xornalismoArchive for the ‘’ Category

Gran Baamonde

5 de Setembro de 2009

 

anton-baamondeUn excelente Baamonde onte no País. Nesa descrición que compara formas de chegar e traxectorias de arranque dos primeiros cen días dos gobernos bipartito (PSdeG e BNG) e monopartito (PP) e na entrevista a Carlos Mella, no mesmo medio o mesmo día, fican retratadas boa parte das condicións e das expectativas que configuran a realidade na que estamos, a realidade que somos en termos políticos e económicos. Velas, non velas…, querer telas presentes ou non para chegarmos a ter a posibilidade de modificar o futuro inmediato de Galiza é outro asunto.

Como en todo, a estratexia das linguaxes é capital. E, como sempre, hai quen o ten asumido no código xenético e hai quen segue a confiar na evidencia da razón ou do amor/compromiso como algo que se enuncia de seu. Non é así. Por iso a dereita manexa sempre tan ben os tempos, con tanto proveito propio. Fala e sobre todo fai e desfai desde o primeiro minuto do partido.

Acerta Antón Baamonde cando suxire que a marca goberno é algo que se xestiona e se rexistra como tal marca neses cen ou cento cincuenta días que en xeral hai tendencia a considerar de cálculo e instalación. O bipartito tenteou e tenteou, inactuou perante o espello, dubidando que roupa poñer para saír a escena. Tanto que chegou á fin da lexislatura e decidiu entón mover pezas de xeito precipitado e imprudente, quizais por rexistrar a marca que antes non fora quen de rexistrar, ou para modificar a que sabía que quedara no imaxinario mediático e social do país: non outra que a do espello fronte ao espello.

Os tempos políticos. Niso non hai dúbida: hai moito que aprender. Indicios de que se asuma esta verdade de caixón na esquerda nosa? Até o día de hoxe, ningún. 

[Na foto, Antón Baamonde]

Tumbas e periódicos vellos

26 de Agosto de 2009

 

tumba-de-shakespeare

Falouse algunha vez por aquí de epitafios. Entre o de Shakespeare e o de Huidobro quedo francamente co primeiro. O do poeta chileno, en Cartagena (Valparaíso), invita aos visitantes a remexer no sepulcro para atopar aló no fondo o mar. Mala cousa, porque hai quen fai unha hermenéutica plana e mete alí os fuciños por descubrir apenas terra. O de Shakespeare, no lugar onde naceu, é algo máis tradicional. Advirte con toda claridade a prosmas e gobernantes (valla a redundancia de ser preciso): largo de aquí, non se vos ocorra mover esta pedra nin tocar un só metacarpiano da osada. Non digo nada disto por Lorca, créase. Nin tampouco non por Castelao, agora que se fan os 25 anos daquel episodio. A razón é ben máis simple. Dei cun xornal vello, de setembro de 2007, no que se fala dos poetas chilenos que quixeron que os enterrasen a carón de praias (algo máis complicado do que poida parecer, tendo á vista o mapa de Chile). Desde hai anos dedico parte de agosto a ler periódicos vellos que non lin no seu día. Non hai motivación ningunha que teña racionalizada, nin para gardalos nin para recuperalos anos despois. Podería andar entre a síndrome de Dióxenes e algunha outra patoloxía da culpa. Que importa. Ou tamén cun sentido peculiar do paso do tempo e do que Filgueira Valverde chamaría “gozo eterno” (unha boa columna xornalística, unha boa reportaxe, unha boa análise…  gózanse moito máis fóra do tempo orixinal, créase; canto á chamada información, tanto ten lela do día como conxelada). O caso é que naquel xornal collido no cuarto dos xornais vellos (un é rico e pode permitirse esta clase de distribución do espazo) falaba diso, de epitafios e de tumbas de escritores. A de Huidobro é fea a rabiar e por iso non a reproducirei aquí. E o seu epitafio non está á altura do que o poeta quixo ser e  acaso foi. A foto de arriba corresponde ao lugar onde quedaron os restos mortais de Shakespeare. Tómase de Flickr. Lese sen maior dificuldade o que o epitafio advirte. Pero advirte máis a sinxeleza da pedra.

 

Furabolos

25 de Agosto de 2009

 

blanco-e-hernandez-competindo-cos-dedinhos

A xente do común non o sabe, pero a unidade temática 3 do célebre De Viris Illustribus in the Age of Media (New Haven, Punctum Press, 2001), do consultor e profesor estadounidense Francis Petraccioni, dedica todo un apartado a un tema fundamental na vida pública e na vida empresarial sometida a foco baixo o epígrafe (traduzo) “Como sinalar co furabolos sen parecer imbécil”.

Toda a nosa clase pública, intúo que a través dunha especie de prontuario alegal fotocopiado (tiven oportunidade de ver eses folios), tirado desa biblia da comunicación aplicada á icónica do poder, accede na semana inmediatamente posterior ao seu nomeamento a unha especie de inmersión neses mesteres: un cursiño acelerado e básico para manter diante do público ou perante a masa de votantes unha presenza e unha auctoritas entre viril e estatuaria fundamentada no uso e disfrute do furabolos (apartado 3.2.1., “Razón áurea e angulística do furabolos: entre a verticalidade e os 15º, cunha amoestación sobre a inconveniencia performativa de ultrapasar esa inclinación”).

O dedo estirado serviu tradicionalmente a pintores e escultores como marca diso, da autoridade do patriarca (e ás pombas urbanitas serviulles asemade para pousar na estatuaria civil de porte dixital e defecar alí tranquilamente sobre o espazo público cando a calva do prócer resulta invisitábel para o seu non moi esixente sentido do aseo público). Petraccioni aduce mesmo razóns psicanalíticas de fondo, e baixa a indagar á fase anal dos políticos USA (isto non é difícil en termos de campo), para explicar o que el chama “furor furabólico”, consistente no abuso do aceno e explicado en termos prácticos co caso do gobernador dun pequeno estado da costa atlántica, quen cada vez que intuía o clic dunha cámara experimentaba unha pulsión dixital irreprimíbel, unha incontinencia eréctil do furabolos (digital priapism) que nunha ocasión tivo consecuencias clínicas (nun mitin preelectoral o gobernador aloumiñaba á súa esposa e cativos para as cámaras e entre a falta de práctica real desa proxémica e a hiperabundancia de clics fotográficos acabou metendo compulsivamente o dedo na órbita esquerda da dona e do fillo maior, até o punto de que aquilo semellaba ao final unha peli gore algo desagradábel) e supuxo a fin da carreira pública do político, agora empregado como guía turístico nunha coñecida empresa da Gran Mazá.

Por aquí, na BHR (Blue-Hen Region), un señor que con probabilidade tivo acceso á versión orixinal do libro de Petraccioni é o director xeral dunha caixa de aforros do norte. Faino relativamente ben o tipo, o de estirar o dediño á menor previsión de punctum, acompañando ese xesto adoito cunha elevación do queixo, entre 20 e 35 graos, que minora o papo e acentúa o corte de pelo entre casual e de tipo-en-idade-provecta-que-lanza-a -mensaxe-de-que-puido-vivir-máis-intensamente-do-que-o-fixo-pero-agora-xa-foi.

Hai outros espécimes rexionais, miñasxoias, que aínda non asimilaron plenamente a doutrina Petraccioni. Entre eles, estes dous mandatarios da foto de arriba, un ministro e un conselleiro de obras públicas. Coa pasta que terán e aínda con fotocopias… Ocorreulles esa mañá, con todo, o peor que lle pode ocorrer a un político cando se atopa con outro de signo contrario (descúlpese a falta de precisión ontolóxica). O caso aparece descrito por Petraccioni nun subapartado da unidade temática 3 (o 3.4.5.2) onde se reclama absoluta precaución co rigor dixital en circunstancia de espectacularización agonística, casco incluído. E non é só que a competencia furabólica de signo contrario propenda á anulación fáustica, que si, senón que a xente arredor pois se distrae e non acompaña debidamente a dramatización dese momento pretensamente histórico e a la postre inane. Pode, en casos como o actual, que por estaren todos preocupados pola fotoxenia do casco. Na foto de AI, por exemplo, os adláteres políticos e técnicos diversos das dúas administracións —con colaboración escénica dos poderes locais— confusos polo cruce dixital e a hibridación de auctoritas (nin os galóns distintivos no casco de Blanco, nin a severidade relativa do rictus entre ministerial e chacineiro, nin a superior verticalidade do dedo de seu abondan para desequilibrar a partida), acaban ollando, indebidamente, un panel ministerial do horizonte inmediato que indica o mes e o ano da finalización desas obras do AVE que case todo o mundo chama accesos a Galiza cando é obvio que o que son é accesos á meseta e a Madrid. Por iso sorrín os polos arredor, contribuíndo sen querer, ou querendo, á ridiculización de ambos xefes. Pois nada hai máis patético nesta vida que estender o dedo ou outras partes do corpo do varón ilustre e que ninguén preste atención a esa desmesura iluminada.

 

[O ministro Blanco e o conselleiro Hernández en pugna dixital. Foto de AI en El País, 22 de agosto de 2009]

 

“Chapuzas gallegas”

17 de Agosto de 2009

 

samos-foto-de-xavier-lombardero

A peculiar fruición coa que La Voz de Galicia rotula o espazo informativo “Chapuzas gallegas” desde hai uns anos podería ser un dos motivos secundarios polos que, como empresa xornalística, recibe subvencións que superan o millón de euros anuais nas sucesivas resolucións dunha convocatoria da Secretaría Xeral de Medios da Xunta de Galicia destinada ao enaltecemento patrio ou cousa semellante. O caso é que o artigo 2º da resolución pola que se convocan esas axudas, segundo se le no Diario Oficial de Galicia do 2 de decembro de 2008 baixo o epígrafe “Actuacións subvencionables”, recolle textualmente o seguinte:

 

1. Poderán solicitar as axudas obxecto desta resolución as empresas que publiquen, ou difundan informacións, programas, artigos, reportaxes, colaboracións ou seccións orientadas a alentar a defensa da identidade de Galicia, a promoción dos seus valores, a normalización da lingua e a difusión da súa cultura. Na súa produción informativa deberá ter un especial protagonismo o idioma galego.

2. As empresas xornalísticas e de radiodifusión que se acollan ás axudas reguladas nesta resolución comprometeranse a: respectar, nas informacións redactadas en castelán, a lingua das declaracións da fonte ou da persoa entrevistada, sempre que as citas sexan transcritas en estilo directo, e a introducir a oferta positiva establecida no Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, cando menos na relación xornalística cos representantes cidadáns e cargos de responsabilidade pública. A oferta positiva consiste na adopción do galego como lingua de contacto inicial entre a empresa e a persoa entrevistada.

 

 

A redacción da convocatoria non esixe demasiado, a que non? Con todo, talvez non incorramos no que Umberto Eco chamaría sobreinterpretación de concluírmos que con esa mornísima prosa oficial autoexcluiríanse da posibilidade de recibir cartos para a promoción da lingua galega só os medios dedicados frontalmente e sen tapuxos ao vituperio dese obxecto de promoción: a lingua, a cultura e a identidade galegas.

Desde logo, a sección “Chapuzas gallegas” de LVG —curiosamente iniciada cun jacuzzi na ligazón arriba marcada— non semella moi orientada ao sentido que a Secretaría de Medios di querer promover. Excepción ou categoría este detalle que se apunta? Categoría, xaora! Iso sabémolo todos: os promotores do decreto, as empresas subvencionadas ano tras ano (sen maiores flutuacións segundo pode comprobarse nas asignacións de 2008 comparadas coas actuais de 2009) e nós. Sabémolo todos agás os fiscais, os xuíces, os defensores do pobo e os grupos parlamentarios que non tiran dos fíos do estado de prevaricación no que nos fomos afacendo a vivir. Todo iso que noutra altura histórica se chamou indecencia.

La Voz de Galicia e a inmensa maioría dos outros medios subvencionados por “alentar a defensa da identidade de Galicia” cumpren coa súa misión histórica. E o Goberno paga relixiosamente ese esforzo seu. Cos nosos impostos, naturalmente. Tamén cos teus, lectora, lector. Claro, esa cifra é moi menor en termos relativos. En realidade, os medios reciben moitísimo máis por outras vías, non sempre públicas. Quen ignora isto? Un millón de euros por ano non é nada. Supón pouco máis que dous Audis de Touriño, por así dicilo. Pouco máis que oito Audis de Touriño nunha lexislatura. Cartos para promover o galego e a nosa identidade… Como nas “Chapuzas gallegas”. Suxiro que a foto inmediata que LVG saque nesa sección sexa a da páxina 13.548 do DOG deste ano, esa táboa coa asignación última recibida por eles, tan parangonábel por certo aos bidés e retretes reconvertidos a testo floral (textos, testos, que máis ten…) de calquera locus amoenus rural.

Porque iso si, as chapuzas que saca este xornal a través do cal podemos entender o que efectivamente somos apuntan sempre cara a un feísmo específico, un feísmo de clase. Non urbano, non de recualificación de solos, non de finanzas, non de Vuitton servido en palangana aurífera, non de moqueta. Non. Aquí, nas páxinas do xornal coruñés, o que mola é o cutre. Polo que devecen estes xornalistas nados en Teixeiro, A Laracha, Arzúa ou a Agra do Orzán é polo cutre a escala menor (só a escala moi menor e sempre cun punto de alienación e falsa conciencia). Revísese a serie. Considérese, asemade, a autoría popular desas fotos, a mirada que as alecciona, a educación cívica e estética recibida con esa mirada, a que mece a conciencia de noso desde as páxinas do xornal de referencia no país.

Aprovéitese logo —non evado o outro problema, en todo caso secundario para min— e estabelézase unha consideración antropolóxica (e ecolóxica) sobre o sentido último  das pezas sanitarias reutilizadas como elemento de ornato en hortas e xardíns privados, non necesariamente no sector máis recóndito dos mesmos, o cal resulta tamén significativo. Por que camiño se chegou aí? Por que camiño histórico demos niso? É diferente ese vieiro ao que habilita as vellas potas do caldo para fins análogos? Hai un punto de simple agradecemento polos servizos prestados?, hai un non querer destruír e esquecer senón simplemente xubilar aquilo do que tan preto nos sentimos durante tempo e tempo por vía dixestiva ou epitelial? Hai un factor de xénero nesas decisións? Son os homes ou son as mulleres quen chantan retretes floridos a carón do pozo?

E, xa postos, considérese a chave comparada do asunto. Somos nós os únicos entre os indoeuropeos que o facemos? Esas chapuzas gallegas de LVG son só galegas? Que clase de reminiscencia etno-estética hai detrás? Figurará no Catálogo Aarne de constantes folk? Por que LVG suscita esta exploración xeocultural de xeito tan apaixonado? Sabe algo que nós non saibamos? Que se investigue todo isto, por favor! Que se investigue a fondo. E a propósito de pescudas, nestoutra resolución en DOG do Goberno galego (do anterior, non do monopartito senón do bipartito) poden verse os cartos asignados á investigación básica nas tres universidades galegas, co reparto cuatrienal decidido. Vexan, calculen cantos proxectos de investigación en química orgánica, edafoloxía, inmigración, osteoporose ou acuicultura se poderían soster co millón de euros anuais que LVG recibe por promocionar o galego (a catro anos, 80 proxectos cunha asignación similar á recibida, por exemplo, polo titulado Síntesis de derivados deuterados de la Vitamina D de interés biomédico, que levou segundo o DOG mencionado 50.312€ para o cuatrienio 2008-2011; ou 135 proxectos do tipo do titulado Algoritmos genéticos en problemas de satisfactibilidad: estudio formal y aplicación a answer set programming, que levou un montante de 29.555€ para o mesmo período). Señores, basta xa de imposicións.

 

[Fotografía de Xavier Lombardero tomada na parte de Samos e incorporada á serie “Chapuzas Gallegas” de LVG]

  

 

Como comunicar?

22 de Xullo de 2009

 

dsc00208

 

A propósito de certas formas de intervención na esfera pública, un meu compañeiro seguidor das prosas que aquí se acumulan comentaba este día comigo que o problema é sempre localizar unha linguaxe e unha zona común de argumentación que habiliten non xa un consenso de análise senón, antes ca iso, o feito mesmo de fundar a posibilidade de comunicármonos con algunha posibilidade de éxito non limitada ao cenáculo inmediato da xente próxima nas esferas ideolóxica ou afectiva.

É posíbel que moito do que se di aquí e acolá respecto dos problemas importantes e dos non tan importantes quede reducido, en efecto, a desafogo emocional ou intelectual, inatendido en definitiva polas maiorías e tamén polas minorías ás que pensamos que de entrada nos diriximos. Voltamos así ao complexo asunto da eficacia da acción política e do debate no espazo público. Voltamos mesmo ao asunto da incidencia social e política da blogosfera.

Para min, e aquí coincido coa análise do colega e amigo, esa é a cerna de todo o que hai por diante. Será que un exceso de elitismo, unha sobredose de brillantez, un esteticismo político… creban calquera posibilidade de conexión con quen decide? Será que no que Debord comezou a definir hai moito tempo como sociedade do espectáculo importa máis un zapato que voa que cen argumentos ben articulados pero raseados? Sen dúbida, hai moito disto. Os populismos de dereita e de esquerda atoparon resposta e lograron canalizar vontades. Hai que reflexionar sobre o modo no que as mensaxes se constrúen e chegan onde está previsto que cheguen, onde se quere que cheguen. Obviamente, hai un aspecto crucial neste asunto: vén dado pola simple idea de rede. Aí está a potencialidade inmensa que aínda non soubemos calibrar. Pero cada día mudan as coordenadas.

E mudan a favor. O simple feito da desafección do público novo polo que significan os medios de comunicación tradicionais, en particular a TV, é de extraordinaria relevancia. Arume dos Piñeiros falaba hai pouco das súas reflexións mentres contemplaba o tratamento dado nun telexornal a unha violación en grupo, falaba diso e por suposto de moito máis: a distancia que se abre entre información e telespectadores por causa da manipulación indisimulada e dun exceso de cesións socioculturais en mente de todos. Así é: unha experiencia común. Cada día máis.

Eu mesmo teño dito aquí que a forza de moitos xornais galegos de implantación digamos non estritamente local (non falemos xa dos xornais de vocación só local) é debida a que prestan algúns servizos demandados por sectores poboacionais decisivos e que ninguén máis ca eles presta. Ás veces —na ducha, conducindo…—, ocórreseme matinar que na perspectiva de poñer límite á hexemonía de La Voz de Galicia, Faro de Vigo e outras cabeceiras poderosas do país, talvez exista unha posibilidade máis eficaz que a de crear medios alternativos. Imaxinen un gratuíto de distribución diaria, con forte implantación urbana, vilega e rural,  limitado só ás esquelas. Imaxinen que iso se puidese lograr. Imaxinen a incidencia no mercado dos medios tradicionais que adoutrinan e gobernan. Imaxino, imaxinen, un gratuíto só de esquelas. Nesta imaxinación está tamén o retrato do país, ou polo menos de cómo un le o país.

 

[A foto remitiuma en 2002 un dos meus curmáns montevideanos, Julio Rey. Fíxoa nalgún lugar de México, onde traballou varios anos. Ignóroo todo sobre que sexa ese organismo que promove a campaña de aforro de auga no plano doméstico, ese/a CAPAT]

O ente

27 de Xuño de 2009

aglomeracao

Algunhas persoas, atentas lectoras deste blog, fanme chegar a consideración, compartida por un sector a día de hoxe minoritario no Ente Lándoas, de que a multiplicación e a pluralidade de discursos é inconveniente para un medio como este. A idea deles consistiría nisto: un blog ten que instaurarse como posición e discurso definidos, porque outra cousa suporía ou ben unha traslación ao ámbito do literario (entendido isto como ficcionalización do suxeito e dos referentes) ou ben unha asimilación de formatos caracterizados en orixe pola combinación de autorías, mundos referenciados, posicións políticas e literacidades. Isto último, dito con brevidade, representaría unha advertencia seria: un blog non é un xornal nin é unha revista, e o autor dun blog non debe xogar a multiplicarse e facer como que son varios os puntos de vista que interveñen no proceso. Por que? Pois porque un blog está moi vinculado á noción de autoría, á identidade enunciadora, a un eu que di, ou, en todo caso, a un nós harmónico, se cadra mesmo unánime. Un blog non sería, pois, un kit de ferretería que permita multiplicar funcionalidades, textualidades, personaxes: aquí para o serio, aquí para o riso, aquí para os encrucillados e outros pasatempos, aquí para o profesional, aquí para o íntimo, aquí para a crítica, aquí para a dermatoloxía, aquí para os soños…

É un debate aberto este, segundo sinalo/amos. Un debate aberto no Ente. Como somos bastante organizad*s levantamos actas das reunións. O cal significa que poderiamos documentar esas tomas de posición e os elos da análise que se vai construíndo e erguendo. Un de nós escribiu unha breve peza, mesmo. Dramática, podería dicirse. Teatro-documento, observa o seu autor, agora cun plus de histamina no bulbo raquídeo. Nela estamos todos e todas, interactuando. Tamén a señora Soutelo, tan remisa a publicar segundo ben sabemos. Por non falar da amiga polaco-canadiano-brasileira Katarzyna Modrzewski, a máis hifenizada de nós en termos identitarios e biónicos, con quen recentemente se recuperou contacto. Todos e todas do teatro-documento.

 

Medir os tempos

9 de Abril de 2009


Segundo xa se sostivo por aquí, dereita e esquerda nominal diferéncianse hoxe nalgunhas pautas, si. Unha delas, das máis destacadas, é no xeito de medir os tempos de intervención/comunicación á hora de combatir ao contrincante político. Sempre me irritou a inversión anotada por Michel Foucault a partir do apotegma de Karl von Clausewitz, segundo a cal a política sería a guerra desenvolvida e continuada con outros medios —Clausewitz dixérao ao revés no célebre Vom Kriege (1832), do que se dispón en liña dunha tradución ao inglés. A fin de precisar argumentos, engadirei que esa torsión sintáctica molesta máis no sentido intelectual que no ético. Desde logo, asumo a exactitude de fondo do quiasmo foucaultiano: a dominación consiste moi a miúdo en facer que o abuso sexa percibido como pacto. Por aí derivariamos á noción gramsciana de hexemonía, segundo é ben sabido; ou mesmo ao Zygmunt Bauman que en Liquid Modernity, tendo presentes conflitos como o balcánico ou o iraquí (o primeiro, o de 1990), reformula a Clausewitz para indicar que a guerra hoxe é a promoción do libre comercio mundial por outros medios. Novos matices quedarán para posterior ocasión.

O asunto entra hoxe no blog a propósito dunha das últimas comparecencias de Pérez Touriño como presidente do goberno. Interrogado polos xornalistas en relación coas declaracións de Baltar das que se informou aquí nun post hai un par de días, Touriño volveu ás andadas: dixo que iso non era novidade e acabou na vella linguaxe formularia da peor resignación antropolóxica. “Éche o que hai”, esa é a fórmula por el aplicada tamén cando o acusaron disto e do outro, nuns momentos nos que a partida estaba en xogo e nada fora decidido aínda. Esa combinación melancólica de suficiencia moral, soberbia intelectual e desgana física para baixar ao ring da argumentación foi o que derrotou ao bipartito o 1 de marzo. Esa abulia, ese baixar os brazos, esa convicción sobre o feito de estar á marxe da loita política, esa indolencia que tanto lembra ao último Felipe González na Moncloa, xa a partir de 1993, resulta por completo inadmisíbel en quen aspira a gobernar un país. Iso é o que abre a porta á reacción, esa entrega desmoralizadora, irresponsábel. Certo, é probábel que Baltar, cando compareza perante un tribunal (que creo que esta vez non escapa), xure e farfalle que el non dixo tal e que todo se debeu a unha mala interpretación do reporteiro e tal e cal e agora imos tomar unha de callos xuntos vosté e mais eu, e eu son incombustíbel e guapo, un campeón e tumba e dalle. Si, e que? E que, Touriño? Todos sabemos o que ese individuo leva anos e anos facendo cando hai eleccións, en efecto, pero até agora non se dera unha circunstancia tan favorábel como esta para conducilo perante a xustiza por delictos libremente confesados contra as leis, incluída aí a electoral. Se a conversa está rexistrada (difícil, porque Baltar non é parvo) algo debería pasar, algo tería que pasar.

Alén do anterior, a dereita de sempre non actuaría así. Funciona coa pauta do can de presa. Sabe calcular o momento preciso para trabar e facer dano. Por exemplo, a dereita non largaría agora, antes da constitución do novo goberno e en plenas vacacións de pascua, o escándalo Hernández. A dereita esperaría a que o tipo fose conselleiro de Obras Públicas. E cobraría así unha peza de caza maior, non un paspallás ou unha miñoca. Naturalmente, estou a pensar na dimensión mediática de todo este asunto, que si, é tamén venatorio, polo menos venatorio xa que non bélico no sentido Clausewitz-do-revés. Porque se concederá que non é o mesmo forzar a renuncia dun deputado que forzar a dun membro do goberno. E que non se dan conta? Cal é o motivo para facer política como hermanitas de la caridad cando un ten fronte a si todo o que o PP ten neste país noso (o que ten á vista e o que ten camuflado como paisaxe)? Alguén entende a esta xente? Esta sedicente finesse d’esprit que en realidade non é máis que panfilismo e dervichia basal, autismo político.

[A ilustración tómase da páxina http://www.myspace.com/coachisrael]

Carta bastante aberta ao constitucionalista Roberto Blanco Valdés

14 de Decembro de 2008

Prezado Sr. Blanco Valdés:

Coñezo e trato de seguir desde hai anos o seu pensamento político como catedrático da Área de Dereito Constitucional do Departamento de Dereito Público e Teoría do Estado e, máis en particular, tamén o seu pensamento político como columnista destacado de La Voz de Galicia. Falo de pensamento político, permítame aclaralo, convencido de que os constitucionalistas tamén o teñen, malia con algunha frecuencia e de forma corporativa intentaren algúns dos seus colegas, vostede tamén en ocasións, simulalo ou camuflalo como proxección natural de simples aproximacións técnicas ou de comentarios periciais ao fío da actualidade do debate público; pero sobre todo malia ao intento, máis que reprobábel, de se apropiaren vostedes con máis forza da conveniente de debates que son da cidadanía toda por pertenceren eles ás regras do xogo da esfera pública e en definitiva por estaren adscritos ao debate sobre as liberdades fundamentais. Falo de pensamento político, si. Falo diso, asemade, porque para min é unha obviedade que nin vostede nin ningún dos seus pares falan, cando o asunto é a Constitución de 1978, desde un limbo de pureza xurídica, desde a asepsia moral, desde a non-biografía ou, en fin, desde un non-lugar profesional, académico, económico, social, sentimental, mediático…

E o certo é que neste tempo observo, sen maior esforzo de concentración, a deriva que o seu pensamento vai tomando. Unha deriva —política!, xaora, aquí non fou falar doutra cousa— que probabelmente vostede controla en por si, con autonomía persoal e profesional plena, e que, con certeza, dependerá destes o destoutros estudos e avaliacións súas sobre o lugar que quere definir e ocupar no campo de forzas ideolóxicas e políticas hoxe actuantes no noso país.

Todo iso é correcto, desde logo. Con independencia de que as máis das veces supoña unha achega de munición supostamente técnica para proveito de posicións políticas e sociais moi reaccionarias, mesmo contrarias á Constitución desde o lado pardo. E eu non entraría a analizalo de ficar aí. Pero hai algo que resulta verdadeiramente peculiar no seu argumentario do día a día e que querería expoñerlle. En particular, pola repercusión que alcanza entre os seus lectores, algo máis numerosos que os meus. Hai algo nos seus puntos de vista, digo, que está posto ao servizo non só da realidade efectiva da vida e do mundo noso, da vida de diario, a efectiva e tanxíbel, a que ás veces se complica e ás veces se acaba, desa; hai algo que está posto ao servizo non só da lexitimidade do punto de vista individual que corresponde a un constitucionalista do prestixio que, por méritos propios, vostede atesoura. E non aceptarei a propósito do que vou comentar, advírtollo de entrada, amoestacións como as tan socorridas na súa linguaxe pública sobre coutos xurídicos, cacharrarías, proboscídeos e mais todo ese pensamento analóxico (cutre, moi cutre) que entre os editorialistas máis ou menos declarados da prensa de noso —vostede é lido como tal por unha maioría dos lectores da Voz, sábeo ben e semella compracido nesa posición— causa furor desque Carlos L. Rodríguez comezou hai anos a facer exercicios de estilo á vista de toda a xente e sen pudor intelectual ningún. Non, non aceptarei esa cousa relativamente subtil (cada día menos na súa prosa, prezado colega) dos argumentos de autoridade e dos contiños analóxicos. Ca! Nin tampouco concedo que sobre linguaxe xurídica non poida intervir por exemplo un semiólogo (eu son tal), ou unha xestora administrativa, ou un canteiro, ou unha empresaria, ou unha estudante de Enxeñería de Montes…, admitido en todos eles un mínimo de lecturas e un mínimo de formación política (eu pode que os teña) e a maioría de idade que máis dun 95% dos seus lectores acadou xa (ignoro se o sabe e se algún mecanismo demoscópico podería aseveralo para non deixar o apuntamento en simple intuición miña).

A Constitución é o referente de todos nun estado de dereito, que lle vou dicir a vostede. Tamén o é para os xuristas e para os parlamentarios, técnicos e políticos que desde fóra, por exemplo desde o Consello de Europa, deban facer análise e valoracións sobre o grao de aplicación do articulado constitucional (de todo o articulado, eh!, porque vostede amosa unha acusada tendencia a poñer o dedo en certos títulos) no atinente á vida de todos os días e de todos os cidadáns. De todos os días e de todos os cidadáns, Sr. Blanco Valdés, non só dos días e as horas dun catedrático de Dereito Constitucional que semella ollar con nostalxia situacións lingüísticas doutro tempo ou doutro lugar.

Porque, desde que clase de experiencia está a falar vostede día si e día tamén na súa columna da Voz de Galicia para aseverar, como fai hoxe, textualmente, que no sistema educativo galego “el castellano está camino de desaparecer”? Ou que o castelán resulta irrelevante no ensino ou que na práctica foi eliminado en determinados traxectos de escolarización? Desde que lugar está a falar vostede, desde que mundo, desde que experiencia da realidade? E en que clase de retórica se ampara ou inspira —como o vén facendo desde hai bastante tempo desde a súa privilexiada e influente columna, maná ideolóxico de grupos cos que vostede non creo que teña moito que ver en termos de parangón político (dígollo con franqueza e moi en serio)— para escandir adxectivos e adverbios (tecnicamente delicados na linguaxe xurídica ou en calquera outra por ela inspirada) que aplica aquí e acolá, día tras día, á súa análise da realidade legal e efectiva, da realidade que a min me gustaría recoñecer nalgunha medida como real, esa que en definitiva existe de veras e que se manifesta no día a día, esa que abrocha por todas partes, non só en determinados salóns, gabinetes, clubes, claustros e moquetas?

Porque, claro, postos a confrontar experiencias concretas, do tipo das que a vostede alguén lle contaría nalgures, ou das que escoite en tertulias incivís e cainitas nalgunha frecuencia radiofónica, eu tamén teño un saquete delas. Un día tomamos un café, prezado colega, e facemos comparatismo a fondo, que iso si concederá que vén sendo o meu, concederao antes de suxerir moi logo que sobre a Constitución e a ignorancia tal e tumba, como hoxe, igualiño ca hoxe na Voz. Pero o certo é que é vostede quen se equivoca, quen ve o que non hai, repítollo, por moi constitucionalista que sexa. Fíxese, hoxe mesmo, escribiu vostede nestes termos, moi pouco ponderados, na columna dominical do seu periódico:

alguien debería informar a sus portavoces [aos do Consello de Europa!, que non é o consello escolar dun instituto de Allariz, nin este é aquel] de que la primera norma que vincula a las autoridades españolas (la Constitución) fija un modelo de cooficialidad lingüística que, ciertamente, no se respeta como debiera en el mundo judicial, pero que no se respeta en absoluto en la vida institucional gallega y en su sistema de enseñanza.

Que, ciertamente, no se respeta [o modelo de cooficialidade lingüística constitucional] como debiera en el mundo judicial“. Iso concede, mide, matiza, pondera, minimiza…, como indicando co adverbio e co ritmo frástico que qué se lle vai facer, que vaia por deus, Maripili, que é un imponderábel, algo como alleo a nós, os xuristas, os constitucionalistas, os que somos Estado… Todo iso que vostede xabe conxugar ben co habitus académico e político propio da súa condición profesional e mediática. E segue logo: “Pero que no se respeta [o modelo de cooficialidade lingüística constitucional] en absoluto en la vida institucional gallega y en su sistema de enseñanza”.

Desculpe agora, prezado colega, o comentario de texto e a close reading (un tamén vai viciándose co pouso profesional, hehe). Así que en la vida institucional gallega, eh! Pero como? Suxire vostede que na vida institucional galega non se usa ou se usa pouco o castelán, Sr. Blanco Valdés? En que país e por que rúas vive/anda vostede? Porque a vida institucional será algo máis que os dez minutos (é un dicir, un dicir piadoso) que Touriño ou Feijoo saen a diario na TVG, e será algo máis que o momento aquel de pedirlle a un conserxe que poña auga mineral sen gas no estrado da cámara, e será algo máis que un pleno no Concello de Lalín, e será algo máis que o acto público no que o director xeral dunha caixa de aforros presenta un libro editado pola súa Fundación con textos dun escritor independentista que se chama igual pero non é igual en case nada, e será algo máis que unha visita institucional de Baltar a algún velorio en Bande, e será algo máis que o pregón municipal das festas de agosto en Burela, ou que a gala cultural da deputación en Mariñán… Digo eu.

Pero non, a súa capacidade de matización, Sr. Blanco Valdés, esváese no ar en canto toca entrar nesa parte do seu discurso, neste prurito delicado seu coa cousa da lingua, que adoito contempla desde unha perspectiva… peculiar. Creo —permítame— que pouco afeita xa (digo xa, non digo aínda, e vostede sabe moito de adverbios e de frases adverbiais) ao marco constitucional, a ese que vostede analiza nas súas clases. Talvez iso explique que fale da situación lingüística no Estado como unha “cacharraría”. Claro. Iso é descodificado pola inmensa maioría dos seus lectores, mestres xa na arte de interpretar as súas simplonas analoxías e/ou alegorías, exactamente como vostede quere: se no canto de tantos cacharros tivesemos unha peza única, centrada, brillante… non falariamos da “cacharrería lingüística española” senón de… De que Sr. Blanco Valdés? De que falariamos? Confésenos os seus soños, ho. Acaban onde os de Francisco Vázquez e Mariano Rajoy ou van alén deles? Alí onde Galicia Bilingüe, por caso?

E é todo? Non, non é todo, prezado colega. Non é todo, pacientes lectores e lectoras. Porque logo engade a columna de hoxe, como puntilla dialéctica e toureira, o do sistema de ensino. Nada menos que o do sistema de ensino! Fíxese que eu teño outra experiencia sobre isto. Véxoa a diario e en toda a parte: nas cidades, nas vilas e nas aldeas galegas. Desde sempre véxoa, tamén desde que o galego entrou a formar parte do currículo escolar e desde que existen leis que regulan o seu uso na escola, leis se cadra (seguro!) menos pomposas que a Constitución pero que vostede tamén lería. Con todo, falo dela, da experiencia miña, cando o fago, en termos bastante atentos á Constitución e ao Estatuto, créame. E entón uso unha frase en relación co que observo: “O Estado funciona!”. Aplícoa, por exemplo, a realidades como esta que enuncio de seguido en termos máis ou menos alxebraicos, lúdicos ou parabólicos (tómeo como homenaxe):

Sexa G un grupo de amigos/as en torno aos cinco anos de idade vinculados en orixe por unhas dadas relacións de viciñanza e amizade dos pais e nais respectivos nunha vila grande V ou pequena v do país P (valería igualmente unha cidade ou un núcleo rural dese país). Sexa x a lingua vehicular e de uso familiar do grupo G nese país P, no que existen dúas linguas oficiais, x e y. Sexa n un número de cursos académicos continuados nos que os nenos/as do grupo G asisten xuntos á escola (dá igual que sexa pública Pu ou privada Pr), de modo que n ≥ 3.

Pregunta 1, Sr. Blanco Valdés: existe a posibilidade de que ao cabo deses n anos, para n ≥ 3, os nenos do grupo G que tiñan por propia e común a lingua x pasen a ter por propia e común na práctica totalidade das súas esferas de comunicación a outra lingua oficial do país P, a lingua y?

Pregunta 2: Tería algo que ver nesa posíbel mudanza o sistema escolar do país P?

Pregunta 3: Pode ocorrer o paso “x a y” para P = Galiza?

Pregunta 4: De responder afirmativamente, para que valores concretos de x e de y (x = galego / x = castelán; y = galego / y = castelán? Para que valores de x e y, Sr. Blanco Valdés?

Por favor, vexa de ser intelectualmente honesto, e tamén cabal e xusto, na súa resposta se considera oportuno ofrecela. Séxao desde a lexítima posición política á que vostede se foi adscribindo nestes anos, pero fale, pericial e tecnicamente se quixer, atendendo como mínimo por igual ás diversas situacións e condicións culturais e lingüísticas do alumnado polo que amosa preocupación en columnas como a de hoxe.

Atentamente,

Arturo Casas
Semiólogo e profesor titular de Teoría literaria na USC

[Nas fotografías, sesión de traballo no hemiciclo do Consello de Europa, en Estrasburgo, e o columnista de La Voz de Galicia Roberto Blanco Valdés]

ps. Informe do Comité de Expertos do Consello de Europa sobre a aplicación en España da Carta Europea das linguas rexionais ou minoritarias. A propósito dos protocolos efectuados e pendentes até a aprobación do Informe por parte do Comité de Ministros, recomendo a lectura do preámbulo (15 12 2008).

Con Marcos Valcárcel, nas súas escalas todas

29 de Novembro de 2008

Un azar tráxico prívame de acudir hoxe á homenaxe a Marcos Valcárcel que organizaron en Ourense algúns dos seus moitos amigos e compañeiros. Unha homenaxe que conta coa adhesión entusiasta de varios centenares de persoas que, por admiración, respecto e agarimo, quixeron reunirse arredor de Marcos nunha cea neste frío sábado de novembro.

Non vou, pero estou. Con Marcos, o profesor, o investigador e estudoso, o historiador e analista cultural, o documentalista, o columnista e blogueiro, o activista cultural, o crítico, o editor literario. Con Marcos, mestre nestas e en tantas outras dedicacións orixinadas na súa inesgotábel curiosidade intelectual, na súa dignidade cívica, na perseveranza do estudo, no compromiso fecundo con Ourense e con Galiza. Con Marcos, que sabe xuntar como ninguén en torno á razón, ao rigor e ao coñecemento mans e voces, miradas e vontades. Co propiciador tamén de mil e unha maiéuticas menores ou maiores para que os lectores incondicionais d’As uvas na solaina aprendamos, gocemos, lembremos, riamos e nos emocionemos, asintamos, discrepemos… no teatro das ideas e dos mundos que en tonalidade variábel, como o ceo do outono, se reinventa día a día para ser festa do diálogo a distancia, xema dun dialoxismo blogueiro lúdico e até sarcástico, e porén intelectualmente honesto e cabal. Festa, si. Festa súa e dos amigos e amigas que noutro momento chamei senado máximo da Gallaecia, ese xuntoiro virtual que Marcos preside con suma discreción e elegancia. A que debera posuír e case nunca posúe un presidente de parlamento, ou de parladoiro.
De entre as lecturas de Marcos Valcárcel agroma hoxe na memoria, moi en particular, o limiar seu para a edición que preparou en 1997 d’O libro dos amigos, o volume que Ramón Otero Pedrayo publicara en Bos Aires en 1953 para facer balance sentimental e civil dos seus vínculos de amizade, camaradaxe e colaboración con preto de corenta homes protagonistas da nosa historia no tempo auroral dos anos 20 e a Segunda República. Nunha nota de presentación do volume compilatorio Pé das Burgas, que Marcos Valcárcel deu ao prelo hai agora dez anos, escribira Bieito Iglesias trazando unha ponte afectiva c’O libro dos amigos que unha das angueiras que se propuña para a vida era a de merecer a condición de socio dun clube cordial similar ao de Otero, actualizado no tempo noso con centro no nome claro de Marcos Valcárcel.
No estudo introdutorio á edición do libro que Otero Pedrayo madurou durante anos en Trasalba, o investigador logra culminar unha tarefa complexa, quizais só ao alcance de quen atesoura a capacidade de combinar a mirada do historiador, a do estudoso da prensa e das revistas culturais e a do profesor de literatura. Nese limiar vibra con forza dialéctica e eficacia expositiva, e mais con claridade didáctica e con profundidade analítica, a palabra de Marcos Valcárcel, a de sempre. Esa escritura que acumula oficio e que ao tempo se estimula a si propia polo goce indisimulado de precisar nun estilo directo e diáfano as chaves do acontecer histórico, a atención en diversa escala cartográfica ás duracións diferentes, aos feitos grandes e pequenos, a todo canto desvelar verdade histórica. Marcos Valcárcel escribe así no prólogo ao Libro dos amigos oteriano:

As imaxes da dor e do sufrimento, da barbarie e da crueldade inútil son omnipresentes en toda a obra, pese á prudencia obrigada do momento político. A guerra é sobre todo o fracaso dos soños e das esperanzas doutrora. O escritor está a narrar a destrucción dunha xeración de idealistas: tal é o adxectivo aplicado a Blanco Torres, retratado “no calabozo, xa pertiño da morte, agardando un faiscar xeneroso”, ese faiscar que nunca chegaría para Blanco Torres, nin para Bóveda, nin para Arturo Noguerol, nin para Ánxel Casal nin para Víctor Casas, entre moitos outros.

A distancia temporal non minguou aínda a dor producida pola barbarie. Así, na semblanza dedicada a Marcelo Macías, Otero evoca con gran sensibilidade a cruel realidade dos primeiros anos da posguerra, coa sospeita das traicións e o medo instalado nos corazón de tódalas xentes.


[A fotografía de Marcos Valcárcel tómase do seu propio blog, As uvas na solaina, e é da autoría de Miguel Ángel. Publicouse en La Región o 29 de novembro de 2008. A capa do libro Pé das Burgas (Ourense, Obra Social de Caixa Galicia, 1998) é de Siro López. A fotografía de Otero fíxose en Betanzos en 1952. Figura no volume Teoría de Galicia de Otero Pedrayo (Santiago de Compostela, Alvarellos e Galaxia, 2007)]