traduciónArchive for the ‘’ Category

Bruxa curva

3 de Setembro de 2009

 

maria_gaetana_agnesi1Se onte foi sobre epílogos, hoxe sobre prólogos. Borges dixo na ocasión memorábel de publicar o seu Prólogos con un prólogo de prólogos (1974) que cando os astros son propicios o limiar non é unha forma subalterna do brinde senón unha especie lateral da crítica. Agora que se lembra que Celso Emilio morreu hai trinta anos recordaremos un prólogo seu case inverosímil a un libro de poemas escrito, creo, por un guardia civil. O amigo Anxo Tarrío tenme falado del pero a verdade é que nunca o lin. Non sei se o título era Mis pobres versos. Algo así. Tampouco sei se Celso Emilio corroboraba no limiar a precisión e exactitude de tal título. Si vexo no de Borges ao Sartor Resartus de Carlyle (1945 na edición bonaerense) que todas as calellas conducen ao centro do labirinto onde el quere chegar. Á certeza de Carlyle: a historia é unha escritura sagrada e o universo é unha farsa, o cal dá pé á invención dun libro, “de area” di Borges, escrito por un tal Fillo-de-Deus-Bosta-do-Demo, ou Diogenes Teufeldsdröckh, que é xustamente o obxecto de comentario no Sartor Resartus (“O xastre rexastrado”, dígase). Reformúlaas o prologuista, as conviccións do visionario escocés, indicando que o Sartor é o libro máis traballado pola desolación que el coñeceu. Pero non lera A fronteira infinda, recén publicado en Castrelos cando saíu a compilación de título especulativo Prólogos… “A caza de bruxas”, por exemplo. Déitome xa mentres escribo e penso en Maria Agnesi, unha das poucas matemáticas recoñecidas con sitio de seu (ás veces do pai) polos historiadores da ciencia, traducida axiña ao inglés por un británico profesor en Cambridge que confundiu as palabras e deixou para sempre en todas as linguas fóra do italiano orixinal un erro singular, tamén sospeitoso na explicación (eu non acredito), pola proximidade entre os substantivos versiera e avversiera. Coa curva/bruxa de Agnesi pode xogarse aquí. Cun Carlyle menor, moi menor, xóguese nun post como o anterior a este. Xa se sabe: os grandes heroes, coma el, perfilados contra o pano escuro da historia. Perigosísimo en termos sociais, demagóxico e cínico, e tamén mal traducido a si mesmo, como todo en Thomas Carlyle, o inspirador da serpe.

[A matemática Maria Gaetana Agnesi (1718-1799), nun retrato de Bianca Milesi Mojon (1836)]

Cunqueiro fala sobre Colmeiro (Ourense, 1933)

16 de Xullo de 2009

 

Onte á tardiña, despois do panel que tivo lugar sobre a obra de Xoán González-Millán no IX Congreso da Asociación Internacional de Estudos Galegos, asunto ao que volverei con calma calquera día destes, compartín café con Antón Figueroa, Álex Alonso e Miguel Anxo Seixas nunha das terrazas da Praza de Mazarelos. Falando con Seixas sobre papeis, cousa que non parecerá rara a ninguén, comentei que tiña un texto de Álvaro Cunqueiro sobre Manuel Colmeiro (acaso inédito) de 1933. Quedamos en tratar o asunto e hoxe púxenme a localizar a conferencia entre as carpetas que andan pola casa. Apareceu por fin e agora contarei unha parte de certa historia por ser ela algo curiosa e porque a carpeta azul estaba chea de fichas e pequenos apuntamentos acumulados en distintos momentos que tiran uns dos outros como cereixas e conducen a memoria a tempos pasados, a outras conversas, que sei eu… Algúns preguntan se haberá algunha ficción cruzada, acaso inducida pola novela L’Œuvre na que Zola fabula sobre a vida dun Paul Cézanne presentado ficcionalmente como Claude Lantier.

colmeiro-o-sono-19331

Calculo que contra 1993 o amigo e compañeiro Claudio Rodríguez Fer, con quen naquel momento compartía gabinete no que era Colexio Universitario de Lugo, con nós estaba tamén Luís Miguel Fernández, tivo a xentileza de pasarme o texto dunha conferencia que localizara no Arquivo Luís Pimentel e que pensaba que correspondía a Rafael Dieste. A min tamén mo pareceu naquel primeiro momento. Cedeume unha copia (17 páxinas dun total que pola numeración ascendera en orixe a 20, polo que faltaban tres) e eu fixen despois o propio para que a viúva de Dieste, Carmen Muñoz, a quen daquela visitaba con algunha frecuencia no seu piso da Coruña, puidese ver aquel texto. Non só o leu ela, tamén enviou copia ao máis querido discípulo de Dieste, o enxeñeiro e poeta Gabriel Zaid, a México.

A conclusión compartida por todos era que a letra non pertencía ao escritor rianxeiro, pero que o pensamento crítico e as referencias parecía que si podían ser súas. Como é sabido, Dieste dedicou varios traballos á estética pictórica do seu amigo Colmeiro en distintos momentos da súa vida, de modo que non había nada raro en que aparecese un texto novo. Algunhas desas referencias que menciono aparecerían incluso no ensaio de 1936 La vieja piel del mundo, que para min é. xunto con algúns de Unamuno, un dos libros fundamentais da hermenéutica española anterior á Guerra Civil (por certo, a práctica totalidade da edición orixinal dese libro ardeu nos talleres da Editorial Signo de Madrid no verán de 1936 a consecuencia dun bombardeo da aviación franquista). Indaguei algo máis posteriormente e, segundo observo polas notas acumuladas na carpeta, nalgún momento anterior a 1996 cheguei á conclusión de que o autor daquela conferencia era Álvaro Cunqueiro. Hoxe non hai dúbida posíbel sobre a autoría. Aínda que si me quedan, reitéroo, sobre a veracidade dalgunhas incorporacións ao texto, como a da historia de xove poeta occitano Henri Souvent e a visita en 1906 ao seu paisano Cézanne para ver o cadro Jeune homme a la tête de mort, leit-motiv da primeira parte da conferencia. Cunqueiro chega a ofrecer uns versos traducidos de Souvent, quen segundo observa morrería en 1914 de tuberculose: “Eu ando a buscar a miña testa de morto. / Eu ando a chorar pol-a miña testa de morto. / Eu quero têr, agora de mozo, testa de morto […]”. Como complemento da historia transcribo unha das miñas notas, de data non coñecida, pegada sobre as fotocopias do texto da conferencia: “Á vista dos textos autógrafos de Cunqueiro editados en 1991 polo Consello da Cultura Galega (téñoos) non hai dúbida de ningunha clase: é Á. Cunqueiro o autor deste texto. Tamén interesa ver as respostas de Cunqueiro a Filgueira en 1936 [seguramente fale aí da antoloxía consultada que Filgueira Valverde estaba a preparar por encargo do Seminario de Estudos Galegos]. Colmeiro figuraba entre as súas máis claras preferencias culturais“.

A finais dos anos 90 a bibliotecaria Carmen Barbosa, da Biblioteca Pública de Ourense, facilitoume copia cunqueiromecanográfica a partir da microficha dunha páxina de La Región correspondente ao día 15 de xuño de 1933. Nela dábase conta da conferencia de Cunqueiro no Liceo ourensán dous días antes, nun acto que acompañou á exposición de pinturas de Colmeiro e que fora presentado por Eladio López, presidente do Liceo naquela altura. Cunqueiro publicou no mesmo ano 1933 un breve traballo crítico titulado “Colmeiro, pintor” no Boletín de la Universidad de Santiago (17, pp. 145-153). É curioso que nel falase de Cranach o Vello, a vida ten coincidencias. En Grial tamén volvería a falar do pintor de Silleda en 1976.  Algunhas ideas reaparecen. O caso é que a conferencia é interesante non só polo que di sobre a obra de Colmeiro senón por moitos outros motivos. Entre eles, que axuda a entender a evolución estética do propio autor de Poemas do si e non. Tamén é atractiva polo potencial informativo e crítico sobre a arte europea do primeiro terzo do século XX. Transcribo de seguido, sen modificación ningunha, unha breve mostra do manuscrito, ignoro se da propia man do mindoniense:

Cezánne pintara xa un arlequin. Veñen logo os de Picasso, os de Metzzinger. Souvent conta que Cezánne dou un consello trascendental a un pintor novo: Pinta o tubo da tua estufa. Souvent anuncia a verdade inaugural, que fará logo que os homes de Rafael Barradas perdan os ollos. A verdade, unha das mais grandes verdades da pintura de todos os tempos é ista: “Toda pintura debe ceder ao ar ou resistirlle. Ceder ao ar é negar os colores locaes. Resistirlle é dar nos colores a sua forza i-a sua variedade. A luz non eisiste pra o pintor”. Braque ouce  ista verdade e responde con outra: “Non hai que imitar aquelo que se quer crear”, e pra que ninguen s-esqueza, Picasso di que o primeiro que se precisa pra pintar unha mesa é o medila”. Na pintura castelá foi sempre unha preocupazón a profundidade. Picasso reivindica ista preocupazón. Por iso Picasso acaba en pintor italián e L’Ermont fala do “andalucismo” en arte. Ven a perspeitiva do llo, salvada pol-o cubismo a forza de xeometria esencial. Todo limita ao Norde e pasa a cuaresma, a vixilia qeu nos ensiñou a todos Euxenio d’Ors. O cubismo, ponto esencial despois de Cezánne. Era inevitável. Salvou todo o preciso, o que debia ser salvado. Algús quedaron n-el, como matemáticos do aburrimento. O cubismo non creou ningún mito. A xeometria é cenza primitiva, purísima, de esenza, de facer e refacer, exaita, intuitiva, e non podia creálo.

[O soño (1933), de Manuel Colmeiro, e retrato de Álvaro Cunqueiro correspondente ao seu carné de alumno da Universidade de Santiago de Compostela en 1928]

 

Eslavística

6 de Xuño de 2009

estb1

Eslavistas en formación da Universitat de Barcelona, compoñentes dun grupo con xente entre os 18 e os 23 anos, lanzan publicación en liña, a Revista esть. Existen aínda algunhas dificuldades de navegación (comprobo que con navegadores distintos), pero hai xa bastante información e ligazóns de interese que afectan campos complementarios, desde a tradutoloxía aos estudos lingüísticos e filolóxicos ou culturolóxicos, tamén sobre blogues referidos a Rusia, aos Balcáns, a Polonia e a outros países e rexións da Europa oriental. 

Semella que o pulo veña da renovación das titulacións filolóxicas tras as pautas marcadas polo EEES e do conseguinte perigo que os eslavistas perciben sobre o futuro inmediato da súa dedicación académica e profesional. Saúdase desde aquí con ledicia a nova. En particular, por dúas razóns: primeiro porque a iniciativa corresponde a persoas moi novas que desexan intervir no debate público e, en segundo lugar, por esa intervención estar dirixida á ampliación das fronteiras de determinadas construcións culturais e mentais (a identidade europea, por exemplo) que esixen permanente axuste e para as que propostas coma esta funcionan como recordatorio incluso político. Porque Europa é algo máis que o que adoito se nos di que é.

Estremas, culturas

6 de Maio de 2009

No programa intensivo Urbes Europaeae que se mencionou aquí o pasado 1 de maio participa o catedrático de Literatura Comparada da Universidade de Tartu (Estonia) Jüri Talvet. Talvet é un vello amigo de Galiza e tamén un amigo persoal deste blogueiro. Con el tiven ocasión de promover de par doutros soños, non sempre concretados, unha antoloxía trilingüe da poesía contemporánea do seu país no orixinal estonio e tamén en linguas galega e inglesa. Tituláramola Vello ceo nórdico (2002) e incorporaba poemas de Hando Runnel, Andres Ehin, Jaan Kaplinski, Paul-Erik Rummo, Juhan Viiding, Ene Mihkelson, Mari Vallisoo, Hasso Krull, Triin Soomets e o propio Jüri Talvet, con fermosas ilustracións de Vive Tolli. Lembro con particular saudade os días nos que nos xuntamos Manuela Palacios, Manuel Barbeito, Jüri e eu mesmo nunha das salas do Círculo Semiótico de Vite, que outros chaman Camerata Cúbica e aínda con fruición Faculdade de Filoloxía.

Un ano antes, en 2001, fíxenlle unha entrevista para o Boletín Galego de Literatura, que por certo tivo continuidade en sentido inverso na revista Akadeemia só un ano despois (“Galicia ja galeegid”), complementada con traducións ao estonio de textos literarios de Méndez Ferrín, Xosé María Álvarez Cáccamo, Emma Couceiro e Chus Pato debidas ao propio Jüri Talvet. Recupero agora un par das preguntas formuladas hai oito anos no BGL coas correspondentes respostas de Talvet:

A.C.: Desde unha perspectiva cultural vostede mesmo ten escrito que a especi­ficidade do seu país non se entende se non é como manifestación do que poderia­mos denominar a súa condición fronteiriza. A produción literaria estonia dialogou historicamente sobre todo coas culturas xermáni­ca, escandi­nava e rusa. Xa nun nivel menor destacan os referentes letón e lituano. A influen­cia do pensamento filosófico e literario alemán foi forte desde o século XVIII. En que medida mudou a situa­ción nos últimos tem­pos?

J.T.: En efecto, a nosa cultura absorbeu influencias de todos e cada un dos países e nacións que nos dominaron historicamente, ademais da proveniente dos finlandeses, os nosos tradicionais e fraternos veciños, falando en termos étnicos. Como cultura e nación, desenvolvímonos no ambiente báltico-alemán (pois, mesmo baixo o réxime zarista, os que na práctica mandaban sobre o pobo campesiño autóctono eran os poderosos terratenentes báltico-alemáns). Despois houbo unha grande apertura intelectual durante a I República, pero eses vinte anos escasos foron curtos de máis como para establecermos contactos coas culturas europeas máis afastadas de nós. É o caso das pirenaicas: observe que as primeiras traduccións directas de obras españolas non se realizaron antes de mediados dos anos 30. A Primeira Parte do Quixote traduciuse integramente só en 1939-1940. Supoño que o pobo estonio da I República non estaba “preparado” para a recepción do discurso filosófico occidental, malia a existencia dalgunas tentativas tamén nese sentido. Durante o case medio século da época soviética o campo filosófico foi o máis censurado e vixiado de todos. Prohibíronse as traduccións da filosofía occidental moderna. Cando en 1972 apareceu en estonio Le Mythe de Sisyphe, de Albert Camus, vivímolo como un milagre excepcional. Tivo unha gran repercusión na nosa intelectualidade e foi lido por todos os sectores despertos da sociedade. Nesta liña, o alto número de traducións de obras filosóficas occidentais na Estonia novamente independente marcou –aplicando a terminoloxía lotmaniana– unha explosión e un salto auténticos. Sen dúbida. Quero subliñar, sen embargo, que tal salto fora preparado paulatinamente pola actividade intelectual mantida, non sempre de xeito visíbel nin público, nos corenta anos de dominación soviética.
A.C.: O peso da tradición oral estonia foi moi importante na etapa román­tica, con peculiaridades que aos galegos nos resultarían familiares en relación co noso Rexurdi­mento. Como marcou esa nota de oralidade a producción literaria posterior e con que clase de matices en función dos xéneros, a procedencia social dos autores, as particulari­dades rexio­nais ou outros parámetros?
J.T.: A partir da segunda metade do século XIX fíxose en Estonia un traballo enorme (e abondo meticuloso) de recompilación, reprodución e arquivo da riquísima tradición da creación oral do pobo. Contamos con grandes coleccións e edicións da poesía tradicional, que reflicten unha gama amplísima de matices no tratamento dos temas e motivos comúns segundo as diferentes rexións de procedencia dentro do país. Do mesmo xeito, coleccionáronse, para sistematizalos posteriormente con metodoloxía científica, numerosos contos, lendas e refráns tradicionais. Todo este tesouro consérvase na actualidade en manuscritos custodiados polo Museo da Literatura Estonia, radicado en Tartu. A máxima expresión da continuidade desta tradición folclórica son os festivais de canto. As súas orixes están na cultura alemana do século XIX, cando se celebrou a primeira Festa da Canción en Estonia (1869). Non embargantes, mentres que en Alemaña tal tradición está extinguida desde hai ben tempo, en Estonia as Festas da Canción celebráronse case sen interrupción durante máis dun século. Estes eventos culminan na Festa Xeral da Canción, convocada unha vez cada catro anos: na altura correspondente congréganse en Tallinn, a capital do país, cantantes vellos e mozos de todas as rexións de Estonia, vestindo para a ocasión traxes tradicionais que locen mentres cantan xuntos nunha enorme praza, baixo un teito acústico especialmente adaptado. Para nós é unha auténtica festa nacional, que adoita presentarse como un espectáculo cheo de colorido, que emociona aos nacionais e causa admiración nos turistas e visitantes estranxeiros.

Malia todo, a influencia desta tradición oral na literatura culta case que desapareceu xa a partir de comezos do século XX. Friedrich Reinhold Kreutzwald, o autor da nosa epopea nacional (Kalevipoeg, de 1861), aínda usaba esa métrica tradicional, común para os pobos finougrios. Entendo que a traducción estonia (1939) da Kalevala finlandesa figura entre as mellores versións estranxeiras da magna obra de Elias Lönnrot, xa que o traductor, o sabio August Annist, apoiándose na semellanza das dúas linguas e tradicións, seguiu a métrica orixinal e soubo transmitir toda a riqueza léxica e fónica da epopea. Na poesía estonia de rexistro culto, emporiso, dominou cedo o sistema silábico-acentual, que é o propio da poesía alemana, entre outras. Isto aconteceu, en especial, logo da renovación de Martin Opitz, a principios do século XVII. Os primeiros poemas cultos en estonio foron escritos por pastores luteranos báltico-alemáns, que aprenderan a lingua autóctona, o maakeel –a “lingua do país”–, como adoitaban chamar ao seu propio idioma os estonios ata o “Espertar Nacional” da segunda metade do século XIX. E é que en estonio maa significa asemade “campo”, “país” e “terra”, mentres que keel é “lingua”. Atópanse as entoacións lixeiras propias da poética tradicional na poesía de Juhan Liiv (1864-1913), un dos nosos maiores poetas líricos. Pero en xeral non permaneceu moito desa influencia.[Jüri Talvet na fotografía incorporada no blog do programa UE, onde figura tamén unha ficha biobibliográfica do poeta e profesor de Pärnu. Algúns dos traballos académicos da súa autoría poden lerse en versión castelá na revista Entretextos, dedicada á Escola Semiótica de Tartu-Moscova e dirixida desde Granada por Manuel Cáceres. Recomendarei hoxe a lectura de “Tartu como signo” (2003) ]

 

De árbores e deuses

18 de Abril de 2009


En 2004 Eduardo Estévez lanzou o proxecto Lúa Gris, e dentro del a revista de tradución en rede Poesía lunática, da que creo que só chegou a aparecer o número de presentación. Incluía textos de Patrizia Cavalli, Ugo Foscolo, Ingeborg Bachmann, René Char, Vicente Huidobro e Sylvia Plath en tradución a cargo de diferentes colaboradores. Foi unha idea fermosa.

Recupero a tradución que daquela concretara dun texto de Sylvia Plath, o poema “O aforcado” (“The hanging man”), do libro de 1965 Ariel, que hoxe é probábel que formulase doutro xeito:

Colleume algún deus das raíces do meu pelo.
Crepitei como profeta do deserto nos voltios azuis de seu.

As noites escapulíronse da vista, súpetas como as pálpebras dun lagarto:
Mundo de calvos días brancos nunha cunca sen sombra.

Un aborrecemento voitroso prendeume nesta árbore.
De el ser eu, faría o que eu fixen.

By the roots of my hair some god got hold of me. / I sizzled in his blue volts like a desert prophet. / The nights snapped out of sight like a lizard’s eyelid: / A world of bald white days in a shadeless socket. / A vulturous boredom pinned me in this tree./ If he were I, he would do what I did.

[Sylvia Plath e Ted Hughes cos pais deste último nunha fotografía de 1956]

O trasno en polaco

10 de Decembro de 2008

Con franca ledicia, anuncio a recente aparición dunha escolma de textos narrativos de Rafael Dieste traducidos ao polaco e integrados nun número especial da revista Studia Iberystyczne, monograficamente dedicada nesta ocasión ao escritor rianxeiro. Os contos traducidos pertencen na súa maioría ao volume de 1926 Dos arquivos do trasno, pero recóllese tamén un par de relatos de Historias e invenciones de Félix Muriel (1943). As dúas series narrativas, ás que se suma o célebre “Limiar” aos Arquivos, veñen introducidas por ensaios académicos da autoría de Maria Filipowicz-Rudek, Ewa Stoch e Arturo Casas. A revista é un proxecto do Instituto de Filoloxía Románica da Uniwersytet Jagielloński de Cracovia e está dirixida pola Profesora Teresa Eminowicz-Jaśkowska.
Segundo sinalou Arume en sucesivas anotacións de hai unhas semanas no seu blog e asemade en comentarios diversos enviados ao de Marcos Valcárcel, As uvas na solaina, a iberística polaca amosa unha forza extraordinaria, con numerosos investigadores/as en formación orientados por mestres e mestras de moi sólida formación romanística e cun pulo tamén encomiábel no que afecta de xeito directo aos Estudos Galegos. Studia Iberystyczne incorpora de feito sectores referidos a este campo que a nós nos interesa de preto e tamén outros referidos ás literaturas catalá, portuguesa e iberoamericana. Da sección galega responsabilízase a Profesora Maria Filipowicz-Rudek, coeditora deste número especial xunto coa Profesora Eminowicz-Jaśkowska.
Alén da satisfacción que traslado, é pertinente prestar atención ao modelo que a universidade polaca, como moitas outras en Europa e América, vehicula para a consideración da lingua e da cultura galegas. O habitual é unha mirada compartida e non necesariamente comparada co resto das culturas da península Ibérica, que por certo non sempre ocupan o rango superior de análise, xa que este a miúdo se outorga á amplísima produción cultural, literaria, artística e cinematográfica de América Latina. Sináloo de forma explícita como pauta de atención nun dobre nivel: o intercultural e o interartístico. Considero oportuno telo en mente porque, por exemplo a propósito da proxección exterior da nosa cultura, as cousas non son só como a nós nos gustaría que fosen. As cousas, con frecuencia, son como son. No meu modestísimo entender, e se se me permite a mala affectatio, unha tarefa intelixente sería vérmolo, analizárdelo (aquí, sen ir máis lonxe) e actuaren en consecuencia.

[Na ilustración, capa do número 5 de Studia Iberystyczne]

Tekelili!

8 de Outubro de 2008

Nun dos dous prefacios iniciais a Palabras de un asesino, que agora pode lerse na compilación Cuentos completos, editada e introducida por Túa Blesa, Leopoldo María Panero louva o estilo de Arthur Machen, a quen traduce. Panero, atento sempre a outorgar voz á morte, asegura que para el traducir é basicamente corrixir. Afirma tamén vivir no tempo dos escritores póstumos e di que o oficio de escribir limítase xa unicamente, neste tempo último, ao de ser corrector de probas. Blesa recorda a este respecto a noción de “literatura orgánica”, que Panero asocia á estirpe iniciada por Lautréamont: xa non hai escritura, só hai reescritura. O plaxio é necesario.