede cando en realidade queremos falar de fíos? Por que simulamos interese pola loita e a interacción de elementos sistémicos se só nos preparamos para falar e saber de equilibrios?

Naturalmente, ningunha destas preguntas está dirixida só a nós. Pero si tamén a nós.
[Nas fotografías unha retorta para un espectáculo de maxia (1940) e un recente encontro da conselleira Ánxela Bugallo, o editor Manuel Bragado e o escritor Manuel Rivas en Compostela. Descoñezo autorías]

Encaixes

2 de Decembro de 2008

Non sabemos que facer con el. O mellor da nosa prosa, non digamos do teatro (moi pero moi boa parte do teatro), consistiu e consiste en falar con el. Non todo, claro. Iso de falar todo o tempo con alguén non ocorre nin con Martín Codax, nin con Rosalía, nin con Cunqueiro, nin co rei Sabio nin con Pondal. E tampouco non con Shakespeare nin con Dante.
Habería que pensalo ben. Por exemplo, a propósito do Instituto Rosalía de Castro. Si. Pero non sei se saberemos. Se nos daremos conta do capital en xogo. Uns por isto. Outros polo outro. Non sabemos que facer co maior xenio literario que deu o país en todos os seus séculos de vida cultural, na lexión toda de homes e mulleres de letras, na casa grande do teatro de noso. Digo xenio literario e dígoo con algunha inseguridade polo que iso signifique exactamente. Concedo que outros o saiban. Eu non o sei. Penso en intensidade e forza dramática, penso en enerxía escénica, penso na unción e na fervedura da linguaxe, penso nos caracteres e na caricatura extrema. Tropismos apenas. Penso ao tempo na cantidade, na canteira Valle. É importante a cantidade, a presenza. Non sabemos que facer. Castelao sóuboo. Nós non o sabemos porque mudaron coordenadas e tempos. É difícil.
A literatura aínda non sabe como dialogar coa cultura. Quero dicir: os estudos literarios non saben que facer coa cultura. A lingua é todo. A lingua non o é todo. Filoloxía con roupaxe sistémica. A vella filoloxía. Os vellos esquemas de pensamento aló na Camerata Cúbica. Ou os supostamente novos, algúns deles tan desnortados coma os vellos. E ás veces, certo, cun proxecto decidido de minoración, rexionalización, anulación. Difícil. Moi difícil. Fórmulas hai, con todo. Pero isto é só un blog. Non mas pidan aquí, por favor. Limítense a dar leña e a resituar pezas.
E só algo máis. De antemán anuncio que, case con certeza absoluta, discreparei da inmensa maioría dos que me concedan algo de razón en relación con este asunto. Coidado con iso. Eu non estou a dicir o que talvez vostede diga que digo. Non asinta, porque é máis que probábel que eu non asinta co seu asenso.

[Caricatura de Valle por Castelao, 1916]

Calidade literaria

28 de Setembro de 2008

No debate arredor do Garcés houbo tamén unha corrente freática que non hai que esquecer para unha análise cultural como a que estamos a constituír. Refírome á cuestión da calidade literaria, particularmente en relación cos premios. Sorprende a recorrencia desproblematizadora a eses parámetros e a conceptualización persistente da calidade en termos xa algo resesos.

A calidade non é algo que se mida con ningún aparato, nin sequera cos fornecidos pola vella ou a nova retórica, pola vella ou a nova estilística ou calquera outra plataforma que se queira considerar. A calidade, deixando á marxe a dimensión técnica do produto artístico ou literario, é a resultante dun acordo socio-semiótico proxectado ao público e ao mercado a partir dunhas certas bases de intereses compartidos, bases case sempre conxunturais e bastante dinámicas a partir da modernidade. Sainte-Beuve e a tropa toda dos critiques par excellence deixaron de habitar entre nós para sempre.

Algunha exemplificación será oportuna. O acordo que chamo socio-semiótico, en certa altura do proxecto de construción nacional galega consistiu a penas na adopción do galego como vehículo de comunicación textual, procurando a ampliación a rexistros e temas inicialmente desatendidos. O acordo socio-semiótico noutra altura do proceso (poñamos primeiros 80) foi o avance e profundización nos rexistros culturalistas da poesía de noso. Pouco despois, o acordo derivou a outro terreo que podería formularse como desprazamento á narrativa, con implicacións obvias tamén para o labor de poetas e xente de teatro. Etc. Os premios acompañaron ese proceso igual que os gastadores de infantería acompañ(ab)an as procesións católicas de semana santa. Por prescrición da autoridade do sistema e por consenso ou tolerancia ideolóxicos.

Os xuris non dirimen sobre calidade (insisto: suposto un mínimo soporte técnico). O curioso é que a miúdo os integrantes dos xuris cren que esa é a súa función, razón pola que incorporan o habitus pericial á súa encomenda e pose. Os xuris, en realidade, dirimen sobre a oportunidade e sobre o axuste entre propostas recibidas e o estado do campo cultural. Dirimen sobre as posicións preexistentes (entre elas as propias, as de cada un dos integrantes do xuri) e as novas tomas de posición expresas nas propostas presentadas a concurso. Por adamismo, por cinismo ou por despiste hai quen segue noutras coordenadas. Alá eles. Ala vós.

Na memoria feble deste analista, o mellor hendecasílabo do vello bacharelato franquista, o único que pervive e canta aínda o seu ritmo heterolóxico nas matinadas en bruma, é este: “logaritmo y logaritmo se van”. Dialéctica, identidade e diferenza, isotopía, tensión amor-morte, materialismo, obliteración da sentimentalidade vacua, desmetaforización, outredade, espellos en ecuación, síntese histórica, impugnación do suxeito lírico, mutis escénico, distancia épica, metafísica menor, (homo)erotismo, escatoloxía, pulsión hormonal, clímax… Uff! Propoño, en fin, que nos relacionemos dun xeito adulto e consciente coa calidade e co xeito de premiala.

Hai sistemas e sistemas

15 de Setembro de 2008


Orixinalmente publicado como anotación n’As uvas na solaina (12 de setembro de 2008).

Desculpas por entrar sen chamar, amigos, son un pouco homeless nisto. En relación coa primeira parte do “Groucho” de Manuel Rivas de hoxe venres 12 no País:

1. Reitero o meu acordo con que a “treboada Steiner” tivo e ten moito de aproveitábel como debate, tanto en sentido xeral coma por aplicación estrita ao marco galego. Por iso interveño e por iso recunco (palabra!).

2. Discrepo rotundamente da análise de Rivas, segundo a cal no debate houbo partes necesarias (para el, o comunicado inicial do PEN, a AELG e a Mesa) seguidas dun “prolongamento innecesario” (para el, a derivación Cruz e todo o resto, supoño). Isto último soa algo a “fóra as vosas sucias mans do sistema” e resulta particularmente inconveniente en boca de quen significa o que Rivas significa.

3. Digamos que non se entende o de “abrir unha especie de ‘ficha de inimigo’ ao xornalista que entrevistou a Steiner”. Algunhas intervencións incidiron de modo indebido, si, nunha caricaturización persoal de Juan Cruz; pero a maioría cinguíronse ao feito de que Cruz, que non é un simple xornalista nin exerce de tal, di e cala cousas, toma e deixa de tomar decisións e intervén en definitiva nun espazo público no que tamén andamos outros. O que Cruz fai e di aféctanos e, nese sentido, é perfectamente necesario que el saiba (agora creo que xa o sabe) que non todo na nosa terra é paisaxe. Que tamén hai traxe, paxe, garaxe… Iso como pouco.
4. Entendo menos aínda o da tal FI se despois diso se dá paso no artigo a un par de FA (fichas de amigos). Eu tamén son de Monte Alto e fago unhas croquetas de bacallau macanudas, pero non por iso é máis relevante nin máis exacto ou xusto o que diga.
5. Irrita a retórica de lle mandar cousas reais ou figuradas a Steiner ou a quen lle toque a gaita aos rumorosos. Basta xa dese protocolo, por paródico que sexa, e basta de UPS!
6. Sobre o sistema literario (galego), a ferraxaría académica (uf!), o estruturalismo (ahhh!), etc., era preciso algo máis de espazo, pero en fin… En pílula: literatura ≠ sistema literario. E por tanto: literatura nacional ≠ sistema literario nacional. Alén diso: ningunha ameixa —diría máis: ningunha vieira— está fóra da biosfera. Sáibao ou non o saiba o bivalvo e/ou quen con el comercie. Outra cousa é, of course, o uso indebido e simplista da matapilla SLG como correlato maqueado ou despistado de etiquetas escolares. Isto ha quedar para outra, que o blogomillo esixe laconismo aos dómines e este propende a grelar.